Literarishe bleter · 1932-06-24 · 26 (24.6.1932) · p. Seite 409

/ייס 409 ׳י ריםבראויטוו בווזסיוזר ותז. 26 (25*1 בםיאא ווערט אצ) רי איטעראטוד נישט םארעלמערמ. לא די, װאם איז איר וועלן זיך שאטה־תטלך םים וייז שולםית נישנז דודכ־ שםועםן אויםן נוסח םון א משכיאישן ישיבה־בחור םימ א שניפי־ שאיןער נייטאריז, און װי־נשר דער לעזער ווערט םרעמד צו יענעם הוה, אין װעאכן חום בוך איז נעשחיבן, קוטט אים שוין רי עצם־ שאםוננ אוים כאדיש און אומרעאל, —?א רי דןום. דער פא<א£. ױאם די ליטעראדישע םארם, װעאכע איך םײן, איז נישם נעבונרן מיט סײנע בעצעטריסטישע נוויטװעגדיתײטן, — װי אמשצ דיאלאגן, םצענעס א. א. װ. — מאסט איר אויך טםונל צו װערן םסש און אין םואן זין םון װארנג סלאםיש! סוסנדיה אויד אונוער טעמע םון אט דעם געזיכט, .ווערט שוין אםשר קלאר, םארװאם איך האלט עם פאד אזוי וױםטײ). ם׳לינט דא א נישם־אויסנענזצטער שאנס פאר א נאציאנאלער מרבעט, אפשר דער נרעסטער און װיכט־סםטער, װאם אונזעד ליסעראטור םאן בכלל אויםטון. דאם באקענען זיך מיט אונזער היססאריע אלײן, װאלט שוין נעװען א נענונ־װיכמײזער ציל. אבער רא נײט עם אין א סך, א םך םער. װארום אזא םין ליטעראטור ײאלט נישט נאר מער־וױיניקער באשאנט נעםאכם מיט די פאסירוננען אדום נעװיסע םערזענלעכקײמן, אן װעלכע ס׳װאלט קיין ײדישע נאציע און קיין ײדישע היסטאריע נישט געווען, — זי װאלם נעדאדםט און נעקענט אויםדעקן די אײיבײזע יםודות םון דער ײדישער נשםה, דעם תמצית פון איר װעזן, װעלכער םארענדעדט זיך נישט אין אלע תקוםות, װעלכער האט שטענד־ק דורכצוטאכן ׳די עטװאס־אנדעדש אויסזעענדיקע און םארט די אײביק־אײנעננ ראננלענישן סיט זיך אלײן און מיט דער ארוטיקער װעלט. נאר מער: עם איז םשומ א בזױן, אז מיר זענען אזױ םויל, און אונוערע טאלענטן זענען אזוי נישט באװענלעך, אז זײ שרײבן בעיקר װענן טענםשן און םביבות םון זײערע אײנענע ר׳ אםות, םונם שטעמל, םון דער טשםחה. פארװאם איז מען זיך נישט סטריח, און מיט אן ערנםטער הארעיװאניע, נישט אויף דער קינסטלערישער םארנ^ נאר טאקע אויך אויםן עצם־שטאר נוםא? םארװאס נעסט מען עם שטענריק םאר םון אונטערן נאז און ם׳נײט איננאנצן םארבײ דעם גריויםן םילפארביקן םאטעריאל, װאם מיר האבן אין אונזער עבר, װו מיד קאנען אנספלעקן םיל אוצרות? םארוואס גײט עםעם קײנער םון אונזערע שריםטשטעלער ניישט צו םיט אזא ליטעדארישן גאננ, יװי איך האב דא נעפרװוט םקיצירן, צו רעם שלל מיט שטאך, מיט װעלכן םיר זענען, אזױ־צו־זאנן, אלע נעבוירן סעװארן, איענעזוינן אים מיט רער מאמעם מילך? אויןז װעלבער תקוסה מיר זאלן נישט ארויםקוקן, אומעטום ײעלן טיר זען םיל פארװארלאזטע טעמעם! מיר האבן נישט קײן לימערארישע ביאגראםיעם נישט םון א דבי יהודה הנשיא, גישט םון א ר׳ עקיבא, א בר־כוכבא, נישמ פון א רמב״ם און א יהוירה זזלזי. טיר םארזעען די אסת־שטארקע און רײכע ליטעראדישע טעמעס, װאם םארבאהאלטן זיך ארנמערן קעפל װילנער גאון, בעל־שם־טוב, ר׳ שניאור זלמן לאדיער, ר׳ מעגדל קאצתעד. מיר האבן גישטקײן ערנםט־ליטערארישע פר.װון ארומצונעמען דעם היקר םון װיער לעבן און דעס איספעט םון זײערע >.יבעדלעבענישן. אםילו װענן די םאלשע טשיחים, װענן א שבתיי צבי, א שלמה טולכו, א דוד הראובני םעלן נאך אזויגע ביכער. (אגב: רע׳ר דײטש־ײדישער שר׳ײיער קאסטײן האט װענן שבת״צבי אנגעשריבן אזא ביאסראםיע, װאס װאלט ידארםן זוערן אייערגעועצט אין ײד־ש, בפדי צו געבן א מוםטער םון א ליטעהאריש ׳הויבשטײענריקער און אטת נומ לײענבארער ביאנראסיע םון יענעם מין, װאם איך סײן). און צי דען איז אן אוריאל דא־קאסטא, א שפיכאזא, א מנשה־בן־ישראל, א לאסאל, א שלטה מ״מון קײן טעםע נישט? — און די נבירולם? ר׳ ױנתן םרענער, ר׳' חײם װאלאזשינעד, א באדאן ניגזבורנ, הונדערטער שתדלניים או.ן םאר־ שטײעדם םון סרויםע ײרישע ישובים, װעלפע האבן געהאמ צו דער־ םילן היסטאיישע אויםנאבעם, םירנדיק משא־ומתן, השתדלותן, פארמעסטוננען פון נײםטיקע און מאטעריעילע כוחות מיט םרעסדע, שרים, סלכיים, — צי -דען איז ידאם אלז םער נישט זוי ״אינטערע־ םאנט״ און דיאט זײן ארט דודבויס נאר אין די קלײנע ײערהלעך צו רי נרויסע מער־בענדיקע ״היםסאריעם םון ײדישן סאלק״? מיר דופט, אז מיר טוען אן עװליה אי זיך אלײן אלם שריםט־ שטעלער, א• דעם ײדישן לעדער, אי טאקע רער ות־לט, װאם װעט שטעגדיק נאר װעלן אננעטען םון אוגז די ספעציפיש־או׳נזעריקע ארער םתם א קריטיקער. על־בלשנים האט אזוי־זאננדיק די רעה און גישט דאס וזארז, דאס מער שכלדיקע, אײדער די נשטה־קרובה־ שאסט נעטריבן רעם שרײבער צו זײן סױזשענג דאם אײנענע לאזט זיך, םיט נעװיסע באגרענעצוננען, אויך זאנן;ועגן אונזעףע רײן־בעלעסריססישע היססארישע שאםוננען. אויך אין זײ װאקםט די קרובװשאםט צום ״העלד״ טער פוגם קינססלעתם נשטה, אײדער םון יעגעסם לעבן צום שרײבערם שאםן. ס׳זזײסט•. טען נעסט א שבתי צבי, א ר׳ מעגדל קאצקער צי כדומה, און טען קלײבמ זיך בײ זײ אוים נעװיסע סיטואציעם, א רײ עפיזאדן און אוטשטענרן, װאס זענען םיײװי נאעגט צום שרײבער און טען פארבינדט זײ סיט אזא סין שאפוננ, װאס װאלט באטת נעקענט עקזיםםירן אין איר עיקר תוכן אװך — א\ אט דער היססאףישער פערזענלעפק״ס. איך טײן נישט, חם־ושלום, צו מינרערן דעם כבוד םון אט רעם סארט שרײבן. זאל םען מיך, חלילה ניט חושד זײן, אז איך זע נישס זײנע סרגיסע װערטן. איך שטרײך ׳דאם אוגטער, בכדי מער־ דײ&לעך צו סאכן דעם אונסערש״ד םון דער ביזאהעריקעד אײנשטע־ לוגג צו יענע טעסעס ביז רער, זועלפע איך װאלס שטארק װעלן װאס־ניכער באנעסענען אויך בײ אונז. יענע אײנשטעלוננ נקםלעך לײנמ אװעק אץא הגהה: רער קינסטלער בין נישט איך, נאר דאם לעבן. ס׳הײסט, אז אט אזוי װי דאם איז און וױ ראס איז געזוען, איז עט םו׳לקום. קײן הוספות פון םײן זייט זענען נישס שײך. בסילא נייט סען צו צו אזא טעסע נאר דאן, װען ס׳םארכאפט דער ריסם סון יענעם מענטשנם לעבן, דאם <זצם שאפוננ םונם גרויםן קינססלער־לעבן, נישט די ארער יענע זײטיקע תנועה זײנזנ נישט נאר אט רער מעגטש, װענן װעלכן טען שרײבט איז דאם, װאם באצויבעדט, נישט די רערשײנוננ, — סאר רער רם־הכח פוין דער װעלט, װאס לינט אין אים, אין זײן אויםקום און װיז טויט. אזא םין צוגאננ צו דער טעטע חאט אין זיך א נרויםע טעלה: זי הארח גישט קײן דראמאמישע פאסירוננען. רי ״םצעגע״ דאס םאנעגזמיש, רי סטשױתדיקע םאקסארן םון א זייטיקער האנדלוננ, — אזא ביאנראפיע קאן טוװזר זײן אויןי דעם אלעם. און דערםון איז, נאטירלעך, נעררוננען, אז אזוינע העלדן, װעלכע װאלמן קײנטאל פאר קײן ראטאן נישט נעטוינס, סײדן טען זאל זײ איגנאנצן אי׳בעד־ אגדערשן און םארםעלשן, זענען פאר אזא לימערארישער ביאנראפיע נראר נוס צונע&אסט. א צוױיטער אוגטערשײד םון די ביזאהעריקע ביואנראםיעס ביז — לאטיר האםן, — די קוםענדיקע איז, אז זײ זענען דאס װאס מיר רוםן ״םעליעטאגיסטיש״. ם׳איז אלזא, גישט יװי דער ערשטער, אן אוגטערשײד אין תוכן, נאר אין צודה. טיר זעגען נעװוינט נעװארן, אז טען זאל אונז מים א היסמא־ רישער פערזענלענקײט פארשטעלן איר א׳הום־און־ארו׳ם, איר צײ׳ט, איד קאגקרעסע םביבה. װערן דערבײחא געטאכט פל הםיני םעלעדן. אדער טען באפוצט רי םערזענלעכקײטן מיט א פנים און א הויז און א שטאיג נואם זי האט סײנסאל נישט נעקענט האבן, נאר לויט דעם, װי אײנעד שנמלט זיך הײ׳נט םאד דעם םערצנטן צו םוםצנטן ־ארהזגדערט, — אדער םען שלעםט ארײן אונזער הײנטיקע סביבה םיטן נאנצן האק און םאק אין א װײטער תקוםה ארײן, און מען לאזט דעם העלד זיך ראננלען טיט קעננשטאנדן אנן נעםילן, װעלכע ער האט קײגםאל *םילו אין חלום נישט געזען. ם׳הײוםמ טען באגוצט זיך, — אויב גישט טיטן שרײבערם פערזענלעכע ״טענדעגצן״ און הרגשות, — איז סיט דער םאר־ שטעלתנ, װאם די ותזלם האס װענן דעם םױזשעט טיט אנדערע װעדטער: מען קוסט באצירן און םארפוצן םיט קלײניקײטן רי היסטארישע םארשטעלונג, װאם אין תו׳ך נענוטען, וױיםן זי אלע, נאר נישט אזוי גאר נענוי װי דער שרײבער, װעלכער איז, כלוטרשט, נעװען אן עד־ראית בײ רער טעשה. גישט אזוי איז די ביאנראםיע, װעלכע תאט דערעיקר צו טון טיט יענע פםיכאלאנישע יםודװז םוגם העלחם לעבן, װאם זענען אײביקע. אין איד זענען כלל וכלל נישט װיכטיק די בנדים, אין װעלכע דער העלד איז נעגאננען און זי אמסערעםידט זיך נישט םיםן נעגויעם גוסח םון רזנם און יענעם נעשפרעך. םאר אװ־ איז נענוג דאם שפאר ביםל װעדטער, װאס די דאקוטענטן גיבן איבער. זי זעט הינטער זײ דעם תובן, די מעגטשלעכע כוחות, אויה װעלכע ס׳זענען גישט חל קײנע שינױים מרך אלע החנדערטער יארן.