Literarishe bleter · 1932-08-05 · 32 (5.8.1932) · p. Seite 510

זײם 510 ו׳ו״ 1 ליװנוראריפזנז בלנוגונזר ן\זז. 32 וי43) װעאכע ס׳קוביען םאד אין יענעם צאסר. ם׳איז גענעבן עםעם העה, און רי מעגטשן זעגען װי אב-אל בײ ׳םצום־עליכנזען, — ״חצײנע כיענטועעלעך סיט הלײכע ה׳םנהלעך״. דעחוױיצ איז דעױשינען דעד ברפזװבר טײל סונם ראמאן. סיר רובט, אז דעד צװײסינור גריל װעט ארויסהו׳טען שװאכע־, אויב עד װעמ בפצא הומען. איז דאך אויך טשה מויצבאה נעב^יבן בײ זײנע ״נעצמעניאנער״ |ב״ם נורננוסװ מי< ראם בוך, װאם האלט 208 ױיטן, איז געטײאט *ין 31 הא־ פיטיען. אפטמאצ סןשטייט א האפיטצ שון עטצעכע סצענעם. אזוי טאפע איז עם נעשריבן — עפיזאדגווױת, סצעגעסװײז. סון רער גרימער האנט. װזבו\ נזיױ< שיצן. די ױננע און ױננעדעיהומען ארוים מטושטש און װיעיהער איכע־צײננדיס. זײ פיאנטע־ן זיך ארום און הוקן בעיהר אדוים אויך דעם טוזב־, ע־ דאא זײ נעבן ארבעט. װײא זײ איײן װײםן נישט, װאם פא־צונעמען אין דעם אדע־ יענעם פאי. אױ אפטמאא צו באמערקן א צע־ודע־טלייט, א;עפ־אנטע־, װאם גײט פון ד• דעאדן צום טדג־, און פין טהבד צו ד• העאדן. באין־ברידה פארנעטט זיך נאטע אודיע פין צײט צו צײט טימ ערױעדוננען. די ױננע העאדן דער־ טאנען זיך פון דע־ צייט, װען די האבן געהאט צו טון אאם פאר־ טיזאנעד טיט די ״װײםע״, זועלכע זענען באפאין ד• ײד־שע פאיאניעס. אײנם איז דע־בײ אינטעדעםאנט, װאם עס פיאט זיך נישט אין בוך דאטנפאידבאנד — די נרײם און פאדועם שון די געשעענישן, יאניעס פ ז ו ׳ן זן;ן איוכל פוז איבעדגעגעבענעד *רנ&ם ןגוג ינולב וגאןנװזאגס סװ-ױוריבפיר סינואגוסיר־סיסילז״הײװ,) ם־שער מאכט. ערשמ אין ־אר 1919 — בעת דעד ד״טשער אהו- פאציע — האט מען ״בערזמ *אסעאעזויטש״ אויפגעםירט צום עדשטן טאא אין יידיש דויהך משה דוד זואהםמאן (װארשע־אאדז); ״האם נאםנטײדא״ן ״מענדא בײאים׳" — צ״ט־דעפאדטאזש — נע־ יעפיאט סיט א קאאאםאאן דעדפאאג. עס זואאט נעװען א צו־אאננע דשיטה א״ײםצודעכענען װאקם־ טאנס אאע טעאטער־שטיק, װעאבע זענען אויפנעפיהם נעװאדן אין ײדישן טעאטער, און גענעבן א מענאעבקי״ט נישט אײן אהטיאר נרויס צו װערן. יעקב װאקסמאן א־ז אויך נעװען דער ערשטער, װעאכעד האט אדײננעבדאכס אין ײדישן טעאטער די אײדאפעישע אפערעטע. ביז דעמאאט האט געװעאטיקט אויף דעד ״דישער בינע דער ערגםמעד סא׳־ט שונד-אפעדעטע. ער ראט אר״ננעבראבט פדאנץ אערארס ״עװא״, ״ציגײנער־איבע־, ״פופטשיה*, ״די דאטע אין דויטן■׳, ״מױדי־טא׳־ק-, ״רי שאנסאנעטע״, ״אויטא־איבע־, ״פריאיננם־ איפט״, ״די דאאאר־פרינצעסין־, ״םוזי־, ״טשאחדאשחפירשטין״, ״שושגוה די צנועה־, ״באראן היםעא־. װאקסטאן ראט אויך פאראינטערעםירט דעם שריסמשטעאער פסר סאפייאן, צו שאפן טעקסטן צו די אידער םון אײניהע אפע- ־עטעמ װאם עד האט איבערנעזעצט. זוער עס נעדעגהט די צײטן פון דעד ״עאיזעום״לאפערעטע מיט ניעראםאאװסקא, פרץ סאנדאעד, קי־אידא יאננ, ברוין און שפעטער די ״צעבטראא״־אפעדעטע אין װארשע (יאר 1917/18) מיט מיכאאעסהא, םען־האער, סוצי האפע, כאראז, פינא סעדבע, אירענע װעאיש א. א״ זױ״ס אזיך, אז סיט רעם איז פאדבונדן דער נאסען — יעהב װאקםמאן. און יעקב װאהסמאגס איינענע, אריגינעאע אפעדעטעם? נעגוג צו רעחמאנען ״די שײנע בערטע״, ״מאאװינקע װיא אזוי״, ״גואם א מויד קאן־ א. א. אויך סון די פיא איבעתעצונגען םון דער דדא־ מאטישער א־טע־אטור אזן סון זײנע באארבעטוננען דארםן דער־ מאנט װעדן: ״דער נאאהנהאינגער פון נאטרדאם־ אויט זו. הוגא, ״טאינדאר־ן וװ־, ״ציאנהאאי־, ״עחד־נײסט־, ״די םוטער״, אויט אפאטאשו, ״אונזשר פרוי־, אזיט ז. םענאאאװיטש, ״יאשיװאדא־, ״ד• פע־׳א פין שאנבאי״, ״זיבן נעהאננענע־, אזיט אנדרעיעװ, ״םיש- קע דער הרומעד״, יאויט מענדעאע מוכר ספרים און פ< םיא אנדערע. ינישט נעקוהט אויױ זײן עאסער, האט י. װאהסמאן נישט אי־ בערנעריסן זײן ארבעט״ עם זועט נישט ז״ן קײן מזסא צו בא־ צ״בענען יעהב װאהםטאן איאם דעם פראדוהטייװטטן יידישן פיעםע־ פאי־פאםעד. עם װאאט נעװען אן עװצה נישט יצו דעחםאנען איצט יעהב װאהסמאנען, זועאכער ראט 60 יאר פון זײן אעבן אזועהנעגעבן רעםי ײדישן טעאטער. יעקב װאקסמאן נעהעדט צי ד• וױיניקע סעאטער־ טוע,־, װאם טוען זײער אר־ בעט באשײדן, אין שאטן. נישט אײנער פון די הײנטיקע ״טעאטער־ נדוא־ם״ האבן ז״ער ידער־ פאאג און קאריערע צו פארדאנקען יעקב װאהם־ מאנען. ארם זיבעצן ־ יעריהער בחזר איז װאיהסמאן ארײנ- געםדעטן אין שװארצם ײדישער טדופע אין אוב־ אין (װאהםמאנם נעבוירג־ שטאט) אין יאד 1882, אאס עפױאדךראאיסט אוין זינ־ נעד. פון דעמאאט אן הויבט זיך אן װאהםמאנם ארבעט בײם ײדישן מעא־ מיעי אים אקמיא־, טעאטיער־דידעקטאד, פיעסע־שדײבער און אי־ כערזעצער. און בע־קר איס פיעםע־שרײבער, װאם האט אים אויך אזוי פאפורע־ געמאכמ אויד דער גאנצער װעאטנ א־בע־ הונרעדט אד־נינעאע און איכעדגעזעצטע פיעםעם — דאם איז װאהסמאנם סעאטעריםך־הכא. צװ־שן די פיא צענדאיהעד טעאטעד־שטיק, װעאכע װאקסמאן האט געשיאפן, איז נענונ באויז צו דערמאנען ״די סכבי-טוטעד״, נעשפיא׳ט מיט 25 יאר צוד־ה אינם דעמאיט באװזםטן זוארשעװער טו־אנאװער טעאטעד, ״אין יענע טענ״ — אויט פר׳ז סטאאענ־ סק־ם דע־צײאונג, אבעד איבעירנעבוימ או־ף די נעשעענישן םונם קישענעװער פאנראם. ד• דאזיקע פיעסע, װאם איז נעשפיאט נע־ װארן אין װארשע מיט א נרויסן דערפאלנ, איז באאד פאירװערט נעװארן צו שפיאן דורך דער רוםישער םאכט; ״די פארשטו־סענע״, איויפנעפי־ט געוואדז אין יאר 1909 אין װא,־שע דודך פ־שזאנם טרופע. ד• דאזיקע פיעסע איז שפעטער נעשפיאט געװארן אוטע־ טום און או־ך איבעדנעזעצט געװארן אין פ־א שפראכן . א פ־עםע, זוענן װעאכעד די פדעםע האט זיך אדויסגעזאנט מיט נרויס אויב. ״דער פי־אװאהאטאר״, ״בערעק יאסעאעװימש״ — דעדשי־ נען אין דרוק אין יאד 1910 און אויפנעםידט געװארן צום עדשטן מאא אין פו־־א־ש. באאד אבער פאדװעחט געװארן דורך דער רו־ ינגבב ג\אבנזנזא\