Literarishe bleter · 1932-08-19 · 34 (19.8.1932) · p. Seite 535

ז״ט 535 זיך ותארטן בײ פעגעהן און ראזן די געיטעעגײטן גײז זײ** גאטיר־ רעבן וגאי:,;, ׳װ• פענעה, א ירגנ יוכג< איז ױי בכח אויםצוכעמען. און אם דער חםרון חזרט זיך איבער אן א ישיע־ פאל. ראם װע,־׳ר> באיעט־ים םון 26 סאפיטלען, יעדעם האפיטר יװערט;עטײלט יאוי־ף יבאיפ־טעיעך. און אי•; '••עחן קא&יטעלע;ױרע־הארוט בערגערםאן װ־דער־אטאר און;אר־אמאל, אז פעןגעין א־ז נעראסט םון זײן פאיכו־איע, או;וט ם־אם ער זיך אין יםיך, אז 5יב און ט־יעד זעגען א־ס ד• דרגטעי־־געסרעך מימ זײערע א־יגװו־גע־, און אז גאך;אר ײנג האם •עו־ן יפעיגעק;עפיצט דעם םאע־־אצן אוס־עבט און א־ז א־גגאנצן;עװען או־ף דער זײט םון די באעװצטע און באצי״רײזטע. זײער מע;רעך, א׳ז בעת בערגערםאן א־ז צוגעטראטן צו ׳טר״בן ז״ן װערק, ׳האט ער;איך ג־יםט;ע־אט פאיר זיך איגגאכצן רןצאר דעם באיראקטע־ און ד• אויסנעיםםראבענע םראםן־ליג״ע, װאט ע־ װעט ״בפעטע־ דעם װערה צונעבן. אוגדעריט װאירט ער זיך נייטט נע־ האצטן א־ן װערק בײ רער ׳טטדעגג־אויטאביאטהאם״טע־ םארם, און װאדט נײטט כעפ־־ט ידאם װעדס םון פעגעהם נאטען, װי פעכעק רעאגירט איון כעטט ארץ אױף. בע־נעירסאן ציט אן צוציב דעם אן א ׳עיע־ אומװאדיטײגרעכע פרטים, בד• דאם אצץ צו באװײזן און דע־װײזן. װען עם װאצט געװען נאטיררעך און אסתדיה, װארט רע־ היגסגזלעד ױצא נעװען מיטיאײן און צוױי ׳טטריכן. אבער דאס אוםכאטי,~עבע, דאם אוטיירויברעבע םטארעט עד ױך ד• נאכצע צײט צו דערוױיזן, און וױס־ר ער באמיט יויך נייזזט צו איבערצײנ, אויגז א־ן דעם, בר״׳בט דאך איבעד דאם נעםיר בײם רעזעד, איו חאר איץ אױ ״צוני&ארבעט״, ״צונע־טרײעט״ בכױון... ני״ט ארום די;אנצ״ע צײט דע־ וד*י:ע־ ׳צזמ־םעי־י־עע־ פעיגעה םיט דעם אצטן, פירעםד־א־יײםונעזעצטן האפ, םיט ׳םדעטדע צוגע־טטערטע אויגן- ,בר־רן, זעט, יגעטט איײױ, טראכט שרעטדע נעראגהען און הראםיםי־ צירט, טאבט אויםשי־ן, אכאריזירט און טדאיגט אידוים ״רעזא־ רוציעס״. און אז בערנערםאנען דעם טאדרער, דעם טאנער װיצט זיך עפעם אוגטער׳טטרײבן, געבן א יטארםע באצײבעגוגינ, צוהלעפן א ״■איי־ר־ה4", יטרייבט ער דע־בײ: ״פעגעהם כעםירן״, ״פענעהס מײכויגנ דערבײ״ א. א ׳װ. און װי כייטט :אטי־רעך ער •ראזט אױז דעי־בײ ט־אבטן און א־ויםט־אגן טעגטעגצן: אט יט־ײבט בערנער־ םאן װענן דעם אגהום םון ד• פרעטדע טארטיט־וגע־ םארבער צו זײ א־ן הױז, ד• ה־ך־מעכטיען פירן צו ־זיי א םרעטדה״ט, װי צו גדרכיס, דעי־יםער גײען בוגי גויט עי״נױרען, די העכין איון דאם שטוב־ סדידר, בא״־װעם און צעבדאסטעט און צעפאטירט. און בע־נערםאן ג־ט צו: ״פענעק באניערקט עם: א טאכסבײצ, אז ער איז ני׳עט סון ױיעד כ־אד, איז ער בײ זיי ביריהעד אםירו פון א םערד — עאעהײ א שטעהן״... א באזוגדערע :אעיגטתײט םירט פעגעהי צו יאנקר דעם סוחםאן. ער אױ טאהע א װוירזער ױנג, אט דער יאכסוי דער םורמאן. בעךנער־ םאן מןאירט א־פ מ־ט ריבע, עד ם־רט צו א־ם אי •טזטארקע, רירכדיקע םימפאיט-ע. א&עד עם איז איבעי־געטייבן, װען בע־נעירםאן םירט דוחך ־אגהרען דעם םה־טאן די אנטי־יטים־נוראים־האטםאגייע און דעים האטױ הענן די ינבירים. פיר נאטיררעסעד און כאנצער איז יאגהר ימיט זײן זארנ6אזיה־יט און יטיט ױין בואהארטעגעד רי.הע צו בוכין און מימ ז״ן ׳זינגען ״׳די־די־זדוכײ, די-׳די־דונײז״, — דאם רידר, װאם ערי ־אט געבי־אבט יםון ו״ן מיריטעד־דיכסנג — פעגעהם ריבע צו יאיכהרען, ױין עאחחעחרעבונכ םון יאכהרם סע־כ״ם — האס זעגען םון די #־אכטפורסכזע, רי־גדיהסטע עי־טע־ אינם װעירה. אבע־ דע־ זאדכרואיזער, נוטמוט־הער יאכהר יאין דער רארע פון א העטפעד — א־ז גי׳טטינאטי־רעך יאון'נעסינצרט. יאגהר גיםא װארמ דעדזםון חיייה געשאבט און אין דעם װארט ע״־ אײנגעזען גבידײטע סמיהרעך, גבידי׳&ע'א״׳טםא^ן. עד װארט דע־ביי א מאך געטון, װיי וײן יטטײנער איז, יט די פרײצעם און װארט אייועס א ׳ברוגזער א־ן שטאר אחײן, צו זײן װיגהר, צו זײגעי םעדד. װונודע״דטאר יאױ;עש־רדעדט דודך בעחגעלםאנען די גוװ־סע נוראי־ג־ע מ־ט אידע טענסשן, סיט דיער באיזוגדער ארט ר׳עבן אין ןךעיי הוטעטרדיהע,־ יידישער /םביבה. א־יני׳גער און טיט גרוים טײסטע׳־־טאפט פיי־ט ער אדורךדי >זײזער, די אױשגעס־ערטע סי&ן, זײעד האאטן זיך באזוכרער און אפגעטײרט פון דער ״םינססעדעױ״ ײדי׳שיעד מאסע. נוט און ט־עםלעך זעכען :י&נעבן ידי אײנצאנע טיט־ גר־דער םון זײן יטטוב, די היך־מענטושן און די טיפן םון מסעביר — רער ישוסטע־, פארבער, ישגײדער, באכדער, טיט זײערע ׳הויזגעזײטן, בױט ז״ער אעבן אוין רײדן, םיט זײי&ר װאך און ״ום־טוב. בע־גער־ 02^ דיהיגוראד־עװו בנעמזבר װזװ. 34 ןבג*.) געבוירן כע׳ווזארן, ׳טוין כעװען ״אככעצײסכט״, איז עד זאא יזײן דער ״מרעגע״־״ פון ׳כיבאה, האם צו דער רײבעד׳שטוב ׳און שון איבע און צונעיבו׳כרכה״ט צו דער ארעמער װעאט. בערנעאםאן יי&־צײרט: ,פעגעה — פארצוינן םון פכחס ׳— זזײםט :אך גאר א צאצהעדיהן, ײיער א װאז׳שנעם ׳און זײער א געחויבעגעם זײדן, גא־ ארײן איז עיר :אן אױפװורח, א ״װאם אין דער הארט״, א םאדשײטע װירדע זאך מיט אומרויהע העסב ם־מ מיאוסע תנועות און מיט א חזייריש כי״ר — אזוי דיאט גי׳עט אייגסאא געזאוכט אױף א״ם זײן איינעכע ם־ופע מאמע, װאם ׳דעו־צײרוט אירעמען, איז זי האט אים םײגט עדגע״־, װ• א ׳סמיף־היכד: זעט יגאר, האט זי יאויף אים געזאגט, חזירישע ריטן זזאס ער... א װ״טיק׳איז מיר— איך האב אין טדאנן זיך םארהוקמ אויף ר״זעד דעם טיערת, וױי איז צו מ־ר... הוהט: ׳לייזער דעם טשרת ר־פן..." ארע א־ן יסטוב האבן פענעיהן םײכט, װעדט ער ות&־־בער דיעי־צויגן אין היך, צװישן די דיגעי־. יעדער עפחאד, יע׳דעם, ביר׳ד׳ר, ־ע־ע פאטירוככ זועדט ארודבנעם־דט דורך בי&תנערסאגען אין ד־&־ קאר־זיע• פון אט ד• צװײ װערטן — דאם ,^הויז״ און די קי־ פעגעה טיטן אאטן האפ א\ן מיט ד• יטאי־םע א,״גן און םיט דעה ׳םעטטער ״הראשן־או־יגישטערוגג״ באמיט זיך אזוי אובמעי־צוטראגן אוגז ד• :עשעעג־שן, אז דער אנטא׳גאגיזם זאיר א׳־ו־ם װאט 'יכזארםע.־ װאם ׳סטאו״קע־. פעכעה דעד מ־זיכיק ב״ טיבאר רעװין, איז כעבוירן אויף ד• עילטערע יארן, ער איז אן איבעדיהער, :ישט־געיװוכטיכיעכער א־ן דער ש׳טויב. מיבאר רעוװין און זײגע אױםענעבעגע ױן און טעבטע־ פירן א בי״ט ירע־בן. און די היך ט־ט די טעגטשן םירן זיך זײעד איען װערטר. א־כם ישטעטר, ארום דעם ״הויז״, זענען דא היגטער־ געסרעך מ׳ט ״דן בערי־טרןאכות, גויט־באדערסטיהע, װעלכע זעגען אפהעגגיה!פוכם גבירי־שן הויז, קוקן ארוים אויף חױגה םון הארמ, און אין דער ׳שט׳ל ט־אכן זיי א ־שכא־ צום כביר און צו זײן :כ־ײט רעבן. דטװין <ת׳,־ס הראגה, סאטעדט זיך א רעגג&רע צ״ט און יסטארבט א׳װעיב — עם הומען אפט אין בוך פארנרײכן צװישן דעם ״ריויז״ און די היגטעדנעסלעך, עס װערן נע׳יטירדעדט א ר״ מאמעגטן, װען דעד אגטאגאגייזם װײזט יזיך כאד יבורט אדויס. אט ד■ הענגזאיצן זעגען יטאדף און ימ־ט א שעםטעד באטאגוגג נעגעבן אין דעם װעדה, ׳און ידאס איז דאם רײע און װיכט־הע, װאם עם אי־ז רא בײ בערנערסאגען, — נײ סא־ א־ם גוםא, און אויך גײ א־ן דער שירדעדוכג םון דעם ײדישן'׳שטעטר אין דעד' ײד־שע־ ריטע־ ראסור. — דעד אגטאנאכיזם וריזט זיך ארוים יאין דעד װאוך און אין ױם־טוב, סײ יבעת דאם רעבן גײט זיך זײן געװײגרעכן נאכג, און סײ אין אויםטעררײשע פארן, װען עם ט־עםט אן אוטנריה.— עס װעידט אויך גײ און פ־אכטשוצ ׳נעשירדע־ט ׳רע־ יװוהם םון די הינ׳דער אין דעם ׳מטעטר — פון אײן ׳ױיט פענעיה, און םון דעד צװי״טער זײט — די היכדעד םון די בערי־סרואכות און ארעמע־ רײט. — דאים םאחכעטט א װ־כטיה ארט אין בוך. — ד״היצור, עם אױז א װערה םיס אן א שיי&־ רעבעדיהע, ט־עשרעבע, אי־ינינע- נעסארעכע און םײסטעדיש־געגעבעגע טישן און גע׳שטארטן, װערכע זעגען נאד א ני״ס אין אוכ׳זע־-ריטעראטור. דער חיס־ון איז כא,־, װאם דאם וארץ, — די שירודעדוגגען, די פאטאכוגג, דער אכאריז, ד• אוכטעד׳שטרײכונג, — װעדט נע־ נעבן אין דעד אױםאםוגי און וםאדשטערונכ םון דעם ױכגן ױכנר פעכעה. א״״ף זײכע ױנ׳נעסשקע פרײצערעך און ױנכ העפע׳רע ארויפ־ נעצװינגען ״אייכשטערוכגען״ און ״שרא רע-־״שע״ ׳אויםגאבן אזש פון יאד 1932. פ־גנעה — ביי כערגערםאגען — איז ״הירתו ורידת״י״ אנוטי־ בוחושואזיש, אכט־־הרעריהא׳ריש. ע־ איז א רם־שוגא זי״נע בור־ זשואזע עלטעין א״־ן וזײכע כבידישע ״.זװעםטער און ברידער. ״פעיגעהם באדאסעטער —זאגט אין בוך בעחנערסאן — זעגען ד• ס־ך״מעכטשן״, און םיט אט .דעם ״באראמעטער״ וזאט עד אײנ־;עטי״רט פעגעהן נאך פון ױינע םאמע ױגגםמע יאדן. כעוױם קאן םען וד• סביפה ,און.די פאדשויגען אויפגעטען אין א םא־שארפטע־ ריבט םון א הרא׳שן־אכטאכאניזם אבע־ דערצו װארט דאס װערק ביאדארסט אנודעדיט געבוים װעדן. די פאסירוכ־ נעןיא׳ון דער כאגנ פון די נעשעענישן װארטן באדארסט?עש־רדעדט װערן דזרךרעם היכסטרער, און פאזױזן װערן דירך דעם דעדציירער. וױבאהד איבער בעת׳עלסאן כיט רי נעשעעכישן <וי זײ גײען ארגרך און װעו־ן אויםגענוסען דורך דעם ױגגיל פעגעה, רגאט ע>־ געםוזט