Literarishe bleter · 1932-07-29 · 31 (29.7.1932) · p. Seite 494

'יס 494 {לגו&יפ-ר ה זנ ר ש גר'נב1'םן(*ר1זשענע אונזעד קאםיק־עהספעדיעיע לזײז קאמעניד דליפע \א גזגגסיאדישטד מד\\\ אי\ מדווטגונער מדץ־טנל גײנז ײדיסױליײיס זיעע ניעצות אדן חסר-וגות. אויפן פאז פיז די נע׳טעענישז איז שטענז? כ״אלמ זיך אויס דאס איכטערעםאנטע י׳/־ז מימ זײן אײננאדטיידער ײדישער עהאנאםיס און תעםטיקן הוצטוד-יזאסח. רי נעשיידערטע טיפן פון בווך זענעז בואטע, קאנטייזע, נענעבן םיט ז״עד שא־־םקײט אויױ דעם נרונט פון מטשותדייזע פאיזמ;. ם׳װערז דארמ אויפגעדעהט י־• פאעקז אויף די נשםות םון ״נרויסע ײדן״ און ״הײאיקע צריקים״; ס׳ײעדז חעא באאױכטז די שאדפע באצױנ־ נעז פוז פד־ץיפויעד, פד־־רײד אין דעמאאםטיקז פוילז דורך ״צו־ פעא-קע״ עפיזאדן. דאם בווך האט דעפעיזטן אין בוי םון ײערק און דעם קאפיטאעךסדר, ם׳א״דט פון כאאט־שקײט, איז קינםטאעריש שנואך, .ם׳פעואט .דעד נשמה־באהויך פון דעם נרויםן ש־ייבער... י־ע־׳פאד האט עם די מעאה, װאם עם אטעטט מיט אעבן, עס הויכט נויט פשטות און איבאעכקײט. ס׳׳װערט אויפנערעםט א ײדיש שטעטא אזו• וױ עם איז. ם׳איז נישט שיאדעדוננ פון א שמעטא, נאד פון רפנז ײדיש שטעטא אין פויאן. דאם נעשיארעחטע קאמעניץ דאיטע איז נישט אײנזאם אין זײן נעשיכטע, אזוי זענען נעײען ס׳דוב שטעטאעך אין ד־ פארגאננענע צעגדאיקער יארן און זענען נאך, אםש־, חיינט אויך אזוי... א חוץ די אויבגדערמאנטע טעאות, האט אונז אויך נעצוינן קאטיקם בוך צואיב... נעאנדאם־שע טעמים. דאם בא־טריבענע שמעסא אין די ״זברונות״, קאמעניץ דאיטע, נעפינט זיך 53 קיאא־ מעמעד פון פרוזשענע — און דאם נימ א מענאעכקײס אדודכצוסירן די פאדשוננס-ארבעט. רעם ערשטן אפריאזז. י. זענען מיר צונעטראטן צו דער ארבעט. צוים ערשט היאבן םיר די קינדעד דע,־צײאט .וועגן עחמפעדיצ־עס בבאא. און שפעטעד אויםנעקאערט דעם ציא פון אונזעד עקםפעד־־ ציע: מיד װעאן אײענען קאטיקם ״זכדונות״, ערשסע טײא. די א־בעד־קע טײאן זאאי־עדעם ק״גד פאר זיך אײענען. מען דאדף נעגו• קענען דעם א־גהאאמ פון בוך, פאירשרײבן זיך אין ביכעאע ראשי פ־ק־ם פון קאפ־טאען. נאבדעם יײעאן מ־ד באאדבעמן דאס בוך אויט די טעמעם: 1) דאם עקאנאמישע אעיבן םון די ײדן אין קא־ גועינ־ץ דאיטע (פחנםות א־ן שטעטא, פדנםות בײ פד־צים, אדעם־ חײך), נעינו■ אחו־םא״ענען פון בוך אאץ אין שײכות סיט דעד טעטע און אױפשטעאן א סאבעאע װענן די פדנםות אין אמאאיקן קאמ־עניץ. 2) דאס נעזעי^שאפטאעך־קואטורעאע אעבן אין קאמענ־ץ־דא. (קהאיז, פחנס־חודש, ביאדוגנסדא־נםטיטוציעס, סתננדים-חם־דים־קאסף און השבאה) איויסשטעאן א טאבעאע פון די ביאדוגנום־אינםט־טוציעם אן אמאאיקן קאמענ־ץ. 3) אויף די שפורן פ׳־ן די העאדן פון בוך. (או־פשטעיאן א נענו־ע נענעאאאניע פון קאטיקם משפחה, דעדטאנ־ טע א־ן ב־ך. ט־פ פון פדנם־חודש, אהרן אײזעד. 4) די שטאט קא־ מענ־ץ און א־ד אוםנעגנט. (נאסן, פאעצעד, ארומ־קע ישובים). יײענן אעבנםשטײנער פון יענער צײט ײעט או־םקוסען צו ידערמא- ינען בײ יעדער טעםע. פא־אלעא מיט דעם װעאן ד־ ק־גדער מוזן זכלבפפעזפגײדיע באאדבעטן רי פ־ר ביכעד. א) ש. אש ״ק־דוש־ חשם״, ב) א. אעװאנודא ״דער פויאישער מאנגאט״, נ) פאפירנא ״זבדונות״ און קאפיטאען פון ד) פ־אפ. אבראהאמם ײדן אין מיטאאאטעד. ידי פיד ביבעד װעאן האבן אאס ציא צו פארברײטערן דאם ביאד פ־ן ײדישן אעבן אין די אעצטע 3—4 יארוזונדעדטעד און בא־ נעמען דעם נאױוער, די קנאפע םאדענדערוננ אין די נרונט־אײננ־ שאפטן פון ײדישן אעבן, בימיאא װעט קאארער װערן דעד יידישעד ׳־ענע־א-נש פון די אעצטע צענראיקעד ־ארן, װעינן װעאבע די קינדע־ ײעט נאך אויםקומען צו אעדנען. דער ק4אם איז צעטײאט נעװא״־ן אויף 4 נרופעס. יעדע נרופע דא־ף אדודכארבעטן אײנע פון רי ביכע־ אויף די כמעמ זןןאפע מעמעם װי קאטיקם ״זםררנות״, כדי מערער צו אקטיװיזירן און פאראינטעדעםיידן די קיגדעד, האט יעדעם קינד פון יעדער נרופע באדאירפט צוינרי״טן מער נישט, װי אײן טעמע םון בוך. אזוי, א. רעד ײדיש־אימור װערט אין דעד ײדישעד שוא אפט פא־־ װאנראט אין פאפוא און חקידה. עס יװעדט טײאמאא אויך באנוצט דאם ״קװעסשן די באנק״, װי אמאא א־ן ־ש־בה, נאד א־בעד מא- דע־נע שפ־־פ, א ט־יא פון זײ איז פ־עמד דאם ק־נד יהן מ־ט דעם א־נהאאט און הן איויט צײנדש־אדעדוננ. א נרויםע ט־יא פון אונזער ״יד׳אם־קעד״׳א־טעדאסוד איז שו־ן הײנט נאד א קיאטור־נעש־בט־ ־עבער מאטער־אא, א-־ן א־ז אן א־אוםטדאציע צו פאדגאגנענע צ־יטן, װי ר׳ מעגדערע שרײבט אין זײן ״שאמה ד׳ חײמם״: ״אמען ידעו דודות־נו״. װײא מ־ד ׳האבן אזא שאא קואטוד־נעש־כטאעכע װע־ק קענען מ־ד נריגג אדײנפאאן אין חקידות ב־ים אערנען. און דאים איז ני־ג־ט דעם קינד צום הארצן. דעריבער האבן מיד נעפרװוט, װ• װײט סענאעך, צו נעפינען נענטעדע א׳ון זיבע־ע װענן צום ק־נדס פאהא־נטעדעס־דוגנ א-ון או־פמערקזאמק־ימ א־ן אערנען, צו ״פאננען זײן חאד־ן״ דודך אן אגצ־ענדיקן מעסאד און אאקגד־קע אחבעט. דאם א־ז דעד ףארעזוזגנו־װנזסיאר פארב\\ר\ וזיסי א\ פעגזפעדיצש פא־ש־ננם-ס־װון װעדן נר־ננ אננעװענדמ א־ן ד• אימודים פדן דעד אעבעד־קע־ נאט״.־, פיזיאני־אפיע ויכדוטה. נאר אין ײדיש־ אדעד גידג־־כטע־אימוד זענען זיי שװע־עד צום אדורב׳פידן, וױיא דא איז ם׳יחוב דע־ מאטעד־אא א ״טו־טעד״, ער א־ז טײאמאא םאד־ הויאן פאדן באויזן אויג און אויעד; מען דאדף א־ם קענען אוסי־ פלנון\ און א־ם רנורהנורך .ביײם פא־שסגנם־פי־חוו װעדן די קינדער ארײגנעפ־דס א־ן דעם אז׳ו־נעדופענעם יהיכא פון ׳װיסן. מיר האבן זיך געשטעאט פאד א צ־א, אז ד־ קיגדע־ זאאן כאטש זז־ן בבעמאטישע שטד־בן בא־ נעמען דעם אי־פן פ־ן באארבעטן דעם דויען םאטעי־יאי׳ און א־וים- פירן די נעהעדיקיע םך־הבאען; או־פב־נרן באאבאכטוגגען און נע־ שעענ־שן און ז־ך שאפן א בואט בי־אז־ פין אויםנעפארשטן נעביט. ־אב קיגד פ־אט זיך דאן, וו־ א מ־טיג־אפעד, מ־טזובער פון די בא־־ג־״דענע פעםטנעשטעי״טע אמתן, װאם עם נעפ־נט א־ן ד־ ביבעד. א חוץ דעם א־ז דאך אנצ־ענדיק פאדן קיינד דעיד באװוסטז״ן פ־ן דעם צ.־ױ;ק פ׳־ן דעד ארבעט דאם קיגד (דערװאקםענע דעס־ נ־־״בן) אעחנט נ־שט נאאט אזיו־ זיך, װײא עם פארשט־יט, אז מען דא־ף אעי־נען. ד־ אבסמ־אקטע, וױיטיע ציאן פון אוגזערע טוא־ננען זענען נדעםטנטײאס פארהויאן ביג־עת מעשה פא׳ד אונזעד או״נ; מיד זעען נא־ ד־גם באשײנפע־אעבן, קאנקדעטן צ־א, אדעד נוצן פון רעם, װאב װא״פט ז״ך אונז איצטע־ אין די אוינן. מיטן קיגד איז איײך אזוי: א־ן בדי צו שאפן בײ א־ם שט־םוגנ, חשק צו איבעט, דאדף עס האבן דעם קאנק־עטן ציא פון דעם. דאן װעדן שוין כחות און אינטע־עםן נעװענדט אין דעד ר־כסוגנ. (דאם אאץ איז נע־ רעדט נעװאדן, װען דאם קינד פארשטײט דעם ציא פון דער ארבעט און האט אים איב. די ,,הויאע״ בא׳^יפן פון אעדנען זיך גע־ שטאאטן ז־ך דאן אוים אין באיוט און סאייש, ד• אדבעט איז א פ־ײד א־ן דאם באקומענע װיסן — א פאדנענינן. יפון אניהײב שוא־־אד ׳האבן מיר אדורבנע׳פ־דט קאײנע פאר- שוננס־סד׳וװן או־ף דעם נעביט פון ׳ניי־אמאט־ק, די אב־עקטן פון פא־שן זענען נעװען ד־ שטוב־מענטשן: עאטער, עאטעדע שװעסטעד איין בד־דעי־. מענטשן פון :אס און טײאמאא דאס בו־ מען האט ז־ך נעאעדגט ה<\ר\, אויפבאפן יענעםס דײד און אננעקאיבן פאר־ שײדענע אײננא־ט־קן א־ן זאץ־בו־, דעועאדטן און אן א שיעד נ־ואנםן, עש־דות א־ן דעד ײדישער שפדאך. דא װעאן מיר דעדצײאן װענן א נרעםערן פא־־גי־נגם־פ־ױו א־בע־ יחזקאא קאטיקס ״זכחונות״, ערשסע טײא, װעאכע האט זיך פאנאגדערנעװ־קאס א־ן א נדויםעד אדבעט, פארבו^ן מ־ט נעש־כטע פ־ן ײדן אין פוייאן אין י״ה. קאסיקם ״זכדונות״ גיט א גענוי ביאד םון ײדישן אעבן מיט א 70—80 יאד צוריק אין א ט־פ־ש, איטװיש קאיין שטעטא מיט