Literarishe bleter · 1932-07-01 · 27 (1.7.1932) · p. Seite 426

ליגזעראריעזע בלמוזטר גוגז. 27 (■426) /ייס 426 7 אברהם םרסםבאװעלםק, / םישארסקאן? ײדישע קולטזר ־ כאװעגוגג איז םזדח גאליציע גישט פון ק״ן אנדערן יידישן ׳מריפטשטעיעד בכ6צ. די פאר ױבצ־ און הזפדה־איאדעמיעם לכבוד יידישע שרייבער, ווזאס יװעדן האדט;ע-אדטן אין כדכך פוגם יאר, זעגען;יכער אשם פוץ א׳ון אשם םגאב־זם, וױ ריעם אמתן באדארף. און די װאאסן אויך ז״כער גישט צ״עםאגד נעתומען, װען גישט דאס כ״םא פיעטיזם פאר יידיש סוגם אגפ־רעד פון ז״ער ״איטעראד״םעד״ םעסציע ד״ר משואם באוסעג־ םאר. אזבות דארח;אך דא דערסאגמ װערן זײער םוזימאאישע םעמ־ ציע, װעאבע יניט זיך אויך אפ מימ יידישער פאממ־טוזיה, און װעא־ כע האט דא אגויכדמ נעגעבן א סאגצעירט םון יידישן פאאסם־איד אין ראדיא. פאדאן אויך א;אגצע ירײ ״סאובן״ (״יםצום־על״כם־סיצוב״, ״פדירקירוב״, ״אבראמאװיטש־יזרוב״, ״גארדפטדן־סלוב״ א. א. װ.). זײ ,יױיזן זיך פון צײט ציו צײט פארן עיויצים טיט אן אמאטארישער רעװיע, אדער םתם ״פארשטעריוגנ״. פון;אד א םםסריקן װערט א תוץ דעם ״קורטו׳ד־אםט״ פון ״בונד״ און דעם ריינקן פועוצי־ צױנ־םט־שן ״אגסקי־קרוב״, װעריפעי- פארמאנט די רײכסטע, יידישע, רײ־ביביציאטעס, און פון ■װעיצכער עם געגיסן כםעט איצע יידיש־ ר״עגער פון רעםבעדג — תאבן די ארע ״קרדבן״ סײן מםשות נישט. ו״ תאבן אפיגויד דעם בעסםן יװי׳יצן און װא׳צטן געװען א גוםער מעגמשן־מאטעדיאר פאר דער א־ײגגטרעבעד ײדישער סו׳רסור־אינסטי־ סוציעג װעאבע מוז װאם ניבעד תוטען, כיצ־זסן די סאדפאריטיזירוגנ האט :אך נישט פארבאפט אקץ און איצעמען אריום. א־ן בזטװװעואװ עיזזיסטידט א מוז. דראםג פארײן ״ײדישע סונםט״ ׳םוין דאם ערםטע יאד, און פחחט א יגאד היפשע טעמיה״ט. דעד פאדײן צי״צט בייי 120 מיטניצידער, יװאם רעסרוטירן זיך ס׳הוב סון אירבעטער א-ון אננעשטעאסע. דער פארײן הןיט אויםנעפירט א גרעסערע צאיצ פיעסעט, צװ. אינד. ״דער דארםםױננ״, ״נדיגע בעלדע־", ״דער סארנער״, ״דובום״, ״נםייון״; װאס וענען אויך נע׳טפיאט געװארן אין םאחגאפאר, ראהאטין און פאדהײצע. ב״ם סא׳־ײן עקװיסטירט אויך א ביביצ״אטעה טיט 4000 ביכער, רערסון 1000 ײדישע, בײ 200 יצײענער. מיטן פארײן םיחט אן שוין דאם צעגטע יאר ד״ר פאכיע״אגץ, א מעדיצינער. (דאס איז באטת א זערטגסײט אין נאליציע). אין .בארעוםיפואװ עקזיםטירט סון 1925 א קולטור־םארײן א. נ. ״ײדישער יצײעינזאל״, אן אוםפאידטײאישעד. באסוטט 18 צײטתנען איגלענדישע איון אױסאענדישע. בײם פארײן — א ביבליאנאףז םיט 1600 ביכער. דעד פארײן ארחנט אײן פארשײדעגע רעסעראמן, אװגטן און פארשמעלוננען. פון פרעמדע פרעלעגענטן — בער הא־ ראװיץ, גחמן מײז״ל, ייואל מאסטבוים, טצ,ך האװיטש. אין אויעראך איז דא א פרץ־ייבליאטעפ, םיט 800 ביבער, דערוגטער 600 ײדישע; צײלט 150 לײעגער, ארויסנענעבן אין 1930 — 2465 ביכער. אין לײענזאל — 11 צ״וטוניגען. דער פארײן האט 40 מיטגלידער. אין נזפרי עקזיסטירט שוין דאם צװײטע יאר א הולטח־־נעזעל־ ינ־אפס א.;. פ״ין שליום אש. די נעדעלשאסט האט שוין באװיזן צו פאראיגטערעסירן די פדייגמ פון ײדיש םיט איר טעטיקי״ט ידי געועלשאפט האט באוױזן צו ׳ארגאנחירן א דהאטאטישן תרײז, װאם האט אויפגיעפיירט די פ״עסע ״ארעמע סלוכה״ פון ה. ליױויק. בעת דער פארשטעליוגנ זעגען צעטײלט נעװארן פראגראם־ ביכלעך מוט רער ב־אנידאפיע פון ה. לי״װית און אן איבערבליק איבער זײן ׳טאפן. די שלום אש־געזעלשאפט נעסט זיך איצט צו זאסלען מאטער־ יאלן צו דער נ׳עשיכטע פון ד• ײדן אין סטרי און האט צוגעצנינן צו דעד ארבעט די באתאגטע סטריעד שרײבער און פובליציסטן, ד״ר טולא ׳גוסעגבלאט, פראפ. יידיושע טיילעמאן און פראפ. ױנה נעלערגטער. אין פטוארפקאװ עקיסטיחט םון יאר 1925 א תולטור־פארײן אחגטע־ן גאמען י. ל. פרץ. דאס איז רי שענסטע און װיכסיקסטןןנ י קולטיר־א״גסטיסוציע אין סזדח־גאליצ״ע. די טעטיקי״ט פוגם פאד״ן געסט אדום פארש״דעגע נעביטן םון דער ייידישער קוילט-ור־ארבעט: פון א בדייטעד ײד־שע־ ת־־סוד־באיװעגוגג אין פזדח־גאר־ציע אױ ק״ן ,־ײד;•שטא. נ־שס קוקנד-ק דע־ו•־, וואם מזדח-נאל־צ־ע פארמאגט איביגד א הארבן מ־ל־אן ײדן און װאם כמעס ארע גרעסערע שטעט, פון ד• קלײגע שװן אפגערעדט, פארמאנן א נאר־באדייסנד־קע ״דישע באיפעיקעדוג:, קען ד• נענגט זיך ינ־שט באר־מען מ־ס א בדײטער ײד־שער ק־לטור־א־בעט און פ־יט װיבט־קע יידישע קולטוד־איגםט- טוציעם. צ• קאן זײן סדװער־קער, װען פען כאפט א בליק אװה אזױנע שסעט פ־ט א ר״כער ײד־שער פארגאגגינהײמ, וױ טארגאפאל, זליא־ טשאװ, כ־אד א. אנד., א־• מען טרעפט אן א״־ א פוסטקי״ס און ארעמקײט, א־ן ײד־ש־קורטורעלן װן. — װו אױ איהיגגעקופען ד■ ירושה און השפעה פון א קדאכמאר, פעדר, לעפען א. אגיד.? און ד■ ״בראדעי זיגנע־״? פען דארך דאך אזוי װ״מ;•שט צידיקגײ;, ס׳איז געגוג צו דערפאנען דעם אויפבד״ז פא־ ײדיש, בעת דעד עםטדײבישער פאלקםצ״ליונג א־ן •אר 1912, װאם האט דעמיט ארומנעכאפט נאגץ נאליציע. אז פען ל״עגט, דאם כעת ד׳ע־ דעפלט׳קער עסט־״כי׳נזעיד פאלקםצײלוגנ האט פען אין א םך ערטע־ אײננעזעצט פאר אנ־מירן און אננעבן ״ד־ש אי׳ם מוטעד־שפדאך, װילט זיך עס נישט גל׳ויבן, אז דאס אױ :עװען א־ן נאל־צ־ע. א־ן אזא קורצער צ״ס — אזא ״פעטאסאדפאזע״. װען מען קומט צו די ״פני״ און פ־רעד א־ן די קהצות אנן מאוניםטי־אטן, װענן פאראיגטעדעםירן ז״ פאר א ״דיש־קולטודעלער זאך אדער איױםפוערן א םובם־דיע פאה א ביבל־אטעק, הערט םען די אייגציקע טעגה, פייױ האבן נאר ״איגטערעם״ פאר איונזערע העברעישע איגםטיטוציעס. קען םען מײגען, דאס נאליציע איז םן הסתם נאר ר״ך אין העברעישע איגםטיטוציעם, ם׳איז אבער גישט כדאי זיך צו נארן. אחוץ א צענדייק העברעישע שו׳לן, פארמאגט מזרח־ גאליציע קײן שום אנדעיי־ע העברעישע אינסטיםזציעם נישמ. און װאס איז דער נוצן פון ד• אזוי־נעי־ופענע העבהעישע שולן, װאם עקזיסמ־דן דאך שוין צענדליקע־ יאי״ן? װו איז ידער העפרעי־ שעד דור, פון ד• דאז״קע שולן? ק״ן יננטפיע,־ דעי־וױ־ יװעט סען נישט באקוסען. אויך ביאליק איז אװעקגעפארן פון נאליציע אן א ענטפער. זײעגד־ק אין טאי־גאפאל, ־אט ביאל־ק געפרענט: ״הזאת טאדנא־ פאל?", איז דאם ד• שטאמ פון ר׳ נהםז תראכפאיי און ייוםף פערל? כיגן װאלט באפת :עדאדפט פארצװ״פלמ װערן, װען מען האט פאר זיך גאד דאם אויבן־דע־פאגטע פזרה־גאליציע. אכעד צום נליק שײנען אין דער פינסטערניש ארוים א פאר ליכטיקע פוגקמן. אי״ף דעד װעיגדונג צו די ײרישע קולטויר־ארגאנ־זאציעס אין פןדח־גאליציע, װאם איז נעװען ניעדדוקם אין ד■ ״לימ. ב־עטעד״ און ״בװ־לא״ האבן זיך אפגעי־ופן ד• שטעט: םטרי, בזשעזשאגי, באדשטשעװ, אזיעראן, טשטארטקאװ און סאג־ק, װאם געהער אפילו נישט צו םזרח־גאייציע. — אין די אלינ דערפאנטע שטעט יעיזזיס־ טירן ײד־שע קולמור־ארגאג־זאצ״עס, װאם אויף ז״ער טעטיקײט, א־ז כדאי זיך אפצושטעלן. קודם־כל א פאר װע־סער װענן רזװזבערג. באסיצ לעסיביערנ פא־פאגט דעם גרעסטן קאנצענטי־ירסן קבוץ ײדן אין נאליציע — קען עם;ישיט או־־פוױיזן אפילו אײן װיבם־קערע קולסיר־איגסטיטו־ ציע, װאס זאל ז״ן א פוסטער פאר דער פראיװיגץ. אין ־ויעטכע־; עקז־סטירן און װענעמירן א :אגצע ריי פארײנען, קלובן און דראפ. קרײזן סײ פאי־טײאישע םײ א־פאפהיעגגיקע. אבעד װאם טוען זײ אויף? פא״־אן א ײדיש אי־ט. ליטי. פאיי־ײן אין לעמבערג שװן פיל *ארן. װאס קען ער אגװײזן אין פדט פון ײדישער קולסור־טעטיקײט? קיין יידיש װא־ט אין טייל, אין א חוץ ״שאלאם״ אשן, װעפען סען האס נעלענגהי״טרעך ג׳עלעזן אויף פויליש — וװיסמ סען דארמ