Literarishe bleter · 1932-07-15 · 29 (15.7.1932) · p. Seite 460

רױזזודאריסוו גדיזזר 1(\ז 29 (-28*1 9 יװעצםע באװענן דןוס $<ובן. די םןוליסישע, םאייאצזנ און סוצטו־ רעאע װעצט (ואססט קאצאסאצ אויס אין רעם סלײן ס*נ*ונ£ודײע־ װעצטזגצע. א שטיי) יאוזזעחנדזןחט םוסט אויןז פאר אחנת אין די זיבן יאר, װאם ריאסס סאסטאחפ סאיצוט ארײן אװי צוטעיליס אין אמ רער טאגאםאריע־װעלט. א מין מיגיאסוד פון דער נדויסער װעצס איז אויך די פיעסע פון יװיסי באום (און אויך איר ראמאן) ״סענסשן אין האסעיצ״. א נעװי״נצעבער נרוים׳טסאטײטער וזאסעל ״נראגד האטעצ״, און אין עטצעכע נמסערן און אין צויך םון עטלעכע מעג ׳םפיצס )•ך אפ א שטיס צעבן פון א ׳נוהויםער װעצט. דער האטעצ איז דא בבחיגת די נאנצע װעצט: סענטשן קוסען, סעסטשן נײען אװעק, און דער האטעצ בצײבס שטײן. נססערן באםרײען זיך, נ׳ומעדן װערן נצ״ך פארדינונען. רער חאקסאר, װאם איז פאוחוװנדעט נעװארן אין קדינ צעסם איבער איצעמען, אצע ׳האטעצ־געסט. יער װאדט אויך עטעס א ידיעה, װאס קי״ניער װײסט נישט םון װאנעס זי דארױ קוסע:, און ער פאחבצײבס אויך אויף װײטער װאר׳טן אויף ■דעם בריװ אדער יטעצענראם. פאד די םאר טעכ װאם די תאגדצתנג ציט זיך, האבן םיר פארשײדענע פאםירוננען, סענטשן סיט נדויסע האפענוננען. מענטשן א&נעשפיצטע, םענטימענטאצע און ניכסערע, בארג־ארויף און באדנ־אראפ, — חכצצ א טין קורזיעד ״תיםון שבועות״, אין װעצכן די נאנצע צעסנם־תוחה איז נעןנעבן שטיפצעסוױ״ז, אטהויבן און םופן, פון װעצכע מען סאן באםוסעז א טארשטעצונג װענן דעם נאגצן צעבן. רער סתצת־טאטיוװ םון ״אװי איז נעווען אוז איזוי װעט זײן״, און ״גישטא קײן נײם אונטער דער זון״ — איז דא נענעבן אין א צײסטעד, פיסאגטער פארם... דער נראנר האסעצ— םשצ צסה הדבר דוזמה: צו דעם נאנוצן הײנמצײטיסן צעבן, װאס מען װיצ אין א פאר טענ אדײנכאפן זואםזמער און די פאר טעג זענען װי די צענחצ״סער יארן, װאם א סענטש תאט זיך צײט אפ־ צװװינען אין דעם װעצטכהנוסעדצ... אסאצ האט מען גענאנט: װיצםטו רעם ד״כסער סאנען, םוזס• אין זײן צאנד נײן. און װי דעם דיכטעד, אװי או׳יך רעם םענטש, װאום שאסט זיך זײן צעבגם־זװערס האט סען אסאצ געסאנט צעחנען בצויז אין זײן הײם, אין זיין נפביסה, אויף זײן בארן, צוװישן ז״גע ארוסײזע, אין זײן אײכענעם צעבגסשסי״געד. איצט פאי־ שסײען אײניסע סינסטצער אגודעחש װיצסטו דעם טענסשן סאנע;, דארססטו אים וױיזן נישט אין דער גרויסער, טוסצדיסער זועצט, װאס פאחחרײט אים אין איר מעכטיסן געװיזחבצ םון שאבצאנען, ׳נעװויגוהײסן, טראדיציעם און נעזיעצן, נאר ארוחבא — מען נעמט רעם םענטש אין א באװזנדעו־ יװעצטצ, אין אן אפנעזוגודערטעד םא־ נאטאדיע, האמעצ שיף, — און אין אט דעם אפגעװנדערטן װעצטצ סאן מען זען חעם סענםש םוצער, אינטערעטאנטער, בוצמע־. ז״ס 460 ציגגערישע, ערצעכע און םאצשע, סראגישע און קאמ־שע, נציסצעכע און אוטגציקצעכע. יעדעד אייונער םיט ז״ן טזצ און םיט זײנע אחסגעריכוטע גציסן און םאטאצע אוסנציקן. רי טאראהוםער סאנא־ טאריע װאקסט אוים שפעמער אין א מין מיסטישער נעבײדע, א װעצט םוצ סורות און געהײמנישן. און דער סוף אזא סראני־ שער — אצע ק,יסען אום אוטייניס טראניש. עם בצײבס נאד צעבן דער ״•זעצבוסטמעדד•*־", װאס האט די גאגצע צײט זיך נעסצ״בן צו נעמען זיך דאס צעבן. הער סנוצ פון ה. בערנער, — א ׳נרחפע מענטשן ערנעץ איי א װיגסצ, װעטען עס דחאט אײזנגעשצוגנען צו װערן דוחך א םביצ. געצײצמע שעהן זענען פאחבציבן, אצץ א־ן ידער װעצס איז וױיכ םרעמד, — שוין םון יענעד זײט. מען צעבט און סען סאן זיך אוים־ צעבן נאר םיט א״גענע, נעצײצטע מענטשן, מען אח באנרענעצכ דורך או״ט און צײננ רער טענטש זויצ אין די געצײצטע שעהי װאגדמע־ אדײנכאפן, װאס־וםער איבערצעבן, נאחנישט אדוחכצאזן... אויף אן אנדערן אײנגאדטיסן אוםן גיט ניקאצאי יעװרעינאױ אין זיסע צוװײ פארשי״חענע פיעםעם ״דעד עיסר״ און ״רי שיף פון צדיקים״ די צוװײ באזונדערע װעצטעצעך, װעצכע עד ׳ניאפכ פאר זיחנע טענטשן. א נײ צעבן מיט א נײעם אינהאצט. אין דע־ װאכעדיק״ט פון דעם אצנעמײנעם צעבן װיצ עד שאםן ױם־טוב חער ,סענטש קאן שפיצן אין צעבן טעאטער, ארויפציען אויף זיך א סא,״שענערט צעבן, אויססצײבן פאר זיך שײגע ראצן. אין צוױיטן װערס נעסס עד אויף צידיסים אויף א שיף, און ראס סצײן װעצטעצע, די שיף, איז סוף־כצ־סוף נישט שענער װי די נרויםע װעצט־שיף— די זעאבע חוסרחנוח, די זעצבע;בארנ־אראפן. אצץ װערט דא גע־ שאםן צו־ט דער סארם און געשטאצס פון ידעם נרויסן צעבן. סײז אנדער אויסװענ איז נישמא. טאמאס מאן האט נעפרחוחט פאינאנדערצװוייסצען דאום ספע־ ציופישע סאנאטאריע־צעבן אויםן צויבעתבארנ. אםער דאם איז נישט בצויז סאנאטאריע־צעבן. די גאנצע סוצסור־זװעצט מיט אצע אירע פראבצעמען, װײסיקן און שאפונגם־םרײרן שפ״סצט זיך אפ אין דעם צעבן אין דער םאנאטאריע אויף ׳דעם צויבערבאחג. אײ אט דער סרענסצעכער אסמאספעד צעבן די מענטשן פאמעצעכער, אבער טיפער. זײ נעםען אויף צײדנשאפטצעך־סדעגיקצעך די סראגן, װעצכע שװעבן אין דעד צוסט פון דער גרויםער, דרויםנדיסעד וועצמ. סאםאם מאן האט צונו״סגענומען יאין רער םאנאטאדיע עסצעכע קדאגסע םעגטשן אויף עטצעכע יאר אגן זיך באמיט אין זײעחע נעשפרעכן יאון חאנדצוננען צו בארירן אצדאם װיכטיקע, װאם םארנעסם די סוחות סון דער ״נעזונטעד״ מעגטשהײס א־ן אט דער סאנאטאריע אוז רא צײט און סענצעפקיחט פאנאגדערצו־ נצידערן ביז די קצעגסטע סייצן אצע די איידעען און פראבצעמע;, דידבדיקע קךייםיק װפירסורױנז א\\ פוילנור װווג\?ארינו וזאואראװנוןים ןױדנוריױבטוזרעך.) זיך סון אצע זײטן ינענומען הערן אויסנעשרײען. ד,אס הןאין די י.חנגע צחהערער אויסנערוםן רי באציבטע סינרער־צידער סון ק. םאצאדאיוחםקי. דאס האבן אי״ניסע פארצאננט צו צײענען ״א מעשה מיט א באציע״, אנדעדע—״סאנטצ םון טונקעצן געװאגטצ״ א.א.װ. צוריק םיט עטצעבע זזדשים זענען אמ די קינרערחמעשהצעד, כאך ם־צ שװעריסי״טן און באסױננען פון דעד ריכטערין, סוף־כצ־ סוף דערש״נען א. ד. נ_ ״גייען ש״כעצעך אװעס, יװו די װעצס האט נואר אן עס׳/ ינו, יװעגן דעם ביכעצע גוםא סאן מען נישט זאנן, אז ״עם זואצ אװעי* וװ די װעצט האט כאר אן עק״, װען עס זאצ זײן אזוי, װאצמ סען שוין באדאחםמ טראכטן יטכח א צוױיטע־ אױפצאנע, און די דיסטעדין װאיצט שוין ארוים צכצ הסחות םיט איר סרן... אח אויב די ד״כטערין סאן זיך גישט בארימען סיט דזןם םא־ טעריעצן רעספאצנ, דערסאר אבער זענען רירנר באסת די אפרופן, װאס עום באסחםען זיך סון סארשײדעגע זײטן, און ביזןיקר — פון סיגרעד, םון שוצן. סאדיע .מאצאדאװםקים קינדער־סעשדיצער זענען שוין גזןװא־ן א שט־ק אײסגס יביי די י״דישע סינדער.;אר צאננ םריער, אײדער זײ זענעז דערש״נען אין בוךרפארם, זענען זײ אײגוציסװײז נע־ דחוסט געװען אין די ״ציט. בצעטער׳/ און סון דאגעט נענוטעי װאגדערן איבער די ײדישע שוצן, װו זײ זענען געװארז באציבטע־ שטאף םאר יײדיש־ציטוד. רי מעשהצעך^ זענען אויך צוגעטראנן נעװזארן דעם ײדישן עוצס דחרך סארשײדענע ײדישע ארטיםטן, און אויך ידוחך קינדער גוםא אויף קינדער״פארשטעצוננען. אויף װיפיצ די טעשהצעך םון קאדיע םאצאדאװסקי זענען שטארס פא־ פוצער, האט םען זיך איבערצײנט אין װיצנע צוריס סיט אגדערט־ תאצבן יאר אויף דעם נרויסן ״פעךסריטארנן״, ױאם אח אײנ־ געארדנט ,נעווא־ן אין דאחמ־סן ריזיסן סאצסס־טעאסער דורך די אגטײצנעמער פון דער פען־זבאראטוננ. צװישן אסדע׳־״ע איז אויך סאריע מאצאדאװםסי אויםגעטראטן אויף אט דעם פרימארגן, װעצ־ כער יהאט צונעצוינן א ױנגן עוצם םון איבער 1.500 פעחזאן. װי כאר רי דיכטערין אױ ארויף סארצוצײענען ואיחע צידער, האבן