Literarishe bleter · 1932-06-24 · 26 (24.6.1932) · p. Seite 413

זייט 413 ליױנוראריבזגו בלצן6י<זר ג\1ז. 26ץ25<) ״םענן םװי׳מט׳ןזעז טיינע ׳!)יר... ״כ׳בין נעזונט און ם׳איז םיר נוט! און עם זיננט אין מיר ראס באוט״. — אין דער שטיאסײמ םון דער נאכט, לייג איך אויף מײן בעט און װארט, — כ׳האב טײן טיר דאך נישט םארםאכט: זאצ א דאכאאזער ארײן! זאא א נאכט, זײן הײם דא ױין! נאר דערװײל די צארטע רו, שאיסט די אוינן רײנע זװ- בײ דעד ארבעמ, שעהנצאע, זיץ איד און עס םוט םיך באננ, װאס צו נישטיט םײן נעשאנס הײנט איז בײ דעם סהװער נעווען... — <וע1 איר טער דען, װי איר םען?... סו איך ניך און זיננ א <יד און דער הוננער ארט טיך נישט... הײםווענם םיא איר נישם די \ואנ פונם שװערן פראצע־׳טאנ, יײיח איך אװנט־ברוימ און זאנ: ״כ׳טראג םײן םאג־םארדינסט םיט זיך, <* 8? ק ה ײ? 9 ט ר ' ן 1 װ 8 ר * ס םעז םיינם עם נים ע ד נ ם ם עס אין דעם בודזשעט םון די נימנאזיעם נעווען זײער און זײער סענטייז, חוץ דעם, װאם דאם װא?ט צוניעגעבן אן ערנסטן זינען רעם נאנצן סאטר םאר דער עסזיסטענץ םון די ניימנאזיעם. עם װאלט דעטאאט סצאר נעװארן, אז םען דארח דײ באטת, בעת איצט חאט דער גאנצער סאםױ א פנים םון חוזינ װער דארר זיי, די דאזיסע גיםנאזיעס? סײדן די צעדער־סאצעסטױון, ודע׳צכע װא<טן בײם שליםן די ניםנאזיעם אינגאנצן בצײבן אדויסנעװארםן אױױ דער נאם. אטאצ האבן די סריינט םון דער ײדישער שוצ נעסארװערט םיט די אמעריסאנער געצטער, שםעטער — האבן זײ דעם ײדישן אערער נעחנםעט און דעדהויבן צו דער טדרנה םון העצדן, װעצכע האבן די ײדישע שוצ אויםנעטראנן אויױ זײערע םצײצעם. איצט זאנט טען זײ שוין אםן: בײ היעםיסע שװערע צײטן דארםט איר זײן דאנסבאר אםיאו דערםאר, װאס םען ניט אײך א םאאץ, װו איר סענט םארדינען כאמש סאר 3—4 חדשים אין יאר. שוין אםיאו דעם ארעאא םון העאדנשאםט אױך אראםנעריםן און איבערנעאאזן באויז סבצנות, שנאדערײ. איך װיא נישט און זאג נישט סײן מוסר סיעעם, דערםיט, װאם איך שרײב דא. און יעדער איעעד םון די, װאס סענען אויםן אײ־ נענעם חשבון נעמען דאם, יװאם איך האב דא נעזאנמ, יזענען און מענן טיר יץסן וױיטער אין די אוינן אזוי נאײך און אן חרםה װי םריער. איך בין אויסן םיט םײנע דייד נישט עםעצן טחזיר אמוטב ױין, טײאװיח שוין דערסאר, װאם מען האט נאך מיס םוםר סײנ־ םאא סײנעם נישט ארויסנעםירט אויפן דרך־ץזישר. איך װיא נאר םעםטשטעאן דעם פאעפ.• סײנער דארח דערוױיא די ײדישע שוא נישט האבן. װאאט מען עם נעדארםט, װאאטן טםתםא דערסאר נעװען תאױת, תסיםות, אנרערע מינים סרבנות; װאאט דערםאר אננענאננען א סאמױ, וױ א סאסױ באדאדױ צו זײן, םיט סםירות־נפש, םיטן וויאן טגצח צו זײן פאר יזזד\ פריױ. אזא װיאן איז נישמא. שואן פארמאכן זיך אדער םאטעדן זיך צו רערהאאטן א שאעםערישן סױם; ײדישע מאאערם שאעפן זיך ארום םיט ױיערע אײװנטן איבער די הײזער םון באאעבאוטישע סונםט־ איבהאבער און הוננערן; דאם נאײכן שאעפן זיך שוין װידעד ארום ײדישע שריםטשטעאער מיט ױיערע חיבורים — נאד װי אין די אאטע נוטע צײטן םון מענרעאע מוםר םסרים — און הוננערז טםתמא אויך, אויב ױי האבן נישט נעהאט דאם נאיס צו באסומען א באשטעאונג אױױ א ראמאן סאר א צײטוננ. און ײדישע או׳טיסטן — דאכט זיך, אז ױי נײען נאך נישט איבער די הײזער שפיאן טעאטער ־ב״ באאעבאטינד׳איבהאבער םון טעאטעו״סזנסט. און אםשר נײען ױי שוין. עא כא םנים סען םען נישט װיםן, װאם מארגן װעט ױין. אן אײנמאאיסער סעשר םון פארמעגן װאאט נעסענם שאסן אן איױעתעם פאנד סאר די אאע זאכן; א יעראעכעד מעשר םון הכנסה װאאמ נענעבן א בודזשעט םאר די אאע זאכן. מיר האבן ראך אן עין דירע אזוי פיא אנהעננעד! און מען װאאט נעסענט אעבן ביז םען װעמ אויססעמסן א מאוכה־בודזשעט. אבער סײן װיאן טנצח צו ױין איז נישטא, באטשע א מעשה איז אן אן ערך אײבטער װי תאיה און תםיסה. אי זואם — מען רעדט? דאס איז םתם אזויי זיך, נישט ערנםט. םאד זתאט־אנשוימנען, םאר אידעאאן, ציאן, תען םיר, אאזן זיך םענטשן םוסר נםש זײן. וחראיה — סוסט ארײן אין די תםיסות. און װער האט זיך םוסר נםש נעזזען פאר דער ײז־ישער סונסט, םאר דעד ײדישער אימעראטור, םאר דער ײדישעד שוא? אםיאו — םאר דער ײדישער שסראך? סארשטײט זי.ך, אז מען סאן נישט דעדן װענן די ברײטע םאםן. די עצם זאך איז סאר זײ צו אײדא, זײ זאאן עם סעגען באנעמען. אבער רי אויבערשטע, די באװוסטזיניסע, די, װאס טרובען אין רעם שוסר פון דער םאדערנער יידישער סואטור, — װאם טוען זײ און װאם האבן ױי װען סעטון םאר דער מאדעתער ײדישער סואטור? בשעת עם זעניען אננעסומען אמעריסאנער נעאטער, האבן ױי געסארװעדט. און אז דער אמעדיסאנער סװאא איז אויסנעסרוסנט געװארן, האבן ױי ,,אי״נענע״ צרות, אבער נישט סײן צײט, נישט סײן ״דדײםטסײט״ צו ברעננעז סרבנות. א בעםערע דידו־י םאר וױיב און סיגדער איז ״אײנן״, און די ײדישע שואי — איז אםנים ״נישט־אײגן״. איך װיא ברענגען א בײשםיצ אין װיאגע האבן עסזיסטירט םיד ײדישע ניםנאזיעם םיט דעד ײדישער אונמעריכט־שפראך. אין ביאאיסטאס — אײנע און אין םװענציאן איינע. דרײ םון ױי האבן זיך םארםאכט: צוױי אין װיאנע און די אײנע אין םװעגציאן, די איבערנעיבאיבענע ראננאען זיך םיטן טויט, װײא עם םעאן אוים תאםידים. װאאטן נעװען מער תאמידים, װאאטן די ניטנאזיעם דאן אםיאו בײ דעם נידעריסן שכר־ אימוד נעסאנט עסזיסטירן. אבער םאתװאם זענען װײניס תאםידים אין די ײדישע גיטנאזיעם? אטאאיסע צײטן, אז אין דער אײנענער שטאט איז סיין ישיבה נישט געװען — סאענט טען די סינדער אװעסשיסן עס־זועאט, אבי נאר רארט זעסען דא ישיבװז. הײנט״סע צײטן אפיאו זענען אאע װיאנעד פויאיש־ײדישע ניטנאזיעם םוא נעפאסט טיט סינדער אננעםארענע םון ארבע פינות עואם, דערפאר, װאם אין װיאנע האפט .מען אײכטער צו באסומען די םאטודע. און םאחװאס שיסן נישט די אנהעננער םון דער ײדישעד שוא אין װארשע און אין אאת און אין רעטבעת און אין אובאין און א. װ. און א. װ. זײערע סינדער אעחנען אין די װיאנער גיםנאזיעם? שײדן זיך םיט סינדער איז םאר עאטערן שװער? אויסהאאטן סינדער אין רעד םרעסד סאםט נעאט?— אמת, עם איז טאסע שװער. אונזערע אטאאיסע םאמעם האבן נישט וױיניסער סחזא־ן םארנאםן, שיסנד־ס ױיערע סינדעד אין די םרעמדע שטעט און ישיבות. מיאא, זתאן אונזערע הײנטיסע אויך אביםא סארנעצן רי שײנע אוינן. און װאם איז שײך צו נעאט סאסטן — איז װאם סאן מען םאכן? עאעהײ בײ אײך אין שטאט איז סײן ארטיסע םאטורע־סרעמא נישטא, און מען מוז עס אײנהאנדאען אין דער םרעמד. צואיב א ניטנאזיע טיט ״רעכט״ שיסט מען דאך אפ סינדער םון ױך. אבער דאם, װאם םען טוט צואיב ״טאטורע״, טוט מען נישט צואיב דער ײדישער שוא. װארום צו מאטורע באציט םען זיך ערזגזױ און צו דער ײדישער שרא (איך רעד שוין נישט צו דער ײדישעד רערצױננ) באציט מען זיך זיפוזז זזרזנזזז. און טען דארןז װיםן, אז װען עם סאיםן אחײן אין די װיאנעד ײדישע ניםנאזיעם עסאעכע צענראיס תאםידים םון דרויסן, װאאט