Literarishe bleter · 1932-07-22 · 30 (22.7.1932) · p. Seite 473

9 ליפ<ו\־א\־יט<ו .גז־גזמפיר 30 (־429.) זייט 473 אעבן. ער ראט *}.חמדערט די װעדטער סון בעאגישן ר־ב•;; ארויס־;עװאדפן םון טעקסט אצע?ריגערישע ורעדטער ק־ענן -,אראנד. און י-יאי הײסאכם װערטעיר וענען טאי,ע בארבר־בן ביז אויף היקט דע־ אפיציעלער בעלנישער היסן. און אװי פײענמ ע־ שטארק באסעבוטן אילע איבערנעסר־בענע פאט-אטיזמען און טרײבן פון װך •עז־ן שאװיניזם. ריא• היימאנס ד־ערצי״וט ״נ&אסיק זדענן ז״ן א־ינענעב ראסאר־ פאטד־אט־זם. ער האט ש־טא-־ה ציב נעהאט בריםרו, און ב׳פיענמ א־ם אגקומען שװע־ צו ב-ארלאזן אכואר ד• שטאט. כ״ט דעם פרענט ער קומען אין קאנפר־קט מ־ט א צװײטן ראקאיר־פאט-אט־זם. זײן ברודער העינר• פרענט װוינען בר •ם־ו א־ן אנטורערפן און האט די שטאט;••טט וױיניקיער ריב נעהאט וױ זײן ברודעיר בר־טר. שויין א־ן דער ירננם םר־ענן צוריב דעם פא־קומען רײביננען אין דער שטוב פון די היימאנם. ״בריםא״ פר״ענט קעמפן בדיט י ״אנטװער&ן״, און בעת מעשה פרעגט װך ד־ער איטער טאםע ארײנ־ מ־שן, צעשײדן ד• צוױי זין, און מיט פא־טרערטע אױנן הױך װך צעדעדן װענן ז״ן שײנעם דאטערדאפ... לואי הײמאנט איז נאך חוץ רעם אױך נעװען... אן ־עננ־ ר־עער פאטריאט. ע־ האט שםארק איב נעהאט ד• עננא-שע קואםור. פרעקמ צ־טירן םון אויםטו״ניק שט־קער שעקםפ־ד און זאנן פון אױסנװײניק רעידעם נאנצע םון ד־זראער-ן. עד זאיגט װענן דעם א־ר״ן ערנע*): ״כ׳האב זײ ציב, די ענגרעגדער. װײזט אוים, מיר םוזן זײן משפחה. זײ רוםט םען דאך ״דאם אירטע —בר־פארק״, און א־ך •טטאם-דאך אױך םון ײדן״... יע־ האט םײנט נעהאט דעם ״פ־אנ־ צויז״טן שאװינ־ץם און זײער א־בערנעטריבענע אײננא־בע״. ד• דאװקע אננראמאיניע איז א־בע־נענאננען ב־־ושה צו דעם ־ײנטיקן םיניסטעד. אבער דער הײנט־קער אװםערן־ם־ניסטע־ א'ז שוין צופ־א פא־אינטװארטרעבער פאר־ט־קער און ד־פראמאט, בד• דאם צו װײזן פארן עואם. אבעך ם׳זוײםט, אז דעם הײנטיקן פאוי הײמאנם ציט מער קיין ראנדאן װ• קײן פאי—װ דער אבאנאמעגט אויף די ״ט״יםס״, װאס דער פאטע־ האט טיײ אפנעהיטן ז״ן נאנץ לעבן און ז• :אך טרײעד רעיזן, א־ז נישט א־בעדנע-םן ניעװאדן מ־ט ז״ן ט־־ט. דעיר זון הארט װײטער די ״ײײמם״ אןן רײבט, שױן דיפ־אמאט״נדנר, ידאט ״ב־בר־םאצק״... לואי הײמאנם איר נעשטא־בן אין בריסא אין ־אד 1884. ד• מעט־קײט פון פאו5 הײמאנם איז די נעשיבטע פון בערניע פאר די רעצכד1 די־ײם־ק ־אד. בײם אױםביוך פון דער מאחמה א־ז שיוין פאויל הײמאנס :עװען אויםעירן־מ־נ-םטע־. ע־ האט עס, ־װי ער ־עי־צ״יט, מיט צ־טע־נד־קע הענט צינענ־מ־ען רעם איויטימאטום םון דײכדנון אםבא־ םאדאד אין בר־סא. א־ן טרחמה־צײט פ^ועגט אים אװבקומען צ• ־עדן מ־ט בעלגישע פאר־טיקע־, אז ז״ זאאן װך :ישש אפזאנן... פון דער בעאנײשע־ אומאפהעינניקײט. דערפא־ ר־םן איב ־זײנט םיא חםיד־ם ״פאטעד םון בערױשן פאט־יאטיזס״. װ• נעזאנט, האט אויך פאוא הײמאנם אננעש-בן עט־עבע װיבט־קע ־•סטאד־שע איון 4•טע־א-שע װעדק. מ־ט זײן פאטעד־ רעבער אויםװכט אױף ביר בערנישע ש-יבע־ א־ז עד פאדעבנט, א־ן דעד מ־טפחה פון בערנישע שדײבעד, אירם אײנענע־ חב.־. ,־עדנדיק װענן די דאװקע הײמאגם, ״די דרײ פאטעדם״, האט זיך, נישט לאננ, א בע־ױשע־ היסטא-ק־עד אפן נעװונדע־ט: .אײננט״עך זענען זײ דאך נעװען הארענדע,־. ביז הײנט קען מען נאך מע״־קן בײם אעצטן דײמאנם (הײנט־קע־ מיױסטע־) ד• דאיזיקע האאענדישע פאענםע א-ן קאיטברוט-קײט. דא־ זעב־ען זײ;עװארן ביעאניער, און אפיאו :עװא־ן ד• טאט־נ= פין אונזע־ דײנטיקן;אנצן רעבן.;ישטא קײן װינקא, װו ם׳זאר ױשט נעפינען זײער אײנםרום, װיער ארבעט. דאם צאזט זיך נאי- דע־קדערן מ־ט זײע־ ײדישין אפשמאם..." פאוא דײםאנס דאט װך מיעפחדד־ק םאירבונדן ם־ט םענט׳פן פ־ן ײדישן איפשטאם. אבע־ די דאװקע דײמאנם זענען שוין ר• יעצטע, ז״ ברײבן אן א דור. ם־ט אים פאידענדיקט זיך ד• נעש־בטע פ־ן אן אימע־ יחוםד־קע.־ ײד־שעד משפחד. ער קוקט ש״ן א־• אויף זיך װי אױף ״דעם רעצטן םון ד■ רעצטע״. די ראזיקע נעשיכטע פון דער ם־בפחה דאט שוין באנײטטערט םיר שרײבעד, און םען האט פריביירט דעם שטאף אױםנוצן סאר?יטע־ארישע װע־ק, װאם דאי־פן בקרוב דע־שײנען. ״ננע פאעטן ־אפן שזין ״דעם סוף םון די הײשאנס״ דיכטעריש באזוגנען. הענרי הײמאנם האט זיך נעװירמעט איכנאנצן דעד געשיכטע פין דער ארטעד פרעםישעד קונסט. ער האט אננעשריבן װעדטםורע װערק. דער ׳עיקר איז אים נענאננען צו באוריזן דעם נרויםן אײנ־ פ-זום פון דער פרעמישער קונםט אויף;אנץ אײראפע ע׳ר האט זיך שטאדק פארימט נעטאםט, באזונרעדם אין דײטשראנד. עד האט, דער ערשטער, נעדארםן בויען די אקאידעמיע אין דעד ײננעיר בערגישעד םלופה. עד איז בכרצ נעװען םזן ד• עדשטע בעלגיטע שרײבער. אומדעדטידרעך האט ער;עיזאסרט און ז־ך אײננעשא&ן רײמע קארעקציעם פון נרויסן קינםטרעדישן װעדט. עד דאט נע־ הארםן שאםן רי בעצנישע סוזײען. ם׳האט א־ם נערופן ״דער פאסעד םון דער בעאנישער סונסט״. עד איז געשטארבן אין אנטװערפן, אין זײן נעבױדנשטאט, אין •אד 1912. זײן ערטינרעױ בדודער ר־אים הײסאנם — דעד םאטער פון הײנטיקז אױסערן־םיניםטעד — האט זיך או־ך א־ננאנצן אפנע־ נעבן דע־ ריטעדאטור און נעשיכטע. עד איז נעװען א ם־רז״ט־קעד שרײביער. עד האט געשריבן ר־דער, רראמעס, ריטעדאטו״—קריטיק, נעשיכטע און נײכטרי״כע פובריציסט־שע אדטיקרען. אכיעטארקסטן איז ער טאקע נעװען אין זײנע זשודנאריםטישע א־בעטן, און בײ דעם איז עד טאקע םארפריבן. ער איז נעװען דאס, װאס מ׳דוטס• ״דאםן־זשודנאריסט״ און אין דער צ״טוננ האט יער זיך אויםגע־ רעב<4 פיז זײנע רעצטע יאדן סצענט ער ױם־שובריק אויםנעמען יעדן נומער םון זײן צײטוננ, יעדן אפגעדדוקטן אדטיקר. דאם, װאס ז״ן ברודער האט נעטון םאד דער בערנישער קוגםט, דאם האט רואי הײמאנם נעטון םאר דער בערױשעד פ-־עםע. ער האט נעפו־ט די דאזיקע פרעטע. באישאםן םטיצ, באצי-יננ אלן טראדיציע. ער האט נעצערנט שרײבן און דערצויגן א דוד שרײבעד. ביזן הײנטיקן טאנ צערגט םען זיך נאך ש־ײבן ב״ם אצטן הײטאנם. מ׳רוםט אים נישט אנדערש װי ״םאטער פון בעצנישע זשורנאריסטיק״. צואי הײטאנם דאט נרײכצײמיק נעשריבן אין עטצעבע שפ״אבן. עד האם מיטנעארבעט אין דײטשע, עננירישיע, םדאנצויזי־ שע און הארענדישע צײטונגען. ער איז אויך נעװען, אין פדײער צײט, א פאריטיקע,־. ער דאט געדערט צו רי דאדיקארע קרײזן םון זײן צײט, און םוטיק געקעטפט פאד פדײהײטן און קענן אצע אונטעדדדיקונגען, אין צאנד װי אין אױסצאנד. זײנע קצונע װערטצעך אי־ן שארפע נעדאנקען םצענן אדומשפאצידן *איבעד דער װעצט. זײגע םיצ חסיד־ם פצענן א־ם ריםן ״דער בערנישעד װארטער״. עם זענען באקאנט זײנע שא־פע ארטיקצען קענן יידן־ או׳נטערדייקוננעז און ײדן־רדיפות. די שטוב םון צואי דײמאנם איז תםיד פוצ נעװען מיט אנזעעװדיקע פעדזענרעכקײטן, פון ױין דוד, פון ״יאדיתארן ׳ראנעד — א םביבה םון בטחרד״קן ריעוװאצט, פ•־ בע—שע אתטיװקײט און קאספרוםטיקײט פאר איצע פדײדײטן און צןנזרננעז סון דער צוױיםעד ידערםט פון;ײנצנטן יאר־ונדעדט. אמ א־ן דער סביבה האט ׳זיך דע־צר״נן דער זון םון צואי הײטאנם, דער הײנטיקער םיױסטער פאוצ דײמאנם. דער װן א־ז טאקע נעםי־ײ נענא׳ננען, אין זײן ױננט, אין די דרכים פון זײן פאטער און שטאצצידט מיט זײן ״פארטדעצן דעם נא־רדענעם עבד םון זײן זזײם א.ון אפשטאם״. ציואי הײמאנם דאט איײך :עשי־־בן עטצעכע װיכטיקע װערק צו דער נעשיכטע םון בעצניע. ע־ האט אויך אננעשדיבן א פרעכט-קע מאנאנראםיע װענן ידער שטאמ בדיםר — די שטאט, װאס ער דאט שטא־ק ציב נעיהאט און איר נעי־רםן ״םײן בדיסר״. אין א נעװיסן זינען א־ז דע־ אויסדד׳וק א ריבטיקער. ער איז נעשטאנען בײם װינצ טון דער נעביירט פון דעד דאז־קעד פאציטישער הויפט־שטאמ פון הײנטיקן בעצניע. ער האט דער ערשטעד פאדפאסט א־ד פאפיירעדע נעשיבטע און איײך רער ע״־שטער בדײט אונטעדגעשטדאכן װענן רי שפורן פון אויפ־ האצט םון די ײרן אין ידער שטאט. צואי הײםאנס איז נעװען א צ״ט צאננ דעפוטאט אין בעצ־ נישן פאדראטענט. אױף דער זעצבער באנת, װו ער האט :ע״הארטן זײנע ם״עדדיקע רעדעם, זיצט נאך א־צט װין װן, װאם פידט אן הײנט טיט דער בעצנישער פאציטיק. פון ציואי הײטאנם ציטיר׳ט מען די װערטערנ פון מיין ײדישן אפשטאם האב איך םיצ נערעי־נט. אלץ ארום מיר ©צענט חזרןנ נאד פרײע פעצסעד קענען זיך זײז ט־ײנמ. דאס זוך איך איבערםירן אויך אין דער פאציטיק. די דאזיקע צעדע האט ער טרײ נעזוכט דודספירן אין זײן