Literarishe bleter · 1932-08-05 · 32 (5.8.1932) · p. Seite 503

זייס 503 טאט םון יעגעם שסרײט אין די םרײזן צװישן די א?טע מדיםגד געגע קיגםטלע,־. םעאגדערן ־אט אײביס אגגעהאהטן דעם עאסןז םאד דער ם־טבאכ־םט־ק. דאם איז, עד ־־ום, אײבם פדן די גדויסע •שננאכ־ קײטן םון דעם מיםמ־ש־םארסדו־סטן םיאגד־ע.־; צוליב דעם דוםט םען געגך די שיגעטעד ביז הײגט ״די קדיםטלעכע געצגדיגעןד״. איײ געד םו-ן ד־ גײסטדײכע םכעטישע ריכטעד געזעילע האט געזוגגען: גיישט דעדן, געוד אגדײטן, וױי? אדץ אדום אױ געפכדיק און אוסקעא׳־, און םראבדערן דוט, עם דוט דאך אויך די רויקײט, מ׳לעבט פ־ט םאדגאגגעגע דורות!.. יעדע םאלקס־םײערוגוג אין םדא־גדערן איז םאדבוגדן םיט םים־ באלישע אגדײטן א״ין ם־םמ־שע דופן. רי װאן אײק ד־יאזבן געלעבט םיט אײגעגעם םארקם־יעבן, יסטיקעד םאלקם־גלויב;, און פאלםם־ פײעדוגגען האבן ז־י פאדײגיקט אויף לײװגט;. די װאן אײקם זעגיען געבוידן אין א קל״ן םלעפייט יטטעטל, האדט ב״ דעד .־אלעגדישעד ״־יעגעץ, מאסײה. דאס ׳כסעטעלע האט איד אײגעגעם װאן אײם־מא־ גופעבט. כאס־־ק ׳צטאלצידט פיט דעם. ד■ גאגצע פויעדייג־ע באםעל־ קעדויג:, א־גפ יטט־גטל, .װײסט און קען גוט אלע לענעגדעס װעגן ד• ״ריבע בדידעד״. די שטאם געגט ה$ט זיך אויך א־ד פאיעםטע- טייטן מאגוםעגט אין יגעגט האבן די װאן א״סם באװיזן צום עדשטן זײיע־ע גיעגיאלע פעיקײטן. אין יא־ 1412 האט עס דער דאםןזלם־ ריקעד ג־עגטעד ביחגיעדסײםטעי, װײ<*ס באשטעלט די בילדער בײ די םאלעד. גייטט קוסגר־ק אויםן װירעד־טטאגד םון תויכע גײסט־ לעכע און אפילו באפעלן פון דוים ״קעגן די געיצגדיגיעדייגזע װא; אײק״, האט םעז דןזך דאס ,װיערק פאדעגד־קט, אין יןוד 1417. יעדיטט אין חוד־ט םאי 1432 האט טען טיט גירוים פײיעדלעכקײט א-־ן םאלקם־טעגץ אדײגנעםירט די בילדעיד אין דער קידך אין נעגט. רי וואן אײקס, אגב, האלט םען םאד ד■ אגטרעק־עד םון אײל־ םאחבן, און זײ זענען די װאם ה$בן געעםגט די װי״טע צוקוגםמ פאיד דער מאיעדײ. די דאזיקע עדיגיטע אײל־מאלער האס טען טמוע פאיחגעטעדט. אין דעד צײט םון די איקאגאקלאםטן־קאטפן, האבן די געג־ טיער גיעהיטן די קירך און גייגיט געלאזט די װילדע צעיטטעדער צו־ צעבדעכן ר• בילדער. דאס איז געיפען אין יאד 1333. אײגיקע בי־י־ דער זעגען דאך אומגעקומען. גאגץ געגמ האגל דאן געװײגמ. אלע הערשעד, װאס האבן געהע־׳גימ איבעד דעד הײגטיקעד בעלגיע האבן זיך געריסן צו די באדיטטע בילדער און געװאלט זײ םאדשלעםן צו זיך אין לאנד. אװי האבן געפין רי ׳צזפאגיע־, די עםטדײכע־, ר־ ם־אנצויזן און אין דער לעצטע־ װיעולמ־טלחטה - ■ די רײטישן. די םראנצויזייגיע ״םאךקילאטן״ אין 1792 האבן די בילדער פאריטלעםט קײן פאריז און זײ אויסגע־שטעלט אין לװוד. ערשט ווען גאפאלעאן האמ זיך געקדויגט, חאט ער באװיליקט אוטצו־ קע־ן די בילדער• װען די בילדער זיעגען צוריקגעקוטען קײן כעגמ, האט דאם גאגצע פאלק געטאגצט םאר פרייד. א נג־אגיקעד פון יעגעד צייט פא,־צײכגט טיט שמחה: ״גאנץ םלאגדעידן ם־״ט זיך, װאס די װאן אײקם זענען צודיק געקוטען אהײם״... בײם שליםן דעם װעדםאלעד טדאקטאמ אין 1919, האט פען םפעציעל אדײגביעשטעלט א פונקט, אז דײטשלאכד דאדף אוטקערן בעלגיע די בילדעד פון װאן איײ1 און אין 1920 א־ז װאן אײק ״װידעד צוד־קנעקומען קײן געיגט״. ראם איז, א־ן קודצן, דעד װאגדע,־־װענ םון די באר־טטע בילדער םון װאן אײק. איצט קומט גאך די צװײטע נעיגייכטע. זי אױ װײגיקער ס־א־ נאלאגיש און אויך קאדגעד אין דאטעם. דאם פאלק דעדצ־ילט זיין לעישיבטע. זי איז םיל פאפולעדעד װי ד• אגדעדע, באושדיבעגע גע־ שיבטע. אינם נעבוידן־שטעטל מאטײק דע־צײלט מען לטשל: .״ואון די בר־דעד װאן אײק האבן צוזאט־ע׳ן געםאלן, םיט זײער פאטערי א״גער אן דעם צװײטן איז געװען װי א האצבע־ מעגטש. זײ האבן פאדטײדיקט אלע אדעטע און אזבטערדריקטע. װען די יװאן אייקם האבן געלעבמ ־אט אומגעדעםטיקײט זיך גיע־טראקן צו באזוײזן אין גאם... װענן דעם דייטשן פילאזאף העחדער דע־צײלט טעין, אז ער סלעגט זיך פארגגבענען אין װאלד, קריכן אויף בײטער, זייך צו־ ריװגוראדיטע דלפגוער װװ. 32 ןו43) באריםטע רעליניעזע װעדק געפינט זיך שוין, גאך קלײגע אונטער־ ברעגוננען, םיגף הונדעו־ט יאד אין דער אלטער קידכע םען־באװאן פון נעגמ. אויף דעם זעלבן פלאץ, װו ט׳האט פיט םיגף ־ונרערט יאר צוריק אויף די העגט געטדאגן ״רי ליבע ברידער װאן אײק״, — אט אויף דעם זעלבן אדט קופען זיך װידעד צוגויף די רוישיק־ לעבגסלוסטיקע און מיסטי׳גי־רעליגיעזע פלעמישע מאםן צו פײעדן זײעדע גרויסע קיגסטלעד. דאס אױ נייטט קײן זעלטגקײט אין םלאגדעדן. יעדע שטאט און יגיטעטל דא ג־ויטט זיך ט־ט אירע באדימטקײטן. ־ע־ דער קינסטלעד האט זיך ז״ן נישמ־נעושריבענע נעשיבמע; די קיגסט־ יער ןענען פאחװעיבט אין פ־אכטיקע יעגיננדעס, װאם גייען איבער פוין דור צ,י דור. אזוי אריום ראלטן אויף די פלעפישע פאלקם־ פאםן דעם *.וג׳דעגק פון זײעידע באריסטע קיגםטלעד, און די פאדבג־ ׳דײכע שטילע פלעמישע פארגאבטן פארװיגמ מען ד■ קי׳גדעד מיט ד■ אלע מעשױתיאון לענענדיעס• איזוי רערצײלט טען די לענינגדעס פון פדײלעכן און לעבגם־ יוםט־קן ס־ו־געל*). מען נעדעגקט אלע װוגדעדלעכע פעשױת םון װא-ן דײק און סענעחם. אפילו פון אדיספאקראמישן און דיפלא־ םאט־שן דוכעגם וױיםן די מאט־איזן פון אגטװערפן צו דעדצײלן פיל םעוג״ות. פאראן שוין א גאגצע ליטעראטויי װענן די װאן איײק. כאזוג־ דערם ברײט בא־ס־יין איז מאקע ז״ע־ יװע־ק ״גאמס לעמל״, װאס סאשט״ט פון פ־ל כאװנדערע נד״לן. גיישט אל־ג טײלן געפיגען זיך אין נעגט. אײגצלגע זעגען צעװארםן איבער די טוזײען אין א׳ײדא־ פע, און די איבעריקע זעגען פארלוירן געגאיגנען אדער אוטנעקומען אין די באקאגטע אויפשטאגדן סון די ״יילדער־צעשטערער״ (אי־ קאגאקלאסטן). ם׳איז באקאגט דעד איגתאלט םוגם בילד: דאם ברעגנען דעם קרבן פון דעם קלאר־װײסן לעמל, סיטבאל פון הײליקעד אומיגױלד, צו גאט, א,ין די איבעריקע בילדעד, װאס שטעלן פא־ די פארשיידע־ :ע נעיסעעגישן סון אלטן און גײעם טעסטואמעגט, בױ אויך די לעצטע נעשעענישן םון םעדצנטן יאדהוגדערט. פוגם נעבוירן פון אדם און חוה יביז צו די בית־שטרעגנע ׳קרײידטרענע־. אין צענטרום פון די אלע נעשעעגישן בדענגט םען טאקג אויפן םזבח דעם קרבן דאם לעםל, פא־ נאט. אדום אלטאר — די באריםטע נרופע שװעבג־ דיקע מלאכים. איבערן אלמאר — רי וױיסע טויב, םימבאל פון גאגדנלויבן. דאם דאזיקע גרציסע װערק איז :עגוג בא־ימט. יערער םלע<1 יערע ליניע פון דעם װערק איז שוין ברײט אנאליזירט און בא־ שריבן פון די קונסט־קדיטיקער אין דער װעלמ. נאך םינף הונרערט יא׳- שטייט מען גאיך אלץ מיט נרוים בא־ װונדעדונג פאר רעם נרויםן װעױ* מען איז אנמציקט סון ױ*־ קיגסטלערישער דערגרײכוננ םון די נרויםע מאלער אין דעד צײמ, װען די מאלערײ אױ נאך נעװען אין רי װיקעלעך. טיס װים־ל פרע־ ציזקײט און םײטנעםיל עם זעגען געמאלן די אלע :ורופיעס, מיט װיפל ,־עליניעזן עקסטאז עם אסעסט םון אלעמעןי די װאן אײקס זענען די נת־סע אגםאנ׳נע־ םיון דעד כאריסטעיר סלעמישער שולע. אין דער נעושיכטע סויכם קאטויליצױם אױ נוט באקאנט דער קאפף, װאם איז אננענאננען ארים די ־עליניעזע בילידער. טײל האבן נעזען אין די בילדער ״דאם פאראוטרײגיקן דעם ק־יםטוס גלו־בן און דאס אויסהאלטן דאם נעצגדינעדישקייט״. םיל בלוט־קע שטרײמן זעגען צוליב דעם לאנניע צײטן אננענאננען. אםילו אין אױנענעם דוים, צװישן די יועצים םון די פויבםטן, תאט נישט נע׳הע־־שט קײן אייגשמיטיקײט. די תםילה םון ״אגגום דעי״ (נאי*פ לעסל) זזאבן פיל קד־סטלעכע צײבנע־ נעז״יבמ פצאםטיש צו סאר־ וזעדלעכן, און מיט דעם םיטבאליש אנדײטן אויסן זניטקום םון קריססום. די דאזיקע םימבאליםט־ק האט א צײט אגגעהאלטן, מען האט גישט נעװא׳גמ אםן ״דעם דעטער״ באװײזן. אגדערע תאין די דאזיקע ״קרענקלעבע םיטבאליסטיק, װאם שװאכט אפ דעם ריײ נעם גלויבן״ שטאידק כאקעסםט. ערשט גאך דעד רעגעסאגס־צײטהאט מען פ־ײעד אגגעהו־בן צו מאלן, אן םימבאלן, און נעװיזן קריםטום אויסן ק־ײיץ. דאם ״נאטם לעסל״ פון װאן אײק איז דער רעז.יל- *) זע ״ליט. בלעטער״ 1931 ז. 576, 596.