Literarishe bleter · 1932-09-02 · 36 (2.9.1932) · p. Seite 568

_ליסיסיראךישנז בלנזװטר ו\\ז. 36 (435.)?׳• װ ע ד י ד א םונם אאנעבייינעם אמסטערדאם, װי צ. ב. זײן בייםסעדווערה ״דער -ארראאן״ (דער;אמען םונם אםםטערדאמער פארקסכװארטאד) אױ ע־ באזונדע־ם;דוים א•; זײז •םידדערן פון דעם אמסטערדאמע־ ײדייבן נעטא. יןװער־דאם ^גיידערונניען זענען אפטסאר עגמע־ און בעםער װי ד־ בידז״ער פונם אמםטערדאמער ײדי׳פן לעבן פון זזײער־ מא:ס, וױיד הײערמאנם ראט :״צמ איב נעוזאט דאם ײדישע;עטא, ־זעבסטנס דאט ער רחםנות נע־אט או־ף זײנע אײנװוינער, און אפט אבידו אר ־פנעוױזן ז־ין פיינט־טאפמ צו דער ייד״נעד םביבד, און פא־הע־דעםט דאם ״:עזװטע״ מ־ריע פון נוישע ־ארעפא־צויהעס.*) םװע־ידא אױ נעװען וױיט פין צו זײן א;אציאינאדער ײד אױנג לעב\, באט־ט ע־ וזאט זיך;עפ־דמ פארבונדן מ־טן יידיישן כלל און אפידו בױן דעצטן טאג פין זײן דעבן נעװען א מיטנדיד פון דער פארטונעזיש־ײדישער תוזלוז, — אביער אין ד• װעדה זײנע, אין ארע װערה, װו עיר שירדעדט דאס ײדישע דעבן, אנוזײבנדיק פון זײן ־אמאן פון ד־טענט־א־בעטע—־־עבן ״רעבנםגאינ;" (אדער ״אזיוי אױ דאם רעבן״), זײן וזיםטארישע דדאמע ״׳ננאוד און דוד״, זײן װונ־ דערשײ:ע דראמ־ע פונם דעבן פון ד- ספ״ידי־עיע ״דן ״אהדן צאװנא״ מעדהט זיך זײן אמחע, אינערדיעבע צונעבונדנהײט צום ״דישן כצל, און באזיונדעדם צו ד• אדעמע, פארחושבטע ״דישע א־בעטעד. עד האט ריב נעהאט ד■ םביבה, פון וועדםער ער איז ארויפנעװאקםן, די ״דן פון דעד ״יאדענבדעעםט־אאט״, ״נױועםארקטי׳, ״װאטע־־ ־אאפדײן״ אזן ד• אנדערע נאפן און געםרעך פונם ארינ־נערן אמ־ םטערדאמע־ ײדישן נעטא, — ־ענע ײדן, װאם יעד האט אזו• נוט נעקענט. קװערידאם ־אמאן ״דעיבנסגאננ״ אױ א שטיק :עש״כט־ע פון דעם אמםמערדאימעד יידישן לעבן. מיר זעען דא די נאנצע אנט־ װיקדוננ, װאם עם האס אדורכנעמאכמ דעד אמסטערדאמער ייד־שע- דימענט־אי־בעטער פון יענע צ״שן אן, ווען עד אױ נאך :־עיווען א באינד פערד אין די הענט פון זײן באדעבאס בױ צ\ זײן באוװסט־ ז־ניק־װעדן. דאם אױ א דאמאן פון דעים אויפקומענדיקן םאצ־א־ דיזפ און נרײכצײטיק א ־,עםםט־קינםטרעדישע שיאדעד״יננ םון דעם צעבן פון דעם דאזיקן ״דישן פראדעטארהאט. אבער או־ך קזוערידא, װאם ־עדט שמענדיק מיט דיבע װענן דעם ײדן םון געטא, אױ אויך אײנמאצ שיד נישט;בשד נעװארן פון דעם נעס־ד פון ־בפדות:;־אר א ניו־שער בחיור אױ דער, װאם פ־דט דאם ״דישע מײדד צום םאצ־א־ דיזם, װאם רעדט צו איר אין א נײער װעדט פון נעדעכטיקײט. םאר־ װאם קאן דער בחזר :״םט זײן א ײד? זענען דאך די ערשטע פיאנערן פון ד״עם סאציאדיזם אין אמסטעירדאם נראד געװען ײדן... א באדײטנדיק װעדק פונם ״דישן ־רעבן איז זײן אויבנדער־ מאנט־ע ד־אמע פונם ײעבן פון ד• םפדדישע ״רן אין אפסטערדאם ״אחרן דאגונא״. א־ן א־חרן דאנונא פה־ט קװעדידא פאר אונז אדודך טיפן פ.ין אי־עםע, אבער םױחפדיקע םס־ד־שע ײדן, װע־־כע זענען, נדו־ב איך, גאך :ישט נעשידדעירט געװארן פון קײן שום אנדעי־ן ״דישן שרײבער. אויך זײן ידעצט ײערק ״נאטס פאצק״ אױ א נאד װבטיק ווערק. אויב אין זײנע ײוישכ װערק װ״זט קװערידא זײן נר-ויםן טא־ ־עגט און דין קענטעניש םײ םון דעם חײנמצייטיקן רעבן פון ד■ הארענדעד יידן, םײ גרויסע ידיעות אין דער ײדישער נעשיכטע, - זענען פ־ד פון זײנע נישט־ײדישע ׳־אמאנען, צ. ב. ״מענסשנוױימ״ק״ (ע־שט נישט צאנג אדיויס אין אן ענגדישע־ איבעדזעצוננ) א.־ן ״דע ־א־דאאן״ פיא קדעגער ײי די דערסאנטע ײדישע װע־ק. קװערידא אױ נעװען איינער פון די :רעםטע ײדן־שריםטשטע־ ־ער אין דעד װעדט־דיטעראמו,־. דאם, װאם עד ־אט נעשיאפן אוים־ שריטיעך או־ף הא־ענד״ע, האט אים :עשטעדט צו װערן באסאנט דעד ײדישער קודגזו־־װעדט, יכאט־ב רויטן אינחאאס א.־ן די מאטױון פ־, ד־ מערסטע װעדק זײנע חאט ער עם כשר פאדדינט. ״עדאר קװערידא אױ נעשטארבן פהוצלי;: אין אמסטעדדאם, אנחײב אוינוסט און װעגן זײן טויט אױ כטעט נישט דערמאנט;עווארן אין דעד אויסיענדישער ײד־שער פ־עםע. די מערםטע גרויםע ״דישע צײטוננען חאבן אפיאו :־שט געסונען םא־ גע׳גוב אינטע־ ־עסאנט איבערצודרוקן די קאיינע יט״א־ידיעה װענן זײן טויגפ״?9 זײס 568׳ י,׳ ם. י ניירענבעיגער ׳, #נםװערפן י ש ד א ל ס ־ש־א־ קװערידא - דער נדעבטער היינטצייטיקיער הארענד״בעד ש־ײבע־ און בעםטער מא־ינ־ פונם ייד א•; דע־ הארענד־שער אי־ טע־אטוד — האט;אך ז״ן ט״ט :״ג־ט;עהאט קיין מזר אין דע־ ״דישע־ ורנ־ט, פינקט וו■ ע־ האט צ.י איר :ישט;עהאט קײן;ריק נ״ ז״ן רעפן. ם׳איז פאמה א ט־אנינר״נ, װאם ד־נ־ דאז־קער נ־ײ־ םער, אונױוע־םאד־נ־ הא־ענד״ג—יר״ג״נ־ ־ג—יבינר — א־ן ביצ פ־טים באד״טנדיקינ־ פ־ן מ. ־־״נ־מאנם, - אױ נעורנן אזו• װ־יניק באקאנט דעד ײדישיג־ וױנ־ט. קװע־ידא אױ דגור אוװזסיערראױער ״פא־ ־נקםע־אנם״ א־ן רינ־ הא־ינוד״בינ־ א־טינראטיר. זײ;ע ראמאנען פונם אמפטעירו־אמעד י־נבן - ם״ פזנב ״רישן, ם״ פיינם א־־-ינמ״נינם - נעהעדן צ־ די בינםטע װ־נ־ק אין ד־נ־ הא־עור״גינ־ דיטינ־אט•־ ״ג־אר קװ־נרידא איז נ־נורנן אן אמה קינד פין דעים א־ינמ־נ, אמסטערדאמער ייד־ש; קװא־טא־. ער אױ :עפו-רן נעװארן פ״ רא־ב־נטער—םפרד־שע דאמ־נ־ א משפחה פ־ן אדעמ־ג אמםטע־ ״רן אינם יאר 1872. קװ־נ־ידא האט ארודבנעמאבט ז״ע־ א ־גװינדינ ױננט: פון םאמע ױננצ אן ־אט ער ־ג״ן נעםױט קעמפן פאיר זיין עקזיבטענץ. װ•;א־ ינ־ ־אט באװיזן צ• פא־־ננד־קן די פאאקסשוא. א קידצינ צייט א־ז ינ־;ינװינן א ז״נ־נ־מאב־נ־, אב־נ־ ־נ־ קאט דאם פאך;־נמיזט אפ־אז; צ־־יב ז״ן יגװאבער ־איה. אזו• װי ע־ ראט;יניגפ־דט פידא— ז״ן גא״ן ~עבן איז קאיועריר^ נעווען ר״ה״יע^פצרעכעד ריבהאבע־ פין טיז־ק - האט עד א:;ע:יבלען א פאבען א־ב פידר״כפילעד אין א;אבבדיאקא־, א־ן א קי־צע צ״ס אפ־רו גע״ט&ירס א־ן דעד אפע־ע. א״ך ראס קרעזכוע־פא־ ־אט קװער־רא;עמוזט אפיאזן, װ״ר ז־י;ע ע־טע־ן, ז״ע־ פדיכיע ײדן, האבן :ײצט;עװארט דעררויבן, אז ז״ע־ ײצ־אר זא־ אדבעטן *צבת. קװע־ידא א־ז דאן נעװא־ו א ד־טיע;ט־*דבעסעד אין א קזדצ׳ע צ״׳ט —;אך ז״ן חתונה — א ד־טענט־סדחד. א־ן אט די ארע :דלאבװז און דסח־יב א־ז קווערי־ דאן;ײטט;עכאגגען. בעת קװעד־דא חאט אין די צעכ זיך אפגעכעבן כייט ז״;ע פא־־ע״דענע באיטעפסיקוננען, האט ע־ א־ן די אװגטן פ*ר;ע־ע־גט א־ין;ער״עגט; װענן ז״ן יערנען אין ד־ ידנ:ט־יאד.ן ־אט קװע-דןז א6״; ד־נרצ״יט: ״א־ן ״נדניר צ״ט האב איך עם אדורב־;עשטידי־ט א־ע פ־־אזאפ״נב און די;א;צע װערנדא־טעדאטו־". װענן קװערידאס אויםע־נעוױינלעבער ערודיציע אויף פאריג״דענע נעביטן דע־צ״ין איצמ, נאך זיין טויט, די הארענד־שע צ״טוננען פיל טשעקאװע פרטים. א״ן צ״טוננ דערצ״רט, אז עם זענען געװען א־ניװערם־טעט־פ־אפעפא־;, ורגלכע פאענן זיך אפטםאד *ויסדר־קן, אז ״קװע—רא ״גמײנט ז״ איבע־ מיט זײן װיםן, א־ן זײער א״נענעם נינביט״. װי נעזאנט האט קוױנדידא נעהאט װינצייק מזא צו די פא־־ שײרענע פאכן, מ־ט ורנ־בע ער האט זיך פארנוםען. לסוף האט ער ז־ך;עװארפן א״ף ז״גי״א-םטיק, ײו ע־ האט זיך נלייך א־ויםנע־ רוקט א״בנאן. ע־ האט אננעהו־בן צו יגר״בן עםײען, ק־יטישע אפקאנדײננען, מאגאגראפ״נם אין דאן ־אמאנען אין ד־אמעס. ער קאט זיך נרײך א־ויםנעװױן פא־ אן ע־יגטראכנ־קן קינםטייע־,;עשט־נן איץ העבע־ און העבער, ביז ער אױ;עװארן אײנע־ פון די גרעםסימ הארענד״גע ש־ייבער. קװע־־דא אױ אין זײן שאפוננ;עװען אימניויפאעך פ־אדוק־ ט־װ: אין פא־נעם א־ן פירזײטיקײט פין זײנע װעירק, קאן זיך מיט אים;״גט פאי־ניײבן קײן א״נציקער צװישן ד• הײנטיקע האלענ־ ־י״גע ׳גי־ײבער. מװעדידא האט;עשריבן זײער פיל אויםנעצ־יכנטע -טעי־אר־ש״נ םט־ד״נם אין א מאםע אדט־קרען א־בעד קונסט־פראנן, ײעיבע זענען צונויפכעזאמלט אין עטיעכע בע:דער. (א;ב אױ א נאר;רויפע צא־ פון ־־ אפקאנדאוננען נעװידמע׳ט ייויפוט קינםמרעד). עד האמ פא־פאסט צוױי הערלעבע ב־אנדאפ״נם איבעד בעטהאװען און;אפאיעאן. און דע־ יניקר זײנע דאמאינען — ״דישע און אימענטשיעבינ, — יװעיבע נעהערן צו ד־ פע־א פון דער מאדעד;ע- רא־ענד״ג״נ־ ייטינראט־ר. באטש קײעדידא האט אויך נעשדיבן ם־ר ז״עד;וטע ראמאנען