Literarishe bleter · 1932-07-15 · 29 (15.7.1932) · p. Seite 459

ז״ם 459 ליסיפיו־אריפונו גילפםיגר 1\גז. 29 ו428,) ראװינא—#יבער אלע ה&נםטרוקציעם עון וואכנאזננאוום ״וזביםדז״. דאם זעאביסע איז אויר אין פילם. דער ביישפיל מיט אייזנ־ ׳שטיינען און פודאווסינען — סושנודאװ. םען סאן נישט אוועססאכן די גדויםע פאדדינסטן םונם אסטיאר אין םעאטעד. נישט איין אסטיארישעד צאמען האט נע׳עאםן א ט־אדיציע און װעט אדיינניין אין דעד נעשיבטע םונס טעאטער. אבעד — אלם יחידים. זזסטיאר יעאפט דעם גאסען םון יזזיד. דער רעזשיםער — ׳עאפם דעם :אמען פאדן םואסור־רענעםאנם, פאר ׳דער צייט, אין יתיכע־ עד האט געשאםן. אויך מא־ים שװארץ האט געסדינ׳ן דעס װעאט־נאמען ני׳שט אזוי װ• א גדויסעד אסטיאד, נאד;אך מער א־ס פ־אנע־ ם.ינם מאדערנעם יידישן טעאטער. רער ירסטיא׳■ איז — װי געוזאנט — א וױבטיס׳ער און השובע־ מיטנאיד אין דער טעאטער־משפהה, אבער צ• ראטעװען דאם טעא־ טער איז ער אאייז נישט בבח. די נדעסטע א<ומיארן־סינסטאעד האבן זיך אנטװיסאט און גע־ באיט נאר און אויסשאיסאעך אונטער ■דער קאנטראא פונם רעזשי־ סער, הוו׳סז װען זיי האבן נעארבעט אונםעד אן אוינ פון א• דער־ פאדעגעם רעזשיםער. מאיםי — זיין נאאנץ־םעריאד פעח ויין אר־ בעמ אזנטער רײנדזארדטן, און איצט — זיין אזנטערנאננ בעת זיין םטארשװען םאר זיך. װי זעען אוים די סינםמאער כמארא ארעי טשעבאװ אן א װאבטאננאװן און םמאנים־אװ׳םסין? דאם זעאביסע סאן געןזאנט װעדן אויך װענן אונזערע היימ׳שע אסטיארן. זייער וװסס, ארבעטנדיס אונטער א רשד־נ׳יסער, און זייעדע ״סרעאציעס״ — אן א רעזשיםער. ד׳עד דעזשיםער איז רער װ־כט׳סםטער פאסטאר א׳ן טעאטע־ װאם האן אויך מימ שוװאבקדע אסטיאדן שאפן א נרויםן םפעסמאקי. נעםינט זיך נאר אבער נאר דע־ מינד׳סטעד טארענט צװישן זיי, טזז ער זיך אױסטײלן. אויב עם איז נעװען א טאצעגט װי סאאנען, ד״אט איר נישט נעשמערט זיך ארויםצודזהן אויםן פאדערש׳טן פראן פ׳ן די ״ליי־ טעחם״ און ״ליבט־סונצן״ םון טאיראװן; אטארענט װי מיבאעלס— אויפן פאדערגרונט ס־ן נראנאװםסים טעאמער; א ה׳נםטרער׳ן ׳י■ נ ח ם ן ם ײ ז ' ל 1 װ $ ר ש ס דעאלע װעלט און פאנםאםטישע װעלט זיך םארסריבן אין ד׳ אמות, וװ עם װערט נעפירט גאר א םפעצ•־ פ׳ש, אויסטערליש רעבן, װאם ר,אט װייניק צז טון אדעד עס איז א׳ננאנצן אנדערש פון דעם הדך־תטרך פונם אלגעמי״נעם רעב;: הױפטמאן — אטראנטיס, האמםון — דאם לעצמע סאפיטר, טאמאס מאן -- צויבערבארנ, ה. בערגער - םבול, יעװרע׳נאװ — דע־ עיס־, ד• ׳נויה מיט צד׳סים, וױס• באום — מענטיטן א־ן האטע4. אין דער יידישער ליטעראטוד: ברוך גלאזמאן — א ש-ף א״ס נרויסע װאםע־ן, אהדן צ״טלין — דזש״סאב דזש״סאבםאן, ־. באנוסאװ — סובמארין זעט 1. די װעהט איז נ־וים און בדײט, און דער מענטנ• װערמ אפט םארצױרן אין דעם נרויםן חלל און נעטומר. פר׳װט דע־ סינסב־ רער נעמען ד־׳סם מענטש אין א באנדענעצטער, אפנעשראםעוע־ םב׳בה, װו ער קאן א׳ם בעםער, בולטער א־ן פולער זען. אדער ־י װ׳&רט איז צ,י פא,־שאבלאניזירט נעװארן, די היים און דער שט״נע־ ־אבן דעם מענטע א׳ננאנצן אױפנענעסן, ד• טאנ־זא־נן און רי רעבנם־ראםטן דעררד־קן און דע־׳נ׳טיקן אים איננאנצ;. און װען רער מענטנ׳ ־״סט ז־ך ארו׳ם פון דע־ ״נרו׳םעױ״ װעאמ און ע־ סוב׳ט אן א־ן א םאנאטאריע, האטעל אדע־ שיף, דאן אנטפרעסז ז׳ך א־ן אים;״ע באנעךן, פארלאננען, לײדנשאפטן. און אריג;־ שאפטן, ײעלכע זענען א־ן דעם נעװ־ינלענן טאנ־טענ־ענן לעב• פאדבאהארטן, פארחתמעט אויף זיפן שרעםע־. דעם ס׳נםטלע־ א״ אפטכיאל שװער א׳ן דעם אלגעמ׳ינעם נע־ידעד און נעט׳טר פ.יי דעם רעבן צו פא־האלטן מ־ענט־נ׳ן און שירדערן, ארױםשראנן פ׳ן זיי פורע נ׳עשטאלטן, — פירט ע־ ו״ אריבער אין א באנאטאריע, ׳נ״ף, וװ דער מענטש ־אט צייט, םעגלעכק״ט, הרחבת־הדעת אויס־ צורעבן זיך פולער און ברייטער. ם׳טרעפט, אז רער ק׳נםט־ע־ װ׳• אינז געבן א מיניאמיד־בילר םון דער נדויםער װעיט, און ע־ װ״זט אינז טראפנם פון דעם נרריסן לעבנס־׳ם. ארד■ װע־ט שפינלט זיך אפ שארף אין ׳נ׳טא־ק אין דעם נע־אננל, אין דעב צזזאמענלעבן און אין ציזאמענש׳טו־ס פון דעד קליתע־ נייפע מענטשן, װאס געפינען ז־ך אױף אט דעם ״אינזל״. — דאם א־״ זענען םארשײדענע װאדיאנטן פ׳ן דעם םפעצ׳עלן מין ־אמאן, ורףם שפילט זיך אפ אין באזונרע־ע װע־טערעך אן רער זײט אין ײײט םון רער נאנצעד װעלט. סנוט האטםון (אין זיין ״דאם לעצטע סאפיטל״) שטערט אייף אין טאראהוס א סאנאטאו־יע. א פארראזט א־ט;יװ••״; פייע-ישע ס־ײנע ישובים. ער שאפט זיך א ניי קל״ן װערטערע, עם וױױן זי־ מענט׳נ׳ן, עם פארסניפן זיך גיך באצייננען, דע־נענטע־וננ א.׳; רעדװײטעדונג, עס פולםירט א לעבן פון די םאנאטאר־ע־איעװוינער טיט זײערע אינטערעסן. םיר זעען פאד זיך אויפריבטיקע און ב. װעלט איז װעלטעלעך די קינסטלערישע םאנטאזיע, האבן מיד אין ע׳דשטן סאפיט־ נעשריבן, רײסטזיך אין טרחקים, ריויבט זיך אין העכערע וועלטן,- יװײל ענכ איז דעם מענסש אין רער דעאלעד װעלט, װאס איז נע־ צוימט און נעגרענעצט טיט נעוױינהייטן, נעזעצן און דאנמעם. ד• קעםטלערישע פאנטאזיע שאפט נישט־געדאכטע װעלטן און מאבט םון לענענדע װירסלעכסייט, כדי פון דער,׳װירסלעכק״ט זאל װעדן לעגענדע. נלייכצייטיס אבעד מיטן אפר״סן תיך פון דעד רעאאעד װערט אין פאנטאסטישע ײעלטן באמעירקן מיר אין דעד ל־טעראטוד אן אנדער <זער — פון דערגרויסעד ורנלט אין סלייזנע, אפנענרענעצטע װעלטעצעך. די װע־ט װי זי ״שטייט און נ״ט״ איז :מאם, שית־ און איבעררריםיס, װ־לט זיך פון איר אװעק, װילט זיך אן אי־ םארגעםן. ׳טאפן אייניסע קינססלער;ישט־נעשטוינענע, נישט־ נעפלו״נענע װעלטן און םידט *ןה׳ן אד׳בער מענטשן, געשסאלטן, פדאבלע׳מען און פאםירוננען, — און. אגדע־ע סינםטלע־ םארלאזן די װעלט און פארסלײבן זיך אין א װינסעלע און :עםען־מיט מיט זיך א נרופע מענטשן מיט ז״ע־ע איבערלעבענישן און פארראכנע: און זעצן פאר אן א׳ינן־אײננארטיק לעבן. פון ד• ד׳ אמ־ת ע־נעיל אין ׳ײעלטאלישע רוימען — דאם איז איין או־םװע;, און אן אנדע־ ׳װענ — םון דער נרויסער װעלט אין ם־ר אײלן. ׳ײען די װעלט איז;עװארן ז״ער פארדארבן און אנדרולמום׳א מ׳שמאש און הססו־ות אױ אננעשטאנען ארום, יתאט זיך :ח נעבו׳נ• א תבה און נענומען אהין צו צוױי־צװײ ארער זיבן־זיבן םון איט־ לעכן מין, כדי ״צו דערהאלמן זאמען אוי׳פן נעזיכט פון דעי גאנצער ערד״. אויף אוא א,חפן טײלן אפטמא־ סינםט׳־ער אפ א ־•־ מענטשן פון;אר דער װעלט, ברעננען זײ עדנעץ אין א ײ׳נסל, אין א טין נחם תבה, און שאפן דאחט א ותלטעלע אן דער זײט פ׳ן דער נרויסעיר װעלט. אין דער י װעלטיליטעראטוד האבן מינ־ א רײ אינטערעסאנטע, מערסװירדיסע װעחס, װעלכע ש־לדערן ראם באז״־נרערע, או־םטע- לישע לעבן אין א מאנאטאריע, האט׳על אדע־ שיף. און די םאנא־ טאריע, האטעל, שיף איז נ׳&נומען הוורך די סינסטלער װי עפעיב אימין םיטבאל, א מין טשל פאר דער נאנצער נרויסער, ברײטע־ װעלט (די נרויסע װעלט א׳ן א טיכיאטור), אדער עפעם א םין סעננזאץ, םתידה צו דער גדויםער װעלט... אט זענען עטלעכע איזעלכע װערס, אין װעלכע קינסטלער האבן