Literarishe bleter · 1932-08-26 · 35 (26.8.1932) · p. Seite 550

לױזפראריעוע גלעגיגר מגו. 35 (■1.434 9 ז־ים 550 ג ח ס ן ם " ז ' ל 1 < ו $ ר ש ט פדץ הידשפײנס ״קיינדעד־יאדז״ פ,יז דיי היטכצה־םפ׳־ים. און עם הזיבם זיך בײ אים אן א שמייצעד :עדאננצ צװי׳טן װעלטן: תצמוד און םוםר־ספרים, — און די העזכצזה־ פפדיפ. און דעדבײ האצ׳ט איצט פרץ היד׳שבײן אין די לעצסע קא־ פיטרען, װאם זענען יעצטנם פאדעםנטצעכט געװןזרן אין ״טא;״. פר•( היר׳שבײן באסימ זיך אויםצו׳עטעלן זײנע קינדער־ און •וננט״יאדן א־ן ז״׳עד נאנצער תמיטות *ון אויסריבטיקייט, קינדיש־ ק״ט און אוםבארידהעבק״ט. עד אנאליזירמ נייעט זײן כאדאקטעד און א״ננ־עאפטן, װי פד־ז טוט עם אין ז״נע ״זברונות״. עד טאדצט נ״עט, םאנט נ״עט, נייט צו זיי נ־׳צט צו מיט א־צטיקעד מאס און װאג, יװי בעדנועצסאן א־ן זיין ״פענעק׳/ ער איז נענטעד צו שצום־ עציבמען אין זיין ״פונם יאריד״, וועצםעד איז םיט דודשט צוגע־ פאצן צו ז״ן ק־נדער־װעהט און גיעסד^נקיען װ• פון א פרישן?עואל. מ־ט דעם אונטעדש״ד, װאס שצום־עציבם א־ז מעד ד־נאסיש, טער באװעגלעך, און עד נ־ט אין רי וױיטערד־קע קאפ־טאען אין ״פונם יאד־ר״ טעד די אױםנורינ־קסטע יװעצט, װי ז״ן איינענע, דעם ײננצס. אנדערש איז מ־ט הידשב״נען, ער נײט נאך פוס־טריט נאך ז״ניע אײנענע;װאנדלוננען און שייצט אוים אצץ־איינענע איבער־ דעבוננען און פאםירונגען. אצץ װאקםט בײ אים פון אינעװ״ניק ארױם, פון זײן איינענעד זועלט, װאם האצט זיך אין אײן אויס־ בד״טעד;. און ם׳א־ז א־נטערעםאנט: פדץ ה־דשב״;, דער א״ביק־װאנ־ דעדעד, װאם האט, דוכט זיך, ק״ן א״נן ארט און זױנקל נישט אין דער נאדעד װעלמ, שאפס דא פאר אונזערע אוינן, א נײע װעלט, ד• א״גענע קינדער־װעלט, װאם איז אים אזוי הארצ־ק־נאענט, אזוי ל־ב־טייער. ׳הירשביין דערצ״לט נישט, נאר ברעגנט אויך פאר אונז בילד נאך בילד, א דאנדשאפט, א טאנ, א ױם־׳טוב, א שטעסל, נאך א שטיעטל, מענטשן און נאך םענטשן, און איבער אלעפען טראנט זיך א טאטיװ, א נינון, זואם םאכט ציטעדן ז״ן קינדערשע נשסה פון אמאל, און םאבט אויך ליבטיק, באהעלט זײן איצטיק נעםיט. און אזוי בינו לבינו קוטט אויך פזאר אונז א שטיק װעלט פון ״דךהאדעפאשניקעס, װעלכע לעבן אין די עקן שטאט, אין די דעד־ פעד, לעבן מיט דער נאט־ר, שלעפן זעק־מעל, האדעװען בהטות, שט״ען בײ די הייט־שע װאדשטאטן, נייען צו־פזם פון שטעטל צו שטעטל, — אלץ יניע־כפ־מניקעס מיט ליבע צו אדבעט און בדט שטענד-קעד בדבה פאד ארבעט. אזוי פיל אײדלקײט, ײדישע ״עםך״־ א״דלקײט פארפאנן אט ר• אלע פארהאדעװעטע ײדן מיט זײערע זאידנן און פדיידן. א װונדעדבארע נעשטאלט א־ז פרצעם פאסער און ז״ן טוטעד. װי העדאיש זײ טדאגן עם דעם יאך םון מאטע־מאמע, און װי שײן און ערלעך־העדלעך עם אייז זײער ײדישע ליבע צו ד• קינדעד! א םין נײעד ט־פ פון א טביה דער םילכיקעד, נאר װאם א־ז װײניק באדעדעװדיק, און װאס זײנע אלע לײדן און פ״ן פאר־ נדאבט ער אין זיך, טיף אינעװ״ניק. פאראן א זעלסן־ש״נער קא־ פיטל, וױ די מאמע פירט עס אפ פדצלען צו־םוס קײן מעלײטשימש דודך דעם דארף םראהאבי און דעם זאםדיקן דארף נאשסשיניץ. זי איון פדצל טוען אוים זײערע שיך און שפאנען איזוי באחװעסער־ ה״ט אין דעם ״כרך״ מעלײטשיטש, װו פרצל דארף פארזעצן ז״ן תיודה לערנען, װײל אין קלעשמשעל אייז שוין פאר אים קײן תורה נ־שטא ב״ די ארט־קע מלמדים. םאר א שײנקײט און ציכטיקײט עס שטראלט אירוים פון אט דעם קאפיטל! און אזעלכע קא&יטלען זענען דא סיל. אט קומט אמאל פרצעס א פעטער, א רא־ף־ײד, צו־ נאםט צו ליפע סילנעד. עד האט נאך ק״נמאל די באן נ״שט נעזען. שטײט ער אויף גאנץ פרי, טוט אן די שבתדיקע קאפאטע, נייט אװעק צום באן־אנשיט, עד זעט די דורכפארנדיקע באן, װאם לויפט דורך פון ביאליםטאק קיין בריסק און ער מאכט דערבײ א ״שהחינו־. און אזוי דעקט פדץ הירשבײן אויף א נייע, שסילע און עד־ לעכע װעלט פון דעם יידישן פאלקס־לעבן אין פאלעםיע פון צודיק מ־ט א פעירציק יאר. און װי אין די ערשמע קאפיטלען לעבט נואר אונז דער םטאװ, די װאםעו״טיל, די בײםער, דער טײך, די םעלדער, אזוי לעבן אויף אין די װײטערדיקע קאפיטלען בתי־סדדשיס, מיט ז״ערע פשוטע יידן, טיט ז״עיחע םפרים אויף די פא־־״צעס, מיט זייער שטײנער־לעבן. ױם־טוב און װאך, ױם־טוב אין װאך. עס איז די אױף א ש־ף, װאס אױ עטיענע און ניינציק טעג פאמעלעך גע־ שװומען פון ד• ארנענט־נעד ברענעם ביז רי ־אפאנישע איגזלען, האט פרץ הירשבײן מ־ט א דרײ יאר צוריק אננעשריבן זײנע קינדער־ זכדונות. א־ן א ליכט־קער, העל־לו־טערע־ און רויקער א׳טמאםפער, פון ראנעט, װ״זט אױס — די ליכטיק״ט, העל־לויטערק״ט און ־••ק״ט, יװאם רוט און שװ׳עבט אויף די זבדונות. א װאםע־־ב״ל ב״ א קליינעם סמאװ ארום דעם שטעטל קיע״במעי, אױפן װענ צוױשן ב־אי־םמאק און כר־םק, װו פון װ״טן יו־פט אר•־־ ה־ן און צור־ק ד־ בא;. א־ן אמ דער װאםער־מ־ל יעבט ז־ך א ••ר א הא־עפאשניק, ליפע מילנער, ער מ־ט זיין הארעפאש־ נעם הױזגעז־נמ. דאס לעבן פל־פט ז־ך שט־ל, װ־ שט־ל עס פליםן ר־ באש־־דענע װאםערן פון דעם קליינעם ־ױקן םטאװ,װעלבע ד־־־ען ד■ ה־יצע־נע חעדע־ פון דע־ ׳קל־ינער מ־י. ב״ דע־ מ־ל שט־־ט אן איטע־ װ־־נשל־בו־פ, און א־ן שטוב לעבט נאך אן אלטער ז״דע פון א־בע־ הונדע־ט ־א־. צוױשן ד• ק־נדעיר װאקסט, צוזאמען מימ א קעיבי א־ן שמאי און ב־־מיעך ארום שטוב, א ״ננ ״ננל — פ־צי. ע־ א־ז, װ־ ד• א־בע־־קע ק־נדער אין ש׳טוב און וױ ד־ שטוב־ עופות א•; ה־־מ־־ע פערדל, צונעבונדן צו דעד ה״ם, צו באדן, צו רעם מײכל און;עװ־קםן ארום. העלפט ער זיין מאטע־מאמע די אר־ כעמ א•; שמ־ב, א־ן מ־י, ז־ננט ע־ מ־מ מ־טן איטן זײדן אן אלטן נ־נ־ן, שעפמ ע־ אן ײאםע־ פ־נם םטאיװ א.־ן פאשעמ דאם פעירר, ד־ בהמ־ או־ף ד• א־ומ־קע יאנקעם. קלאפמ דאם װאםער אן ד־ ־ערע־ פ־ן רע־ א־עמע־, ה־לצע־נער מ־ל, א.ון פדצל װאקפ אזו־ פון ־א־ צו ־א,־, א.־ן פ־ן קאפיטל צו קאפ־טל א־ן ז״נע זכרונות. װע־ט צ־ב־םיעך פא־ב־־־ט־עי־ט ז־־ן האר־זאנט, עם ײאקםן זיינע אױב״נעם־פע־ק־־טן.;י־ט ער ז־ך אװ־ פאמעיעך זיין שט־לן װעג א־ן ז־־ן ע־יעבן יעבן, קלעטערט אזו־ אויף בערגעלעך פון דעפ ארו־ מיקן װעיטעיע. קומט צו א־נג־כן צום א״נדריקן־קר״ז פיון פרצן ראם שטעטי קיעעטעי, קומט צו א רב־, א מלמד, חברים פון חדד און א־יגד־־קן פון חומש•, פון ב־ת־הימדרש. עם קוםען אפט;עכט צו ל־פע מ־לנער — בי־דער, שױועםמער, קרובים, פר״נט פון ד• א־ומ־קע ־שוב־ם, — איץ אזעלכע פאר־ארטעײעטע ״דן, ־שוב־ נ־קעם, עריעכע, פראםטע, תמ־פותד־קע, מ־ט ל־בע און אױפד־ב־ ט־ק־־ט א״נער צום אנדערן אין מ־ט דרך־ארץ פאר תורה, פאר א״דיק״ט. און אזו־ פאמעיעך און בהדדגה װ־קלט ז־ך א בילד נאך א ב־לד. פ־צי װאקםט, עם װאקםן ד־ א־בעריק־ע בר־דער א.־ן שװעםטער, און מ־ט ז״ — ד־ יאםטן א.־ן זארנן פון טאטיע־מאמע. ד־ עיטערע כ־ידע־;״ען א־ן װעג פון זייערע עלטעדן, נאך נאד ־ונגע־ה־־ט שפאנען ז״ ז־ך א״ן א־ן שװערן ־אך פון עדלעכן, הארע־ פאשנעם לעבן, נא־ פ.־צל װאקסט א־ו־ם צײ־שין אלעמען עפעס אן אנדע־ע־. ע־;־יט פ־ן מימר צו מלמד, ער פארברעננט א־ן ב־ת־ המד־ש, װע־ט א־־ינגעצו־נן א־ן א װעלט פון ספר־ם. אבער דאך א־ז ע־ װ־ ז״ן;אנצע פאמ־י־ע פארקנ־פט מ־ט טױזנטער פעדעם צו ז־־ן ה־־ם, ,האט ל־ב ראם שט־יע כל־ופען פון די מ־ל־װאםערן. א־ן אט אזו־ י־ב האבנד־ק ז־ין מ־ל, ז־ין פאם־ליע, — הױבט ער אן צו ש־פאנען א־ן אנדערע װעלטן, א־בער ארופ־קע שטעט און שטיעטיע־ א־בע־ בת־־מדרש־ם, װוה־ן עיר פאי־ט לעדנען תורה. א־ז ע־ עטיעכע הדש־ם א־ן ײ־םאקע־ליטעײםק, בד־סק, מעל״, טש־־טש, א־יע, טומנע א־ז ער אפ אין א שטעטי עטלעכע חדש־ם ב״ קרוב־ם אדער פד־ינט, ז־צט אפ;אנצע מענ א־ן בת־־מדדש־־ם, עםט אפט ״טע;", האט צו טון מ־ט חב־־ם, או־ך אדעלכע האדצ־קע װו־לע, ע־יעבע בחו־־ם ײי עד, ט־עפט זיך אן מ־ט ־בנ־ס, שמ״״־־ם, מי־כ־־־םפ־־ם, בעי־־מיאבות, — קוקט זייך צו צו זײער שטיל און ש־װע־ יעבן, זאפט א־־ן א־ן ז־ך ז״עיע ס־״דן און לײדן, פארנעמט ז־־ע־ע נ־נונ־ם, זאבאבאנעם, און קומט ־עדעס מאל אה״ם, צו ז״ן װאםעי־־ם־י א נ־עס־נ־ע־, א שטאדקערער, פ־ט נײע א״נדד־קן, מיט נ״ע ״נגלש־ע זא־;ן און לאםט;, און מ־ט אומבאװוםטע בענקענ־שן און יעבצענ־שן נאך אן אנדערער װעלמ, ײאס ע־ װ״םט נאך נישט א־ר או־םזען און באטייט. און א״נזאפנדיק א־ן זיך דעם טעם און ריח פון דער תורה, הויבט עד א; צו פארזובן צוביסלעך פון די ״פארבאטענע פרזבט״,