Literarishe bleter · 1932-08-19 · 34 (19.8.1932) · p. Seite 543

זײם 543 לייגזוזראריפזנו בלגתזפר וות. 34 (433\ ראס בוד װאס כ^האב אקאדשט איבעדגעדײענם ״&ױאייעכע ב״כע׳־, ױננעאייס מיט פעק אין פעקאעך א״ײח די פליי־ צעס, פיררעך, בא־פאקט סיטן אעצטן אריױסכעראטעװעטן דאב און כוכם, ראבן;ע־זאאטן אין אײן פיאדערן, ׳שי׳ײען, יאםערן, בעטאען איין זיישצן, װי די ײעאט װאאט שוין טאקע;עהאאטן ב״ם םאמע איינטע־כא:,;". אט אז.ײ ישיאדערט אישז דער מחבר די עדיטטע באגענעניט םין דע־ ד״טטער ארמײ אין םויאן מיט ידי ײדײטע פאיטים, װאם ז״ ראבן באנעננט. דאך אבע־ חאבן ד• ד״טיטע סאאדאטן פאר־כטאנען װי איים־ צונוצן אויך אפיאו דעם דאזיקן רםקדדיקן מעננמן־קנויא, װאס ראט װי א!װיאדםטנאאניעד־װארעם נעפו־זעט דורך אאע נדיבע־ אין באאטעס. ״דאי־ט בײ ד■ פאיטים״ — דעי־צ״אט אוכז ׳רעד מחבר — ״זענען נעװען ז״ע־ א םך ױננע מ״דאעך, װאם זענען נרײט ינעװען פא־ א האאבן ברויט צו מאבן ריר אאץ, װאם דו וײיאטט. ״ז״ער אפט םאענן הומען צו אוניז די טאטעם מינז ד■ האאב־ דערײאקסענע טעכטע־ און פאר א האאבן אאבן בדויט ז״ איבעד־ אאזן ב״ אונז א״״ח א :אנצע־ :אבט. דער פ־ײז פא■־ א מ־ידא ראט באאד אננערויין זיניקען פון א ראאבן אאבן בדויט איויף א פערטא און ינאך װיגציהער. דאם מײדא נופא פאענט ׳פונפ באפומענעם יםטיק ברײט נארנ״עיט באקומעין. ם׳א־ז ׳טוין;עװען מםדזמא א יפטי־ אער אפמאך צוװײשן טאטן און טאכטער, אז דאס ב־ויט, װאם ד־ע־ טאטע באקומט, מוז ער נא״ך אפטראנן צו דעד פאמען מיט די ס״נדעד און זי אאײן װעמ־עו־ן ינ־ט־אן דעם רוכנער בײ די כאומד־טט א־ב־נעװארענע םאאדאטן נופא״. ם׳כאפט אז א נ־ויא אײענענריק די ׳ש־אדערוגגען. אט האט א־ר דא :א־ אײן שצענע, װאם איך כאפ ארױס םון די צענדאיקעד אנדע־ע ענאעכע סצענעם. א :רופע ר״ט־צע סאאדאטן,יװאס ראט זיך נעראט אפנע׳טטעאט איײןז ׳נאכסאעניער ב״ ואן אפנעגמרענט ברו־ז האט נעפאיקט פ־ר פײדלעך: צײײ פ״א־ינזע און צװײ ייךיינז־ע. האט מען ד־ פ־ר א־מנאיקאעכע פ״דאע־ או־סנע־םטעאט פיים פאנאנדעדנעאײנטן ־ג׳״טעדרויםן, ז־י זאאן דערװא־עמען זײע־ע הו׳ננעריקע און דערםרױ־ע׳נע אייבער. ארום זײ האבן זיך, װ־ א װאנט, אויםנע־ג־טעאט די םאא־ דאטן. צוע־־םט האבן זיי ינ־׳ג׳ט;עיהאט נעזװםט, ד־ םאאדאטן, װי אזו• צו פאי־טײאן זיך מיט ד• פ״ראעך אן סקאנדאאן. באאד אבע־ האבן ז־ך א פאר אופנעדואדיקע :עכאפט, אז ס׳איז שוין צײט ״אנצו׳הויבן״... האט פען פון די םיר קרבגות ארונטע־נער־םן אאע קאײד־ע־ און זײ ארײנגעװאי־םן אין פ״ער ארײן. יו״ען ידי םי׳ר מײראעך זענען ׳עט״ן נעבאיבן מוטע־־נאקעט ב״ם פ״ע־ — האט מען זײ צוע־׳טט געצוװנדען טאנצן. נאקעטיע מ־ידאעך ב״ א פײע־ מוזן טאנצן! האבן זײ נעטאנצט... :אבדעם האט זיך אננעהויבן די װיאדע ארניע םון א דאידע צע־דשעטע סאאדיאטן איכער די םיר אומנאיקאעבע ס״ודאעך. װען ד• מ״דאעך פאענן יטו־ן װערן נאר איננאנצן אפהענטיק און אנמעכט״ק — םאענן ד־ נאך נ״טט ״געזעטיקטע״ םאאראטן אנכאפן ד• פאדפײניקטע און םאדחאשטע מײדאעך פא־ די קעיפ און די פיס און זײ אניהויבן ״רעדװא־־עמען״ אויפן פײעד אזוי יאנ:, ביז ־ענע םאענן וױרער אנהויבן זויתן סכגים פון ־עבן און ד• ארניע םאעכט זיך ערשם דאן אכהויבן אויףי דאם כ״ מעד נישט, אײנער א פי־אפ־עםאר פון קענ־נסבערנ, װאם האט יעם נעהאט אאץ צוגעזען — האט זיך שוין ינישט נעקאנט מער א״נ־ האאטן און ער האט אויטנזושי־ינז צום צעױשעטן עואם: ״ברידעראעך מ״נ׳ע, זיעט נאד, זעט, זואם פאי א חז־ד־ם מ־- זענען! ברודעךאעך, מיר זענען דאר נעװארן ד־ ר־בטיקע חז־ד־םי זעט נאר, זעט, װי זײ זע׳ען שו־ן אויס, די אומנאיפאעכיע מ״דאע׳ך! נײן, איך קאן שוין ראם מער נישט צוזען!" רעם פראפ־עםאו־ם פי־אטעסט האט, םארשםײט זיך, ק״ן שום :יזײנדרוס נישט נעמאכט, וױיא ם׳א־ז דאך, װי דער מחכי זאנט: ״׳ײאינא, פאניע, װאינא״ — אזוי, רײטט עס, איז שוין ד■ מאחטה, פאכ־ע, די םאחטה! זןארראר גיידנורסי — עזרפװו פלאזןערע איבער פויל\ (אין דײטש). פאקעארײטער־סאדאאנ אין האמבורג. קא״־אד זײפערט איז נעזוען א סאאדאט או־םן דײטשן םראכט בעת דיער וועאס־זסאתסד.. דאם בוך איז דא כישמ אאגנ דערשינען אין ׳האמבורנ. סאדאו־ם־ק איז עס איבערגעזעצם געזוארן א־ן רער פויאישער שפראך. ראם בוך פארדינט בסירוש איבערזעצם צו װערן אין מעדערע אנדעדע שפדאכן, אויך אין יידיש, אדעד אמשר קודם־ בא אין ײדיש, װײא יאין ׳בוך יװעדט נעשיאדעי־ט דער ערשטעד אי־ײנ־ סרש ם־ן די ד״״ישע חײאות אין פייאן. םיר נעפ־נען א־ן ב״־ך אזערכע קי־עפט־קרנדױזאמע, און אפם־ מאא שוין צו ׳־עאאיסטישע שיאדעדוכנען, פון ײרישן עאנט און ״ױ־ שער נו־ט, װעאבע איך האב ביז א־צט נאך נישט נעהאט באגענכט נישט אין אוכזערע פכקםים פאר יעגע יאדן, װ• אויך כישט אין אונ־ זער אײנעכער קו־ינם־איטעראטוד. ״יעדער אײכעד, װאס האם נעהאט רוחכנעפאבמ רי שרעקן פונם פויאישן פראכט — זאכט דער טחבר — דארף אדער םשונע װערן אדעריװערן ודורכ׳ויםגאײבניאטיק, םארהארטעװעט און טעמפ״. ניכער אבעי װעדט מען םאדהארטעװעט א־ן טעספ אײדעד מיעו׳נע... אזוי איז שוין די טבע םון יעדן אײכעם, װאס .װערט גע־ שטעאט צו כאעדאײ כסױנות. אויך דער מחבר םון בו.ך, קאכ־אד זײםערט, האט זיך באמיט, תענט־ק, צו װעדן צ,ו יענער צײט נעכונ םאחהארט־&װעט און ט׳&מפ, בד■ טאסע;ישט משונע צו <וערן םון רעם אאץ, װאס עד דעדצײאט אוכז איצטער מימ ז״ן קאאטעד געאאסענער פען. אבער אויך אייצטער קאכען זיך כאך שטעאן ד• האר קאפויר שזן אײניקע סצענעס, זזאפ דעד מחבר;יט אוכז איבעד טיט אזו• ם־א אײכצאהײטן. דער עיקר װען ע־ שיאדערט אוכז ד• אײד און פײן פון דער ײדיש־פויאישער באגזעאקעדוכונ. א באדײטנדיקעד טײא סון דער דאז״סער ײד־ש־פוירישער כא־ פעקקעדוכנ האמ נע׳האט באשאאםן דעכסטמאא ניישט צו אויפן איכ־ אײנעם מימ די רוםן פון ד• אנג־ײטכדיקע דײטשן, גאר םאדקערמ, זי (די השקר־נע1װארענע ״דיש־פויאישע באפעאקערוננ) האט;ע־ שסדעבט אקופ־רט צו װעי־ן פון די ד״טשן און א׳זוי ארום ױך קאנען אוסקערן ׳טפ־כטער צ< די אאט־נעזעסענע הײטען. חאט זיך באיויסען אזא סין ביאד: םון אײן ױיט האט, װ• ראװע פ־ן א פײערשפײענדיקן ■װואסאן ױך גענאסן די דײטשע אדמײ פון מערב קײן םזרח און םון דעד צוױיטער ז״ט האט געשטראמט (ריבט־קעד נעזאנס — נעפויזעט) די ײד״נחפוירישע באפערקעדוננ פון מזדח קײן מעדב. אויפן ברײטן שריאך, װאם ציט ז״ך הונדערטער װיארסטן םון בדיסק ב־ז צו די ׳באאמעםפון דאסיטנע, האבן מאדש־ירמ די דיימ־בע חי״רות, און זיי.אכטקענן האבן אויף ד״.זײ׳טישע װענרעך ״מאח שידט״ צוםוס און אויף םוראעך ״ד־שע הײמראזע, װאס האבן נישט נעװארט ׳װעדן נאד איכגאיכצן חי״סראז,;אד א־ננאנצן שוצראז. ״עם איז נארכישט צום באשרײבן דעם ערנט און דעם צער פון די כעמאטעדטע, פאדהוכנעדסע מעכמשן און חױת, — דערצײרט א־נז דער םהבר.—ראם ׳זענען נ־שט ׳נעװען קײן אײנצרנע סעכסשן, װאם פרעגן פויזען או׳נז אנטקענן אויף ד• זײמיקע יװענן און אומ־ קומען, :אד חאס איז יסעוױען א ■הוחכויסיקער שטראם םון עלנט, װו דער נוול פונם יחיד שפילט שוין קיין שום ׳־אר־ע נישט. דאם א־ז נעװען א דיחכו־סיקער פײנרעכעד ׳װײ־׳נעש־׳ײ םון א נאנצער אושה, װאס איז אויסנענאנגען אין פאוט, פעסמ, הוננער און שרעק. דער דאזיקער פא־קם־א־כגריק האט אונז נערואס באראנעדט טאנ און נאבט. ״דער נעשטאנק םון די שװארץ־נעװארענע אויםנעשװארענע םתים, װאסהאבן זיר נעװארגעדט בײם דאנד םון שריאך, האטפאד־ פעםטעט ד־ רוםצג דער אויד םון די םעררישע פגרים האט זיך נעהאט אײגונעפרעםן א־ן אונזערע קרײדעד, אין אוגזערע קעפ, ׳הערזער און א־כנעוױיד אין נישט נעלאזט אונז אטעמען, נישט נעראזמ אונז קומען צו זיך. ״סוטעו־ס מיט זױנ־׳ק־כדער אויף די העכט, מחגות שרײעכריקע קיכדער, זקכים אין ראמע זשופיצעם םימ צענרײזלמע פאות, הינ־ ־ענדיקע, סראנקע, הוםטנדיקע, תארב־טויטע, יװײבער סימ אויסנע־