Literarishe bleter · 1932-07-01 · 27 (1.7.1932) · p. Seite 423

זײם 423 ע א י ז ג א ל י צ י ע אי זײ בדעגנען אםט •:;#רן טיט זײער ״פטרטײדיםונג״ און העקם; דעם פאל־ניזידוינג־פ־אצעס צוױינ־ן ״דן, עם איז אבער ניעבייבן די4־ איינדרוק, אז די םויליע־ײדייםע צײסוננען העהפן צו א באר ׳בסענד־קוננ צװייען ײדן ארן פאביאקן, און פון א צײטונ;, אםיינו א־ן פוינייש, װערבע פען האט גענײענט עסקעבע יאר, קאן םען זי.ך ני־פס קײבט א&נעוװינען. אבעד ד■ פוירייפ־ײד־יפע פדעםע האט אויך א־ר פעריפעד״ע. צװייבן א־רע זײענעד — עם מענ אויך קהיננען װ• א פאראדאקם — נעםינען זיך נענוג קר־םס;. אין אנדעריע נעננסן פון פויקן איז דאם אפיע־ נ״פס םיענדעך, אבעד• אין נאליצ־ע לײענען פ.־ . ע־״ד־ניע צײס־ננען אויך פ־י פאריאק;, בע־ט אוקרא־נער. אויך יעני•* ״רי יבער?״ענעד־קרײז, װיעלבע־ װארס נעװיען דעד קאנםומענט ם,■; דער פויניינע־ פר־עסיע, א־ז נעװאר; ד• פע־־פע־־יע פון ד־ פוילייפ־ ײד״נ״ע צײטונגע;. דע־צו קומט נאך דע־ עקאנאמיינע־ מאמיענט: קו־פנד־ק א פ־יל־יב־־־ד״נ־ע צ־־סונג, פ־נס דער ־ .־ זײן פריבט צו דע־ ״ײד״טע־" פריעם־ע, און דערביי האט ע־ א צ״טוננ פאר זײן £־,־־, ק־נדע־ און ר־נסט־מ־ידה. א ״ד־׳נ־ע צײטוננ א־ז דאך נ״נס אזו־ ״אונ־װיעדסאל״; זי א־ז נ״נס פאריעטענדלעך פאר ד־עד נאנצע־ פאמ־ה״ע, און נאך װײנ־קע־ פאר דיעם ד־נםסמ־יד?. קו־פן װ־דע־ צװ־יע־לײ ײדייטיע צײטוננ־ען, א־ז שו־ן א הוקסום א־ן די היינטיקיע קרי־זיס־צײטן. או־ר די אויבן אנגיענ־עביעניע ־סודות יסט־צט ז־ך דע־ קױם פון דע־ פו־צײם־ײד״נ״ע־ פדעס־ע א־ן נאל־צ־ע, ורעלביע האס נאך דע־צו;״נט צו?יידן ם״־ן ד־ע־ קאנקוריענ־ז פון דע־ װאריניעװע־ ״ד״בער פריעסיע, און נאך װ־ינ־קע־ פון די פו־נ״ביע צ״טוננ־ע;. די פוימיעע פריעסע א־ן נאב־צ״ע, הנם ז־ פ־ירט נייםט ד־ קאנקור־ענץ םון װאריניע, איז או־ך אויף נרו־סע צר׳־ת. א ח,־־,־ ד־ בוקװאר־צײטוננ־ען, ארבעט ד־ פויצייטיע פ־עסע ס־ט נרו־סיע דיעפ־צ־ט;, װאם .־דערן ניעד־עקס םון פארט״־נעהטע־ און אנדער־ע סאנד;. װי שוין נעזאנט, צ־יענט טען ה־ינט א־ן נאליצ־־ע דאך ניינט װײ׳נ־ק ײד־עיע צײסונניען, און אפינ־ר טערעד, װי פאר ד־עפ וױעקט־ ק־ינ. אין די םרוםע ײדייב־ע קד״זן, א־ז צוקיב דיער ארטאדאקפ״פער פריעסיע, א ײד־ינ׳ע צ״סוננ נ־־נ־ט סיעד טריף־פםוק. או־ך האבן ד־ װאריבע׳ודער נאבמ־סאנ־צ־־טוננען דע־אבערט ־עע־עם ײד־יסן קײענער, װעלביער א־ו נעינטאנען וױיט םון ״עדער צײטוננ, אדער האט זיך רעיבפײזט םיט דע־ פו־ק״נער בוקװאר־פדיעטיע. װאם ינ״ך ד־עם קײעקער פון ד־ ייד״נע צ״סוננען, א״ז באראק־ סער־סט־ינ, אז א־ן נאקיצ־ע איז ינ־טארק פאפוק־ער בײם יעוקם דער ״הײנט״. געוױינסלעך ט״ט״נט םען דאס או־ם דערט־ט, װאס אין נאל־צ״ע הערינט א צױנ־םטיינ״ע׳ ׳ניטימוננ. דאם א־ז ע״נ־ט א־נגאינצן ר־בס־ק. דער עוקפ איז טאקיע צ־ונ־סט״נ, נאד דאפ האט א קנאפע ינײבות צום נ־ע־נ־מאק פון קײענער. דע־ נאקיציאנע־ קויםע־ םון א ײד־ינע־ צײטוננ, א־ז תדבינביטלעך א םענט־נ מ־ט גו־עסערער אדע־ קק־ענע־עז־ א־נסעקיניענ־ן. ״עמך״?ײענט דא פויק״נ־ א״־ן גישט ־יד״נ. דער ײד־שער האנטװעדקער, טרעינעד, בעל ענקה, או־ב ער האס אן א־נטערעס פאר א צײטונג, איז עם די פויל״ניע, און דער רוב ײדייסע צײסונגם־יײעירער באינסײט דא פון אזוי נ־ערופעניעם באלעבאס־־נ־ן עקעמענט און ם,־ן דער ״ד״נער א־נט־על־גענץ. אס דער דאז־ק־ער עלעמעגט װכט א צייטונג, ׳נײנס אז׳וי פיל צופ ל״ענען, װ־ צו לערנען. ער האט אן אינטיערעס פאר דעם בע־ ס־ערן, און אם־לו ־נװערע־ן צ־־טונג־םאטער־אל. ׳נײנט נאר י־ענע, װעלביע ז׳ענען דערצוינן געװארן או־ף דער װ־גער ״נײע םרײע פרעם־ע״, נאר אויך די ױננט, זובט א צײטונג מיט אן עדעססן אי־נ־ הארט. מען טוז אבער דאך אנקומען צו דער ארטיקער פ־יקיש־ ײד־שער צײטונג, וױיק ד־ װאריניעורער ״ד־שיע פרעס־ע פארנעסט זיך זיײע־ װײניק מ־ט נאליצייע. ידאם איז א גרו־םע־ םעקער, הנם ס׳אייז שװעד צו םאדערן, אז א צײטוגג אין װאר־נ־ע, װאס איז באינט־טט :־שט נאנ־ פאר נאגץ פו־ל;, נאר פאד מעד־ערע אײראפ־ע״נ־ע לענדער, זאק אפגעבין פא״־ גאליציע מעדעד ארט, װי םא־ אנדערע טײקן פון פו־אן, אד־ער אנדערע לענדער. ריפינוראריגזזזו בדזזפיגור גװז. ד2 ן426.) ב ן צ ' 1 ן ג ' ג ס ב ע ר ג\ דיי ײדישע פדעם עם איז זיכער גישט קײן סיטן סון אויפינ־טײג, וראם הײנט צו טאג פא״־פאגט :אקיצייע בלויז אײן סאנ־צײסוננ אין ״די׳ש;אין לעסבערנ), בעת עס דע־שײנען דא צוױי פו־ק״נ־ײד״ניע טאנ־צײטוג־ נען: א״נע אין קעמבערנ, און א צװ״טע א־ן קדאקזנ פא״־נקײכט טען דאם ס־מ דער צייט פון פאר דער װעקט־םלחמה, װען א־ן נאק־צ־ע דעניען דעדינ־נען צװײ טא־נ־צײטונגען אין ײד״נ, איון וװאכנבלןעסעד בסעט אין יעדער נרעםעדער גאליצ־אכער יעסאט, אויף ורעלביע יעם האט זיך דיערצוינן א נאגצע־ דור םון הײנט באקאנסע ײד״נרע ינר־י־ בער א״ין ד־םטער, װאם פארנעטען א בבבוד־קארט איין דער יידי־נעד ל־ט־׳ג־אטי־׳ד — דאן האט טען דא, בל־ ססק, צק טון ט־ט א יר־דה. עם װאלט אבעד :יעוױען םאל׳נ, װען םען וױל פון דער יר־דה אױיפן נעב־ט פון דער א״־׳טיקעד טאנ־פ־יעסע א־ן ײד־ש, אהױסדדיננ־ע;, אז א־ן נאל־ציע האט או׳־םניעהיערמ דער א־גטערעס און ד־ באױעדפע־ נ־ש םאר א ײדישוע צ־יטונג, און דעדמיט םאדבוניען דיעם אונטיערנאננ פין ײד־ש. אז דאם א־ז נ־ישט ד־במ־ק, קאן באװײזן די צאק פון די;ואדשעןװער ײז־־שע צײטונניען, װאם װערן דא פאדינפ־ײס ױעד־ ב״ ם־ענ ם־ען זיך אפ־צו דעדקויבן או־ף א באדװ־פס•״, װאם װיעט אפשר קה״נגען װי א נוזסא, אז אין גאל־צײע קײענט מ־ען וייגטי מערער ײדישע צײטוגנען, װי אין די ״גוטע״ צי־׳סן םון םאר רער װעולט־מקחטה. ידאס, װאס נאל״צ־ע האטאמאל;יעקאנט אויסהאלטן אן ן4־ט־קע פדיעסע אין ײר־ש, איז ג־שט נעװען דעדפא,־, װאם טען ־אט א־ן ־עגיער צ״ט געהאט א נ־עסיע־ע באדערפיעניש פאר א ײדישעד צײ־ טוננ, וך ה״נגנ אױיך רעמקט האבן ײדן מק״ענט זײער פיק ױיטשע צײסונניעמ, און אויך פױקישע. דעד חיליוק איז אבעז־ נעװען דע>־, װאם פאר רעד .װעלטיםלחסה אױ גאל״צ־וע נעיװען דער ײרישער קוקטוד־צעגטער םון דעד נאגציע־ עסס־ײב״נ־אוננאד״נעד פאנאדכ־ע. רא, אין דעס נרעםסן ײדישן ק־בוץ פון דעם עםטר־יך־אוגגאר־ש ײדנטום, האט זיך קאנצענטד־רט ד• נאנצע ײד. קולטוד־אדבעט, װאס איוױע נ״םט־יקע פידות זיעניגן ׳עןקםפאדטידט געװאדן אין אלע ײדישע ישובים פון רער אמאק נרויםער עםטר״כישעד טקוכה. א ײריש בזך, אדער צײסונג, װאם איז דעױנינען אין קעסבערג, אױעד א׳ין ק־אקע, ד,אט זיך נישט גועידעכנט בקויז מיט די 800 טויזנט ײדן אין גאליצ״׳כ וױעלכע זויענען אין פ־ט םון ורעלטלעכקיײט נעװען שטאר אפנעשסאנען. דער אסיטילירטער גאליציאניע־ ײד האט םײגט געהאט ו־ ״זשארנאנישע״ צײסונג, און דער פ־וסער ײד האט אויף איר אויסגערופן א חרם. אין גאקיציע נופא האט דעךיבעד די ״דישע צײטוגג נעהאט א שװאכן אגקען, און דער עיקר האט זי ױך געשטיצט אק־ף דער םאױנפױיט״־ננ מהוץ די נױענעצן םון צאנד, בםרט אוייף דער מאדע־נער, װעלטלעכער און גאציאגאק־ באװוסטז־נ־קוער ײרישער באפעלקערונג אין דער שכנותד־קיער בוקאװינלג ידעם זייער װיכטיקן אוסשטאנר םארגעםט טען, װען עם װעדט נעױעדט װעגן רשר ײדישער פרעסע א״ן נאקיצ־י׳נ די אלנעמײנע םײגוגג איז, אז סען קײעגט דא זײער םיל די פו״ליש־ײרישע צײטוג־ נען, און ם׳איז שװער אויסצותאלטן א קאגקורענץ מיט דער װאר־ ינעװעד ײד־שי׳נ־ פהעםע. עס פאלט אבער גישט אײן צו זען דעם דיכטיקן ענטםע־ אין דעם, װאם נאליציע האט או־םגעהערמ צו זײן א צעגטע־ ם־ט א גרויסעד ײד־שער פע־־םיער־ע, וױ אמאל, נאר אױ נעװארן אליין א שטארקע ״דײנע פעריסער־ע םאר רעם צעכמעד א-ן װא׳־שע. אט דאם האט םיל גער.אלפ; דעד ײדישער פ־עסע א־ן װאד־ שע, װעלכע װאולט נישט געוקאנט ז־ך דערהאקטן א| איױע פ־ער- םי&ריעס. קאן טען דאך םרעינ;: פארװאם דערהאלט יזיך די פויליש־ ײױשע פ־עסע אין נאליציע אן א פעדיפעריע? האבן סיר דערויף א תשובה. בלי םםק שעפט די ײדישעי פרעסע אין פויליש איר יניקה םון דער ריז־קער פאהאניז^צ־ע צוױשן י״דן. חוץ דעם זעגען די פויליש־ײדישע צײסוגגען אין נאליציע געװארן געגרינדעט אין א צײט סון פאנראסען און שנ״דן בערד, כדי צו ז״ן דער םאדטײדיקער םון ײדן דערסיט, װאם זײ זעגען םארשטענדלעך סאר גישט־ײדן.