Literarishe bleter · 1932-07-22 · 30 (22.7.1932) · p. Seite 476

לימערארישע בלמרוערנגװ.30 (429) ¥ 3* ׳.ייס 476 דאס ביך, װאס כ׳האפ אהאדשם איפעדגעלײענמ ״זענען אוינן איון אויערן, וואס עפיענען אאע געשיראסענע טויעדן״. אפער אים׳טטאירססטן װירהן אויןז אונז יענע צידעד צאדייזאװס, אין װעצכע עד נאמיט זיך מיט אצ׳ע זײנע נערװן איון חושים צו ״דערװײזן״ ני׳טט נאר די אויםערצעכעי װעצט, װאם ארום אים, נאד אויך נאר ױין_ אײנענע אינעװײניססטע װעצט, די װעצט, זואם איגט פאר׳טטעקט טיך אין זײן פינםטעדן װעזן, רי װעאט פון ׳עטאדקע בדויזנדיעע אײיעדאעבונגען, װאם זענען פאדבונדן מיט דעד איבע צו א םירוי, םיט דער איבע צו א צוױיטן ביז גאר נאענטן ותיזן, װעצכער איז פוצ און איבערפוצט מיט םודות און דעטענ״ען. איך ם״ן, אז מערעדע זעעװדיקע מעגן מקנא זײן דעם באינדן צאדיקאװן די ׳עטארקי״ט און קאאדקײט םון זיין לויב־געזאננ צו דער געאיבטער זײנער: ״דו ביםט די בענקשאפט, װאס באפאצמ םיך, דו ביםט די זון־ציכט, װאם באישטראצט מיך, דו ביסט דער הימצ טיף און בצוי, דו ביםט דער נאט, מײן ״אדוני״, דו ביםט דער טאנ, ײאם מאכט מיך הארט, דו ביםט די שעה, װאם מאכט טיך צארט, דו ביסט די נאכט, װאם אין טיר קצאנמ, דו ביסט די זון, װאם אין מיד טאגט..." םאקם צאדיקאװ איז א מײסטעד נישט נאר אין םערזן. עד ׳צרײבט אויך פראזע. אינם ועצבן בוך ״רי שטים פון דער טונקלקײט״ נעםינען מיר אויך מערערע דע־צײצוננען און ביצדעד, װאם אנטפצעקן פאד אונז (זעעװדיקע) אצע ניעהײמע איבערצעבונגען און ״זעונינען״ םון די בצינדע. ם׳איז נישט דא דער פצאיז זיך אפצושטעצן נענויעד אויף דער פיאײטיקער באגאבונג םונם בצינדן ײדיש־דוםיש־דײטשן דיכטעד, װאם הויבט ערשט אן צו אנטפלעקן זיך פאר אונז. עם װעט נאך אונז זיכעד אויסקומען צו דער דערצײצן וועגן אים גענויער, װען מאקם צאדיקאװ װעט ארויס אין דער עםנטלעכ־ קײט מיט זײנע אנדעדע ט־עםערע ארבעטן. אויף װיפיצ מיר איז באקאנט, שרײבט ער אייצטעד זײן אײ־ נענע ביאנראפיע אין דער פארם פון א דאמאן. עד װאלט זײער װערן — שרײבט מיר מאקם צאדיקאװ אין א פרױואטן ברױו — צו ״זען״ זײנע זאכן אויך אויף ײדײט. געװים פארד־נט מאקם צאדיקאװ איבערגעזעצט צו װערן אויױ ־ידיש און אזוי אדום פארבונדן װערן םיטן מקור פון זײן אפשטאם, פון ז״ן איצטער הײם. אין רער אצטער היײם זיינער, אין דוסצאנד, האט ער איבערנע־ יאזט נישט מער, װי די פאי■ ביר־םלאשן מיט די גצעזערנע . שטאבן און א קםרא פון זײן ױננ־פארשטארבענער שװעסטערל. נאך די בייר־׳פצעשער בענקט ער נישט נעװים, דעי־ דיכטעיר צאדיקאװ, אבער נאך דער ױננ־פא׳רשטארבענעד שװעסטערצ זײנער בענקט עד נאך ביז איצט: ״דו װאצסט נאך יצעבן געקענט! האםט נעהאט אזעצכע צארטע העינט. ד״ן שטים האט מיר שטיצע צענענדעם נעשפינען. דו ײאאםט נאך צעבן געקענט — אבעד נאט האט דיר םעיר נישט פאדגינען״ און נאט האט אויך נישט פאידנינען מאקם צאדיקאײן צו קע־ נען זען םיט די אײגיעניע אויגן דאם אל׳ן, װאם מען שרײבט (און װאם מען װעט נאך שרײבן) װענן א־ם א׳ו׳ן זיינע װערק, א־ן ם׳װירט זיך אים זאנן דאםזעאבע, װאם ער זאגמ צו זײן טארשטארבענער שװעיסטערצ: ,ױען דו װאלםט אונז זען נאך נעקענט נישט נאר מיט די הענט און דודך הענט — װאאסטו אויך צענענדעם נעשפינען, נאר נאט האט דיד מער נישט פארגינען — װען דו װאצסט אונז זען נעקענט... וואספ צאדיסאװ■ ״א עוסיעז פו\ דנור סױועלסײסי״ (רייפפו). פנוליסם לנװזוואךפארלאג, בנודלט, 932\. אינם פעייקס־רעהמאן־פאדראג (בעראין) איז מימי א קורצער צײט צוריק דערשינען א בוך מיטן באשײדענעם נאמען ״א שמים פין דעד טונקרקײט״ אדעד, ׳ר־בטיקער נעזאנט ״א שטים פון דער אײביקעיר חשבות״. דאם װערק האט פארפאסט א ײדישער ברינדגעבויירענער ױנ־ :ערמאן םיטן :אמיגן מאקם צאדיקאװ. דער דאזיקע־ מאקם צאדיקאװ איז :עבוירן געװארן ערנעיז־ װו אין רוםראנד ביי זײעד א־עטע ערטעדן, װערכע יהאבן אויסגע־ װאנדעדט קײן אמעדיקע. האבן זײ איבערנעראזט זײער ברינד־ געבוירן קינד, דעם זעקס־יערישן מאקסן או־ח הפקר בײ א באבען או־םן דארף. האט ער ביז א יאר צײעדף־חרײצן נעטאפט די װענט פון זײן באבעס שטיבר. אין דעםזע^׳בן שטיבר האט זיך דער ־וננעד מאקם אויך אננעשמויםי א״ף א פא־ פא־װארנע־טע ב־ד־פרעשעיר מיט גריעזעדנע אותױת, פון װערכע עיר האט זיך א-־־סנעלע־נט די עט־ צעבע אותױת פון דעם רוםישן ארף־בית. דאם איז :עװען זײן אײנ־ ציקע ב־־מצוה־דדשה צו דרײצן יאר. עדשט װען זײן באבע א־ו געשטאיױבן, האבן זיך געפונען אויפן דארױ גומע מענטשן, װאם האבן דעם אומגריקרעכן םאקם צאידיקאװ אר־בערנעשיקט קײן בעדרין, װײר די ראנדםרייט זײנע האבן נעהאט נעגרויבט, אז זײנע ׳ערטעי־ן נעפינען זיך נאך אין דײטשראנד, װו זײ האבן טאקע נעהאט פארבדאכט א נעװיםע צײט, ביז זײ המען אוועק קיין אמעדיקע. אזוי אדום איז מאקם צאדיקאװ אד״ננעפארן אין דעם בעדרינעד ײדישן ברינדן־אנשטארט. יעדשט דא, אינם ברינדן־אנשטארט, האט מען צאדיקאװן אנ־ געהויבן רערנען ״נראמאטע״ שוין נישט מע־ פון ביר־פרעשע׳ר, א.־ן או־ך נאך א מראבה צוגרײך מיט ארע אנדערע זײנע רײדנס־ קאאענן פ־ן דעם ײד־שן ברינידן־אנשטארט. דאס איז אין ק—צן זײן ביאנראפיע, װעאבע מיר רי״ענ׳ען או־ם פונם פארװאדט, װאם דער באדיסטער םטעפאן צוױינ האט אנגע־ שריבן צו מאקם צאדיקאװס בוך. דערזערבער צוױיג האאט צאדיקאװם בוך פאר א ״מארארישן דאקומענט״ אין דער װערט־ריטעדאט־ר. װעלן מיד ראזן אן א דיט דעם ״מא־ארישן״ װערט פון צאדיקאװם בוך, וױיר דאס איז א קא&יטר פאר זיך. איך בין דא אויםן :־שט מעד, װ• אנצװױיזן אויף דעם קינסט־ רערישן װערט פון זײן בוך, אויף דער דיכטע׳ר־שער באנאבוננ פון א ברינדנעבױ־ענעם מענטשן, װאס איז א דאנק אײנעם א זעקםמן חוש זײנעם געװא־ן סעיק צ• דען און באנעימען אזעאבע זאכן אין דערשײנוננען, װאס אפיאו נ־שט ארע זעעװד־יזע דיבטער זענען פעיק צו דערזען אוז צו דעישפירן. ״עם גריםן םיך די אוםבאקאנטע װייטן, און דודך דעם קרענםטן בריסר — קאן איך װערטן זען״! — זינגט מאקס צאד־קאװ אין אײנעם א ריד זײנעם צום ״ראכנדיקן זומער״. אויף װי וױיט א בלױרנפיבװרפגסיר דיכטער װערט פעיק צו פא׳־וואנדרען דעם קאענסטז שארך פון א ביאט, דעים פיינםטן טאן פון א פויינר־נעזאנג צי רעם רוישיקן קראנג פון א ראדיא־אפאראט א־ן ־עא־ע -ממשותד־׳קע װערטז — האן מעין אימבורטסטן זען פון די פאאננד־קע שוירות, ווערכע א־ך ניב איבער א־ז א פר־יעיר א־בער־ זעצוננ פון זײן ריד װענן א ברינדן: ״יא, מײן נעפיר איז שארף און נעשפאנט. מיינע אויגן רינן בײ ם־ר אין דער האנט. פון אײע־ע פ־ננער קר־ננט מיר אדו־ס אײער שט־ם. איך באנרייף, װאס איר װירט, װאם א־ר טראכט. איך זע א־יך דורך קרײדער, דורך מאםקעס און נרים. איך זע אײך בײטאנ אזוי גומ, װי ב״נאכט״. וױיר אצע נעירװן און חושים בײ דעם בר־נדן — דערצײרט אונז מאקס צאדיקאװ — דגיאל םיפוארגי