Literarishe bleter · 1932-09-09 · 37 (9.9.1932) · p. Seite 584

זײט 554 ליםטרןזריטט גרזןם-טד זזצז. ד3 (־436^ סזןדיס ׳ש/;ז}ד^/ע־?.יאדק װי דױאלט עם איצט מיטן ײדישן טעאטער אױ אמעריהע? נעװארז אז עננער צוױיןיננ, איז מ׳םעז זײ נאדנישט צערײםן. אדז פײדע װערן יעדן סעזאז ײנגע־, ם׳א־ז א פארנעניגז צד?דהז אזיו־ ז־י. ד־ חנעװד־קע און בא־־מטע באלאר־סט־ן איזא קרעמער א־ז נעקוטעז צו בא־ענד־קן אי־ תאר־עדע א־ז י״ר־שן טעאמער. אײז מעאזז ד.אט דע־ ײד־־עער טעאטער־עולם: מ׳ענדיקט תםיד צװ־יבז ײדן. וױיצ ײדז זענען בנ־ רחמנ־ם. זײ באו־שטייעז, אז א״ב־ק צװ־שז פדענידע טאר פען נ־־טט בא״בז. רע־ אפערע־ז־ננער וױנא־;ראדאװ האט או־ך געענד־קט בײם עטוד און אויף דער בינע בײ ײדן. אזוי א־יז או־ך ט־מ אצטע דום־שע ׳טו־שפ־קער, ז־י קוםעז ענד־קן בײ אונז. קוק א־ך א־־ף טר׳ נוםקינס פנ־ם און טראכט — װאס טראכט ע־? און אי־ דע־ט־אבט ז־ך, אז ער טרא־ט נעװ־ם, װען ם׳קאז ערנעץ קריגן א ט־א־אן דאנאר און א־ם צעטײאן צװ־שן ד• מענע־ רז׳עעדס פון ד־ טעאטעדב, װאלטן זײ ז־כער נעצאנמ שכירות אדן ם׳װאלט נעװען ב־ין און כשד. ורייל דער אמת איז, אז אלע טעאמעד־ אונטעדנעמעד א־ז אמער־קע זענען נישמ קײן שלעכטע טענטשן אדן, חלימז, ני׳טט קײן אפנארער. װאס זאאן זײ טון, אז דער עולם קומט נישט? זײ טוען ז־ך זײערם, ז־י עםענען די טיו־!. אי דער עוצם װי5 נ־שט קומען — איז נישט זײער שולד. — ראם, װאס מ׳טענ־ט, אז ם׳דארף א־צט שפיאז אנדערש טעאטער, אז מ׳וױנ םער נישמ זעז די נאר־יעע אפערעטקעם םיט די מעלא־ דראםעס, װאם קרומען ז־ך נאך דעם טאך&ילם. טא װאס זאצן זײ טון? — זוכן נײע דראמאטורגן? װער האמ כח באר אוזעלכע זאכן בײ די ־ארן. נאך אזו־ ב־ל הארעװען בײם יידישן טעאטער, איז שו־ז צײט צו בארמאנן א ה־פש; קאפיטאק. דער טעאטער זאל ז־ך נײן שון זיך אלײן, װ־ אםאל און האבן הנאה. װער קען איצט טראכטן פון נײע פיעםעם? אײנפידן א נייע אררענוננ אין רע־ לײטוננ? א&שאפן קאלעקצ־עם שנארערײ פון אדנאנ־זאציעם אין טעאמעד? אויפהערן פל־צ־ם באדקו־פן זעלצע־־װאםער, עפל, מא־ ראנצן און ״סאבארנע סאראזש״ א־ן טעאטער, — איז אויך עפעם אזו־ מאדנע. א־, נוםקין האט גערופן א קאנםערענץ און דאם נע־ באדערט, — װעלן זײ שט־מען דערפאר, און זײ האבן טאקע נע־ שט־מם אויב ם׳װעט או־סנעפ־דט װערן — אייז נאך א גרויסע פראנע. אבעד ׳עט־מען איז א זאך, װאם קען נישט ׳טאטן. װי זאגט דער חכם יאזעף רומ׳פינםק־: ׳טוין פופציק ־אר, אז מ׳הײבט אן ־עדן םעזאן, פאד ענדיקן זאל זיך נאט זא־נן. רומוטינםקי איז נע־ װארן א פ־לאזאף. בײפ ײדײשן טעאטער — טענהמ ער — טאר מען ז־ך נייטט נעמען צום האדצן, יװייל אםאל, אז ם׳א־ז נעשטארבן, האט מען באט׳ט נעהאט א נרויס לץו־ה, הײנט װילן ־טוין די יידן אבילו צו די מעאטעד־לװיהם נישט נײן. ד־ טעאטע־־קאנפערענ־ז װעט ז־כער אויפטון אײן נוטע זאך, אז ד• א־נאג־זאצ־עם, װאס קו־פן בענעפ־טם, װעלן זײן זיכער םיט זי־ע־ נעלט. װײל די טעאטעד־אונטערנעמער מוזן דאם געלמ דעפא־ נ־רן אויף ב״דע נעםען, הן פון טעאטע.־־אונטעחנעמער, הן םון דער אקטיארן־ױניאן. א :דויסער אויפטו, אביםעלע פארשפעטיקט מיט א פ־ר־פ־נף ־אר. צוליב דעם זענען א סך ײד־שע ארנאניאציעס אװעק צו ד־ ייד־שע גוים אויף בראדװײ. צ־ ם־ט יד־ עטלעכע דעבאדמעם װעט דער טעאטעד געראטע־ װעט װערן — א־ז א פדאנע. לו־ט ד• אנאנםן מעדקט זיך, אז ד־ ־יד־שע טעאטעדם עפענען ז־ך װ־דער מיט ד־ נײ־אלט־נעבאקענע פ־עםעם פין ד־ דדאמאטורנן, װעלכע האבן א םאנאפאל אויםן ־יד־שן טעאטער. קיין נ־יע םוזיקעד, אקטיאדן, מאלער, רעזשיםערן זענען צום ײד־שן טעאב־נד נ־שט צונעקומען, װײל פדיע־ באר ב־בצ־ק ־אר טאר מען נ־שט און נאך פופציק יא־ קען מען נישט. דע־ א־ינציקער, װאס לײנמ אװעק דאס לעבן צו תאטעװען דעם ־יד־שן טעאטעד, איז םר׳ גוםקין. אויב ער װעט קענען אלע א־ט־סטן, פלענמאטיטטן, א־מפ־עטאריאר־םטן ברעננען צום 4עבן און צום באוװםטזײן, אז זײ לעבן א־ן 1932 און אז א־ן ב־נע א״ז שו־ן נעװען עטיעכע רעװאלוצ־עס, װעט עד זײן ציל אםשר אםשר דעדנדײכן. איך טײן זײנע דרײ פונקטן: בענעפיט־נעלט םארזיכערן, נ־שט זאמלען;עלט בײם עולם אין טעאטער און אויפהערן צו שרײען איך בין צוריק אין אמע־־קע. צוריק א־ן דעם קאך נױ־־ארק, װידער לע א־ך ד־ אלט־באקאנטע טע־ אטע־ ־ אונטעדנעמעך אק־ ט־ארן און נלאט מענטשל. װאם האנדלען מ־ט טעא־ טעד ארום דער טעאטער־בעו־ זע ״רו־אל קאפעם״ נר־בלט נ־שט און שװיבלט נישט װ־ אסאל. אזוי װ־ שאטנס דרײען זיך ארום הן ד־ אקטיארן, הן ד־ טעאטער־ םאננאטן... מ׳טד־נקט א טעפעלע קאװע, מ׳צעברעכמ א פאר שטעכהעלצליעיך, ם׳כא&ט ד־ טיעאגדע־־נײם א־ן ד• צײט־ננען און מ־עז ש־פאצירט אויפן טראטואר און מ׳קוקט אויפן הימל. דאכט זיך, די אײגענע זון, דעד אײגענער ה־מל, און דאך איז איצט אנדערש. אלץ א־ז אנדעדש נעװארן. די מאטער־עלע לאנע א־ז נעװים אגדערש נע־ װאדן. אמאל האבן שוישפ־לעד אין ד־ זומער־חרשים געקענט ערנעץ פארן פארברענגען, אדער אםילו שפ־לן פינאקל א־ן קאםע רויאל. איצט קען מען זיך בײדע לוקסוםן נישט בארנ־נע;. ס׳איז םינף װאכן ערב דעם םעזאן, און בלו-יז צװאנציק פראצענט שוישפילער זענען אגנאזשירמ. כאטש טעאטערן װעלן מיר קומענדיקן םעזאן האבן מער װי ב־יער. נאט־רלעך, מ׳ור־םט נישמ, װי לאננ זײ װעלן פונקציאניר;, אבע־ עפענען ז־ך װעלן זײ נישט סיט אזוי ם־ל פאמפע און באמבאםט־ק װי אמאל, אבער מ׳װעט צונו־פשטוקעװען א פיעםע א.ין מ׳װעט עפענען ד■ טירן, און זאל דער עולם קוםען, או־ב ע־ האט חשק. ב־י א ט־של א־ן א זײט זיצט דער פי־ער פון רעד אקטיארן־ ־ונ־אן דאובן נוםק־ן. געקומען צו ד• אקט־ארן א־ז ער א שורארצער ־ונגערמאנטש־ק. און נאך עלף ־א־ פ—ן ר־ טט־אטענ־ק א־ן דער אקסיארן־ױניאן, א־ז ער אלט נעװארן, סיט ט־׳פע קנ־יטשן אויף ז״ן שטערן. און ם׳א״ז נ־שט ק־ין קלײנ־קײט. אזו־ ב־ל שוישפ־לע־ צונעק׳־מען, און א־ע װ־לן ש־פ־לן, אלע װ־לן בארר־נען, און קי־ן פראספע־־טי, ק־ין מיחמה־־א־ן זענען מע־ נ־שטא, װען ד• טעאטע־ם האבן ז־ך נע־ באדן א־ן נעלט. א־צט זענען א^ע טעאטער־אונטע־נעמער שאטנס מ־ט לײד־קע קעשענעב, זײ מוזן;אר ל״יען א פא־ ראלאר בײ די אננאדשה־טע אקמ־אר;. א־, צ־ װאכ נעמט מען ז־ך אונטע־ צ• ב־־ן א טעאטער? א־ז רע־ ת־־וץ.־ ק״ן אנדע־ זאך קען מען דאך נ־שט טון אויף דער עלטער. װ־יל דע־ :אנצער ־יד־שע־ טעאטער איז אלט נעװארן. נישט נא־ או־פז נעב־ט ב־ן טעאטע־־קונסט, נאר פשוט פיזיש אלט. א קלײ־ נ־ק־־ט העבע־ בופצ־ק יא־ שפ־לט םען אין אמעריקע טעאטער מיט די א״נענע אקט־א־ן, ט־־־אפה־טע־, ב־לעטן־אנװײזע־, קלעזםער, בא־־טטן, א־ן דאס א־בע־יקע קראפער־נעצײנ, — אלע זענען במעט ד־ אײנענע. ם׳לעבמ נאך דער אלטער עדלשטײן, דעד עדשטעד מע־ נעדזשע־. ע־ קראצט זיך נאך א־ן באק, װי אמאל און דעדט או־פן הײזעריקן קעקיטשל: אײ, א־י, עפעם א פ־עםעלע, סיט מיט א פאר נוטע ק־פלעסלעך, מיט א פאיטעט־ש סצענקעלע, װו רע־ עולם זאל הלשן אין טעאטער, ס׳זאל זײ דא,־פן מונטערן. אדע־ עפעס נלאט א מעלאדראמקעלע צו פ־עטן דעם עולם ד• סוחות, זײ זאלן לנ־פן צו מ־ר, צו מ־ר א־ן טעאטער ארײן!״ דער רעקלאכדרטער אימפ־ע־ םאריא בארים טאמאשעװסקי א־ז ערשט א־צט געװאדן טעטיק און האט גענומ־ען א טעאטע־ אין ברוקלין — און םארמעםט זיך עדשט אויפצוטון גרויםע זאבן. עד בדעננט אראפ דעם װאו־שעװעד א. םאמבערנ קײן בדוקלין. און די אםישן לײענען זיך, אז בלויז ד• הײל־קסטע פיעסעס װעט ער אויםיר;. ילאנק און לעבער־עװ זענען