Literarishe bleter · 1932-09-02 · 36 (2.9.1932) · p. Seite 567

£ יײט 00> לינוטראריסיפ בלממעד 1333. 36 ן435.) וױיזט, אז דעור אינטערעם ציו שפ־באזא אח ב״ם ײדי־צז לייענעד זײער נרוים. די טײעדוננען פון דעם 300־טן כעב״ײדנטאנ דועאן;עוױם נאך נזעד װעקן דעם איגטער׳עס צו דעם גריויםז ײדי׳םן םירא־ זאך, װאס האט נאך בײ זײן רעבן אויםנער״צט קעגן זיך רי קנאים. ו. וזײויל די ״סאציעטאם שפינאזאנא״ ד• ״באצ־עטאס •נופ־נאואנא״ א־ז נע־עאםן;עװארן דעם 1־ט\ ױ?י 1920 אין האאנ רויט דע־ א־נ־ציאטױו םון ה. העפדינג (קא־ פענהאנן), װ. פײעד (האאנ), ם. פאקאצק (יאינדא;), ר. בר״יג׳שװײג (םאױ־ז) א,ין צ. נעבהאידט (םדאנקפורט א. מ.). דאם איז נעװען די ע-עטע א״נטעידנאצ־אנאלע אםאציאציע נאך דער כירחמה, װאם האט ז־ך נעיעטערט ארס אויפנאבע צו פאױיניקן פאי״עטײער פון םאר־טײ־ דענע לענדער און פערקעד אין נאמען פון אינטע־נאציאינארער םא־ ל־דאי־־טע־ט, װעיבע •עפינאזא האט :עפדעד־קט. דאס ער־עטע, װאם די אפאצ־אציע האט אויםגעטון: ז• האט אנגעהיו־בן א־ו־םצונ־עבן די יא־ביבעד ״כדאנ־קאן ׳עפינאזאנום״. ביז א־צט זעגען יעוין דערש־נען 5 בעינד, װערבע אנסהא־טן פ־ל,װאגיקן מאטע-אר איבער דעד נע־ם־בטע פון דער םיראזאפ־ע א.ין װענן :־םטענאט־ נע־ פילא־ זאיפ־ע. חוצדעם זענען אויך דע־יע־נע; 5 יע;ד פון דעד ״ביבר־א־ טעקא ׳צפ־נאזאנא״, װעלבע ב־עננען א יעלר װ־בט־קן :•אטיעידיאר א־בער דעד גענעזע און אינחאילט םון ׳ע&־נאואב רערע. אין 1926 האט די אםאצ־אציע אפנעקויםט דאם חויז אין האאנ, א־ן װערבן ׳צפ־נאזא האט נעיװוינט ד• רעצט׳ע 6 יא־ םון זײן לעבן און דארט םארענדיקט וײן ״עטיק״. אוי,־* אוא איוםן א־ז אפגעדאטעװעט נעװארן דאם הוייז, װאם אױ;עבוים געװאדן דודך דעם באד־טטן אירכיטעקט האן װאן :א־ען, און װאם ־צפינאואפ בארעבאס, דער מארעד הענדריק װאן דעד ־ט&יק האט באפוצס. ביזן 18־טן יאדהונרערט איז אין דעס הויז נעװען א ״ב־ת הזונות״ א.ו; א קאיװיאדניע. די אםאצ־אצ־ע דאט גרײך גענומען דעססאװרידן דאם הוױ און עם צוריק נעגעבן דעם או־םזען פון דע־ צײט, א־ן יװערכעד •ט&־נאזא דאט נערעבט. מען דאט דאדט פארפראנצט א :ארטן, וװ עם װאקםן דויזן, װערכע ׳טפ־נאזא האט ריי;עדאט. א־ן דעם נעדטנדר האט םען אװעקנעיטטעיט ׳טפ־נאזאם םטאטוע. דאס צ־מעדל, אין װערכן ׳ט&־נאזא האט נעװוינט, דאט באקומען דעם זעירבן אויםזען װאם אמאר. דאם מעבא איז נעםאכט אינם סטיר םון יענער צײט. רארטן נעםינען זיך אויך די ארע װערק, װא-ם ׳טפ־נאיא האט צו יענער צײט בײ זיך געהאט. עס יװערט פ־א־ ■עקט־רט צו יטאםן א ־ט&ינאזא־ביבריאטעק, אין װע<כער עם זאלן געואמאט װערן ארע װערק, מאנוסקרי&טן, דאקומע־נטן, בדױו, װאם תאבן א שײכזת צו •ט&ינאזאן און די פעדזאנען, װאם זענען נע־ ׳טטאנען אין םארב־נדונג מ־ט אים, װערכע זענען זײער װיבטיק פאי־ יטפ־נאזאם ביאגדאםיע און םאד דער נע־ט־נמע םון ׳ט&ינאיזענטום. דער ״דאמום ש&־נאזאנא״ (יט&ינאזא־הווױ) דארף דינען אל־ מקום־סקרט פאר די אצע ׳ט&ינאזא־פאריטעי־ ב־ן ארע םערקעך און םדינות. שיײז אין יאר 1927, א־ן 250־טן ־א־צײט •ט&ינאזאם, זענען זיך אה־ן צונויםנעקומען מעינט׳טן פון 20 ׳צענדעד. די ״םאציעטאם ׳ט&־נאזאינא״ •טטערט ויך איצט אדם ציל צו פאדװאנדיען דעם ״דאמום •טפינאואנא״ אין אן א-נטעדנאציאנארן אונױוערםיטעט, װו די ױ;;ט זאר קאנען זיך או־םב־רדן אין נײעם נײםמ. רי איצנזיקע 300־־ע־־קע •טפינאזא־פײערוננ װעט פארקומען א־ן רעם ׳ט&ינאזא־הויז. בלײברכבס-אריסטריש רדעבן דרד בערגעלסאכס כײ װערק ״בײם דכיעפער״ דוד בערגערםאנם נײ װערק ״ב״ם רניע6ער" האט ארוינצערוםן א גרו־םע םאראינטערעםירוננ סײ א־ן דעד קר־טיק און סײ ב*ים אײענער. כדי ארזײטיק צו בארױכטן דאס װערק, הויבן טיר אן םון קומענדיקן נומער אן צו ברענניען אויםצונן םון א&דאנדלוננען ויענן װע־ק און איויך םאידעםנטרעכן אדט־קרען װי אויך מײנונגען םון אונזערע רײענער װענן דעם װערק. ר#רא9ציט ״לױזטו־&ו־יטופ גל&םעו־״ אנװוקם, און מען איז דערגאננען צו די אמתע צעבנס־פא׳קטן. •ט&־נאזא האט בעיקר נערעבט מיט די טפי-ם, םון װערכע עד האט נעצוינן יניקה אין םיט זײנע װעדק, וװ עד ,האט או־םנ־רלאדן זײן א־געי־רעכע ע׳טירות. יבחוך ׳טפ־נאזא איז;זלטטארבן אין האאנ דעם 21־טן םעברואר 1677. אין 1927, צו זײן 250־טן יארצײט, ז׳ענען פארנעקומען אין;אר דע־ קורט־ד־װערט גרו־סע יטפ־נאזא־פײעדוננען. א נײער יטטראם פון פארעדוננ א־ז נעק־מען, און פיר;ײע װערק און א&האנדרונגען ותנן ׳ט9ינאזאס ר־עבן איין ־עדע האבן זיך כאװיזן אין פאד־ט״דענע •ט&י־אכן. װ־ ד■ •טפינאזא־בייר־אני־אפן האבן אױםנע־עכנט, זענען טױן דעדשינען איבעד בידוך ׳טפינאזאן א־בעיד צװ־י טוױנט אפדאנדריונ־;עין און װערק, װאס פאדנעמען ויך מיט דעם אעבן און מ־ט דעד יערע םון אט דעים נרויםן אנן יאשײדענעם ״הײריקז יענעדיקטזם״. און נ־יטט נאר ״ט־יוקענע״ װ־םױטאפטתכע װע־ק זענען פארעפנט־ יעבמ נעװאידן װענן בדוך יט&ינאזא. אויך רידעד, פאעמען, ריו־ב־ נעזננען א,־ן דאסאנען זענען פא־פאםט נעװארן, אין װעיכע עס װערם נע׳םיאדערמ דאע אעבן סין דעם קאצטן, אבע־ באגײסמערטן די קײך־נאפ אין װאא־ם־ויג• װו •דפינאזא האצ געװוינם. ד־כמער־פ״־אזאף. דעד ײד־׳ט־דײנדטער דאטאניםט ־ע־טאלד אױעד־ יאך ,האמ אנגע׳טריבן װענן יט9־נאזאן צװײ ־אמאנע;; א .־ײ אנ־ דערע :רו־סע ׳טרײיער האבן נענומען •ט9י:אזאן אלפ היוי&ט־הערד פאד זײעיי־ע דאמאנע־ן, װי אטטא הויזער, ־. קארבענגער, י. זאננוױר א. אנד. אויך אין העברעיש אזן ייד״ט איז דא א רייכע ריטעדאטוד (דער עיקר ארטיקקען, מאנאנראפ־עם און צײטשריפטן און זאסל־ ביבעד*) איבעיר ברוך יט&ױאזא און זײן ם־ראואפ־ע. ד• לעצטע פאר יאר זענען דערשינען אין ײדי׳ט בריוך ׳ט&ינאזאם ״די עט־ק״ (״די׳ט װ. :אטאנםאן) און ״דעד טעאראנייט־פאר־ט״טער טראקטאס״ (ײדי״• פערערמאן און ד״ר ק. פאדניער;). אין ״רייט איז איײך דער׳טינען א בוך רידער םון מלך ראוױט׳ט — ״•ט&ינאזא״, וװ דזזר דיכס־עד ניט איבעד די סזיפט־מאמענט; פון •ט&־נאזאן און זיין רערע אין ארינינערע און אינטערעסאנטע ד־בטער״טע פרװון. עם איז דא א מאנאנדאפיע אין ייריש װענן בדוך יטפ־נאזא פון ש. י. סםו&ניצקי. (בר,וך ־ט3ינאזא — זיין םיראיזא&־ע, :־בי־ק־־ט־ק, ׳טטאטםרעדע און זיין יאדייטונג אין דער אנטײיקציוננ םון מענטיטרעבן נעדאנק, פאירםאםט פון ש. י. םטו&ױצקי, פארראנ ״ײדיש״, װארשע, 102 ז״טן). צזריק מ־מ עטיעכע •אד א-ז דעריטינען א װעדק פון ד״ד -עקב שאצקי — שפיכאזא אנן ז״ן סג־בה (די עדשמע אויםצאנע דערש־נען אין נױ־יארק 1927, ד• צײ״מע פא־בעסערטע אויםראגע — א־ן יאט־טקאװםקי־םאדרא;, װארשע 1929, 353 זייטן). דאם בזך איז אן אר״נפיד אין דער םײאזאם־ע םון ברלך ש&־נאזא, װאס דאיט באדארפט נענעבן װערן אין צוױיטן באנד, װערכער איז נאך ביז איצט נישט רערשינען. א•; י. שאצק־ס בוך אױ אנגענעבן א נרויסע רשיסה פון באיױצטע קװערן אין םאי-טײדענע ש&ראכן און אניך אין העברעיש. *) אויך אין די ״ר־ט. ברעטעד״ זענען פאדעפנמרעבט אדטיקרען איבעד בר\ך ש&־נאזא: ט. *. פסױ5\יצ?י — נרוך שפינאזא (״ריט. בלעט.״ 1925, גיכנ 48); וזלך ראװױזבו — בענעדיקט רע ש&ינאזא סוב ט&עציע פאעז־ע (״ריט. ברעט.״ 1927, נומ. 8); ר. לבװו־עו — שפיגאזא־הוי׳ז אין דײנםבורנ (״ריס בנעס״ 1930, גום. 50) א. א. רעד דערםארנ, װאס די ש&יםאזא־װערק חאבן אין ײדיש, בא־