Literarishe bleter · 1932-07-22 · 30 (22.7.1932) · p. Seite 472

4רױזפראריסוז בדלזגזגוו גחז. 30 (•429.) .<0 זיים 472 קאן אזא שגתריק שטעמצ נישמ תופם זיין, ם׳איז איר צחצ<מין £־־עמד. נאד אויב אשס ״שטעטא״ איז פרעטד דער נישט־ײדישעד װעצט, װאצמ געװען א ױשר, אז נאצז־יננס ״מאנגאציא סט־יט״ זאצ נישמ בצײבן פרעמד דער ײדישער װעצט, עוציב דער פרעטדעד שפדאך, אויף װעצכער ם׳אױ געשדיבן, מחמת אין ״מאננאציא סטדיט״ וזאבן מיר א ביצד פון דער ײרישער איםינראציע, םון די גאםב״נעד ״דן, װאם זענען אויסנעדיםן פון זײער פאדװאדצצמ־ קײט און אריבעדגעטדאנן ניעװאדן אויף א נײעם באדן. ם׳אױ נישט בצויז םאנטשעסמעד — ם׳איז נױ־יןזרק און •אהאנעסבורג, םאן־סדאנצ-סיזא אדן מעצבורן, סאנטרעאצ אדן ״אומעטום״, װו ײדן װערן אריבעדנעםיאנצס אױף נ״ער ערד, צוױשן נײע שכנים. מען אדיפ; זינען שצום אשם ״שטעטצ״. נעװ״ם דארף מען קײן ביכעד נישט פאדנצײכן; נאד טײצפאצ קאן םען ז־ך נישט העצפן. האב א-ך אױפםנײ א־בעדנעצ״ענט דאם װע־ק, װאם דעדמ־ט איז אש אדײן אין דעד ײדישער ציטעדאטוד, און... אין ציכט פון דעפ ״שטעטצ״ איז פאדטינקצט נעװאדן ״םאננאציא פטריט״. אין ביידע: אײננאדט־קע פטיציכטישע ם״םטערשאפט, אבעד אשם דע־צ״צעד־שקיייט איז אזוי פיצ םענטשצעכער, הארציקער, װא־עםעד. ־אט נאדקי אםאצ באדויערט, װאס ד• רום־שע ציסעראט.,־ האט נישט אזא שטעמצ, םענן םיד אצע באדויעדן, װאס אשפ ״שטעטצ״ איז אוםבאקאנט דער נרויסער װעצט, אומבאקאנס — נישיט װ״צ אויף יידיש, װאדוס אש האט שוין צאנג אריבערנעשפאנט די נדענעצן פון דער ײדישער ציטעראטוד, — נאר מחםת די װעצט ײכער• ײדישער משפחה שיכטע פון דער נײסט־קער בזןצנ״ע פאד די צעצטע הונדערט יאר — זינט בעצגיע איז א סצוכה פאד זיך. דער היינטיקעד בעצנישעד אויסעדן־סיניסטער האט אין זײן ־וננט אויך ״נעזינדיקט״ םיט ציסעראטוד און אפיצו אויך מיט ציידער. עד האט אויך נעשדיבן עטצעכע חיסטארישע װערק, אין וועצכע עד האמ זיך ארויסגעװיזן מער קינסטצער װי ניכטערער תיםטאדיקער. א<ן דאם אצץ האט דאך נישט געשטערמ פאוצ הײ־ םאנם צו װעירן א פאציטיקער און דיפצאמאט מיט א װעצט־נאטען. איןי ז״ן ױגנט תאט ער, צדזאסען טיט בעצנישע שדײבעד און דאריקאצן, געקעמפט פאד אצע פרײהײטן און געיװען םארםישט אין פארשײדענע קאמפ;. ער איז ברודערצעך־םרײנטצעך נעװען פאד־ בונדן מיט אצע שרײב־עד און קיכםטצער. די דאזיקע פר״נטצעכע באצױכנען האצט ער אונטעד נאך ב״ז הײנט. נאד פאוצ הײמאנם קען באװײזן דעם װונדעיד אװעקזעצן בײ זײן טיש שרײבער, צײטונגם־צ״ט א<ן פאציטיקעד. קען םען שוין פאדשטײן, פאידװאם צו די הײמאנם־םײערונגען זענען אצע נעקוםען. ם׳האט באנריםט זײנע דרײםיק יאר פארצא־ םענטאדישע אדבעט. ם׳האט באװננען ז״נע 67 יאי־, און אצע האבן אים ׳נעװונשן א גוטע עצטער. די םשפחה ה״מאנם — םאטעד, צוױי זין און א״ניקצ — שטאמען פון א יחםנדיקער ײדישעד משפתה אין האצאנד. סען דער־ מאנט זיך, אז בעצניע האט זיך אין 1830 אפגעדיםן םון האצאינד. צװישן די בײידע קצ״נע מצוכות זענען אננעגאנגען צאנבע במטיקע שטדייס;. נישט געקוקמ אויף זײער האצענדישן אפשטאם, האבן זיך דאך די הײםאנם אפנעגעבן םיט צײב און צעבן דער נײעד בעצגישער מדינה. זײ זענען געװען פון די ערשטע בויער םון דעד אײגענער בעצגישעד קוצטזר. ז״ האבן נעהאצפן צו םארטרײבן דעם האצענ־ דישן א־ינפצום און האצענריש צשון, א<ן מיט פצײם נעהאצםן םאד־ קב־ײטן דאם פארסריבענע םדאנצויזישע צשון. א נעװיםער שצמה יהײמאנם, א גרויםער װיםנשאםטצער, האט זיך אין 1829 באזעצט אין אנטװערפן און דאדטן פראקטיצירט אצם םעדיקעד. ורענן דעם ״נאונישן דאקטאל־" דעדצײצט םען זיך אן גאנצע םעשױת. צו דרייצן יאר האט מען אים פארנעשטעצט פאר נאפאצעאן, און עד זאצ האבן טאקע באװונדערט ״דאס יידישע נאונות און נרויםע ציטערארישע פעיקײטן״ םון דעם ײננן שצטה הײמאנס. דער דאזיקעד הײמאנם האט זיך םארבונדן מיט א קריםטצעך־ פדאסעסטאנטישער פרױ. צוױי זין האבן זײ געהאט, צואי און העגדי; אײנעם געבדאכט שוין פון דאמערדאם און דער צוױיטער נעבוירן אין אנטװעדפ;. אין דער שטוב םון הײםאנם האט נעתערשס ןי םרוי און נישט דער ״צזמזראנענער פראםעםאד״. זי האט דערצויגן די זין און זײ שטארק באאײנםצוםט• דאם דאזיקע װעט רי הי״מאגס נאכינײן זײער נאנץ צעבן. 7.? ן 7ו ו ע ו / נ ו י ס? געשיכטע פרן א גײסטר שוין צאנגע יאדן װי אין בעצגיע הערשן נאנץ־פײנטלעכע בא־ צױנגען צװישן די ־ענירוננם־פאמסיקעד און שדײבעד. ד■ דאזיקע צװײ שארף־אפגענדיצסע צאנעךן האבן שזין נעפ דט צזז־שן זיך נאנץ שאדף־ק־יגעדישע שט־״טן. די :עשיבסע פון ה״נסיקן בעצגיע איזד״ך םיטאזעלכע איינצידענטן און אפיצו געשצעגן מיט בצוטיקע אנפאצן. הנם די צײטן האבן זיך שוין שטא׳־ק פא־ענדעדט, האצטן;אך איץ אן, עד הױם, ד• דאזיקע פײנטצעבע באצױנגען פון רי בעלגישע שרײבע־ צו אלע רענ־רוגגסצײט און אפ־ציעצע פאניטיקער. דאס קוםט :אך פון יענע צײמן, װען די קאטויצ־שע ׳־ענירוגנען א־ן בעצניע האבן נצײבניצטיק און פ״נטרעך זיך באצוינן צו רעם אויפקום פון דער ײנגיער בעצגישער צ־טעראטור. ז״ אױ נישט נעװען צום הא׳־צן די אלע פדײהײטצעך־דאדיקאלע :עדאנקען, װאם די ײנגע בעצגישע ציטע־אטוד האט;עפדעריקט. .די פרומע קאטא ציקן האבן פרובידט אנצוװא־פן זײעד װיצן איון מיט פארשײדענע םיטצען באמימ זיך צו דעדשטיקן די אצע אײנפצום;, װאם פלעגן קוטען פון יענעד וײס פדאנצויזישע־ נרענעץ. די קירבע אין בעצגיע םצעגט דאם זױפן ״די פארםמטע זאצא־נעדאנקען״... האבן ז־ך ד• ײננע בעצנישע שרײבער געװערט א.ין נעשטעצט א העפטיקן װ־דערשטאנד. ס׳זענען באקאנט אין דע־;עשיכטע די דדײסטע אדויסטדימן םון םעטערצינק, דאדענבאך, װעדדארן א.א. די בעלנישע רענ״דוננען פלעגן באשטדאםן, פאדםאצנן און צום צעצט אינגאנצן נענידן דאם נאנצע ״גנע א־נטעלעקטועלע בעצניע. האבן זיך שױן דעדפא־ אײנגעשמעצט א טדזודיציאנעצע אינדיפע־ ,־ענץ צװישן די בײדע צז־דים. זעצטן האמ א בעצנישער שדײבער נע־ פונען א גוט װארט װעגן א בעלגישן מיניסטעד. דײסט זיך װער ארויס, םון די שרײבעריש־ע רײען, םיט א גומ װארט צו דער דעגי־ רוננ, זועדט עד תיכף פאדשדיגן אצם ״אפיציעצער טדובאידור״... אכעד צײטן האכן זיך נעביטן, ײנגע דאדיקאצן זעגען געװארן עצטערע דענירוננפ־צײט און ם׳וענען באשאפן;עװארן םארט־טקער, װאם זוכן שלום מאכן צװ־שן די צװײ צדדים... טאבן שוין בעצנישע שרײבעד אויםנאטען, טײצן אוים אײנצינע אויפדיכטיקע פדײנט פונם פארהאסטן רעניהינגם־צאיגער. מ׳האם דאם דא נישט צאנג טאקע נעקאנט וען אויף רי פײערונגען צבבוד דעם הײנטיקן בעצנישן אױסערן־מיניסםעד פאוצ הײמאנם. ם׳איז גענונ בצויז אדזיםצורעז־ן דעם נאמען יהײמאנם, עם זאצן זיך נצײך בײטן ידי;עזיכטער, און דאס ״ציטעדאדישע עקשנות״ צענײט, וױ שנײ אויף דער װן... בעצגישע שרײבעד םארענטפערן זיךנ אזא בח האט נאד די װונדעדבארע מיעפחה הײמאנם! זײ זענען אצע, חוץ פאציטיקער,;עװען אויך שד״בעד און... םענטשן. די הײטאנס זענען נוט באקאנט אין דער נעשיכטע םון הײנטיקער בעצניע. זײער רום דערנרײכט וױיט איבער די נרענעצן פין דעם?צײנעם צאגד. די נעשיכטע פון רעד משפחה איז די נע־