Literarishe bleter · 1932-09-09 · 37 (9.9.1932) · p. Seite 588

2 ריםוװ־אריטוז בלפיסיגזר ו\6. דב ןפבס םאציאריסט״עער פראמזגאכדע־איםעראסוור. םפע-צ-על דארף :אך אוגםע־עע־עם־אכן װעךן די קאצאםאלע היםמאךישע װיכםיסייט םון דעס פרױואסן ארגיװ, יװו עס זעגען סא.חאן וייער א סך בריװ, װאם זענען :■עש־סס פון אנועךיקע פון די 50־סער און 60־םעך יארן פיז פ• י• װי איר זעס, יעסעל א־ך זיך אפ גע־סר *ויןי די אבזעריקאנע־ :זאטע־יארן אין ײװא, וױיר דאם האס מיך אין כיטך סון מײן סורצן ורזיט א־ן װירנע הויפסזעיכרעך א־נטערעםירט. איך פ^־ אהײם א באגײסטע־טער און מיט א טיפער באסרידיסוננ; איך האב זיך א־בע־צײגס, אז איך האב נעארפעס 7 יאר פ*־ זיײער א װיכסיסער אינסטיטוצ־ע, וױיטער װעיר איך אד־בעטן גאך מיס נדע־ ח׳סק. ײװא א־ז נ־יסט װ־רגע, און אפ״רי נ־־טט פו־רן. ״וחא א־ז אן יעג־ן £א>־ ארע ײדן א־ן :א־ דער װערוט. און װײר דער אטעריסאנעד חצק או־ן א־ם א־ז אזוי נךו־ס, איז די א־פעט סון ײװא אין װירנע, או־ך ד־ ארבעס און דערנדײכונג פוין אטעך־סאנעד יחרן או־סז נעב־ט פון ײד־שער װ־סנשאפט. זײם 588 ׳י יא־נאג־ז־דטע אינסטיסוצײע מ״ט זײער :״רו־שע מעניעגס־יטן או־ף װאקםן. די זאמר״ננען אין די פאדשײדעגע נעב־טן א־בעראשן מ־ט יזײעד רײכקײס און ט־ס רעד םיסטעםאס־שע־ ארדעכוננ, אין װעי־ כער זײ געפינען זיך. עם איז באמת א פאראדאקה: איך האב זיך אין וױצנע דעדװוסט װענן אזעלכע ײדישע או־םנאבעם א־ן אםעד־קע, זואכ איך האב װענן זײ אין אמעריקע :ישס געװוסמ. רער ײדישעד סעאטער־םוזײ א. נ. פון א. ר. קאם־נםקי, דער אײנ־ צ־קער ״ד־שער טוזײ פון רעם מ־ן אין נאד דער ײדישער װערס, ראט שוין נענרנ טאמעד־ארן, אז מען זאר שוין קאנען אויןש זײע־ סמך שר״בן קלענערע מאנאע־אפ־עס װעגן א דײ תקופות א־נם ײז־ישן טעאסער. א־רא קאמ־נסקי און ז־נםונט טורקאװ מעגן ז״; ׳סטארץ מ־ט דעם, װאם דײ האבן גערײנס דעם נרונטײשטײן £א.־ז םוזײ. ־ער ארכ־װ פון דער ״דישער *־עםע פא־טאנט אזערכע טאטע־־אר: װענן דער ״דישעד אםעדיקע, אז םען קאן אן זײ;־שט שר-י״בן ק״ן געש־כטע םון דער ״דישער;עזזד״כ־ואפסרעכקײט אין אטער־קע. עס א־ז צו באװוכדערן די ,־ײכע קארעקצ־ע פון דע־ ז העננדעישז ״אהל״ װעד זענען דען די אירע באסעם אין דעד ״דישער :ארר־א־כדוסמדיע, אויב :־שט אטאגיקע ארבעטער? אויך דעם ״פאן״ זענען או־סנעװאקסן כרעו־רײ קאנםריקטן, א־נט־ינעס, םיט־אצ־עם — קאמ־שע און טראנ־שע, און טראגי־ קאכדשע. ״קלאםנקאמף״ האט זיך אויםנעטישט טיט ״האדץ־ קאמױ״, שטדײק און ריבע. דע־ ברויט־הוננעד און דער סעקסוע־ רעד הוננער, אט ד־ צװײ װיכט־קםטע מאטאדן םון סענטשרעכן צו־ זאט־גנלעבן, צונו־פנעפרעסטע אויף דער קרײנעד טעדיטאריע ״שא&״. טיר האפן דא א ריבעם־ט־־א װחקף, טינע, ר־סמאן, א ריבע־ טדאניעד־ע סון באדקאן־רא־א און א שטיאע אידיר״ע £ײב5לנוידע. די ריבע א־ז דא אמע־־םן פון דיעד אדבעט און א־ר באסריױנגם־ תאמף. ד־ א־דעע פיאנטעדט ז־ך דא אין דעם פעדזענרעכן קנויר א־ז אכש״דט צומאר קעגן דעם הא,־ץ. מ־כע װיר אוים־ ס־עכן א־ן .נעוױ־ן, פא־גאפט ז־ך צור־ק, און ,װען ס׳רײסט ז־ך ארו־ם פון א— פא־װײט־קט האד־ז ״ם׳א־ז כײר נוט מיט אײו״, נעשעט דאם אגע־ פארט א־ן ד־עד פארם םון ״שט״ל װ״נענד־ק״, װי־ל דאם א־ז רײװי?. א ״קראםנקעמפער״ און א ״טעגטשאעך האד־ז״, י־פמאן ארן מ־ינע — דאס זעגען צװ־י ױ״טן םון א״ן מסבע — פ־ן א־ױויק. און װאס גר.אד דעד מאן ריפמאן איז דער װ״ך־מענטש״עכע־ מיט זײן ״און אז קראס סעג םען שויז דעם צער פון אזו־נע־ װ־ רא־א טרעטן אונטעד די פ־ס״, און נראד די פ־ו־ מ־נע א־ז הא־ט און ״א־יםנעהארטן״ םיט איד ״שאפ איז מאכט, יכ־אפ א״ז ל־אם, שאפ איז נערעכט״ — האט דאם שוין נישמ אײנמאל אין דעד ־אמאנטישעד תקופה פון דער דעזוארוציא־ :ערע־ באװענוננ פאםירט, אז ״דעװאריציע״ האט נעזינט איבער ״ראמאן׳/ און דװסא א דאנק פדױען. אזוי ה$*מ געסארעחט די רע־ װארוציאנעדע יאניק. מעינטש און מענטשלעכעד צער ארײן איז נארנישט. ״נובר זײן — אט װאם עס מאכט אים :רויס״. און טי־ נע האמ ז־ך :וב־ נעװען, און דאיא האט זיך אויך נובר נעװען א״ון באינאנכען אן אויטא״דא־םע־אקט, או־סקו־פנד־ק אז,ו־לאדום א־- ז־נד י־ב צו האבן א ״שט־ײק־בדעכער״ — זי זואס איז שוין א א־בעטעדין, א שטאלצע אדבעטעד־ן, שו־ן צװאגציק יאר. איר זעלבםטמארר־שפריוננ פון ידאך — א קדבן םון ״א־נדױוידוערז״ האר־ו א־־ף דעם מזבח םון קאלעקטױון ״שאפ״. 2. שאפ תאט געז־נט אויף דער נאנצער רינ״ע. יװײ־ אויף דעם מרפ־ פון מאש־נען און מאשין־מעגסשן זענען פא,־זײט צאדמע בלוניען פון ריבע א.ון אנםעד. און הארטן די װאג *װישן דעם קא־ לעקט־יװ־שאפ־שן און א־נד־װ־דדעיר־פעדזענלעכ} — א.ז בײדע טײלן פון א־בעטעד־רעבן־שט״נעד זארן קוםען בורט צוס אויםד־ףק — דאס א־ז;עװען די או־םגאבע סון דעד רעזשי. אין יעןנע טענ איז ש. י7דיס/7/?*-עביב ה. לײװיהס ,שא9י א 1. לי־פ״ א ־עאל בירד, דדאםאט־ש פאדבונ־ן א,ן א־ן פ־- אקמן פאדט־ירס סון דעם ײדישן אדבעטעד־רעבן א־ן :ױ־־אדק. דער סראפ אינט מער א־ ־ז ״אדבעמער״ װ־ אויף ״לעבן״, זוײר ד־ נאגצע ״אקצ־ע״ שפ־רט זיך אפ א־ן ש*אפ כופא, אזוי איז פאד דעם פעדזענרעכ;, ,־ײן־מעכטשחןגן ברײבט גמעט קײן צײט נישט. רוװטיםפר \זפ\ה \זר\י כאר דא אדער דארט א רמז, א בר־ק, א ור־נק, א זאנ מ־ט א הארב מו־ר, א מאך םיט דער דואנט, אבויג ם־טן קאפ. אזו־ איז טאקע דאם ״אדבעטער־רעבן״, מ־שט־תסנעזאנמ, א־ן ד־ שע&ער. פון פ־־־פריטארנן ביז אין די ט־פע אװנט־שטוגדן האט מען ״נע־ שקלאםט״ א־ן די שװ־ץ־שעפער. ײנגע א־ן אאטע, ס־ומע און א&״ ק־ךסים, פאח־כטע שוין א־ן רער ארטעד הײם ארס ״םאצ־אל־סטן ׳ או; בער־־ענרות — האבן זיך דא באדארפט א־פערקאבן אין דעם ״שני־דער קלאס״. גאר ״גרינע״ אין דער נײער משונהד־קער װערט, האב־ זײ אננעװמען ״ארבעמ״ אוינטעד ארע באד־ננוננען, ז־ך אי־ננעבעטן ב־י אםאריקע ראנדסרײט און אפט אמאר־קע סאצ־א ר־םטז, װעלבע וענען נעקומען ק״ן אמעד־קע םיט א־־ן כװאר־ע ב־יע־ און באװיזן ז־ד אדויפצוארבעטן אלם גאסעם און מאנ״ פעקטשורעדם. זייער אמאריקעד ״בונדיזם״ האט ד־ דאזיקע נעא־ באסעס נישט אפגעתימ פאר הארט־תארציקײט און כרוט־צאפעךײ,