Literarishe bleter · 1932-06-24 · 26 (24.6.1932) · p. Seite 407

דיט 407 4 ► לידעראריפוט ברטוזער 26 ן425.) כחות אונזערע קונוען צום אויסדרוק אין די צ־ינזונגען. זנװדנאאן װערן :עגנוירן אין אײדער ם׳הוקט ז־ך אום, םאד׳שזוינדן זײ אין דעד א־יביק״ט. (װענן ״א־טעדא-עמ כךעט׳&ד״ רעד א־ך :י׳עט, ז״ זענען טאהע א נא־הלז&בעד א״סנאם ב־י אונז). ם׳א־ז אב׳ה, אז ם׳דעשינען זיך אין אמעריהע א סך ״ד;, װעלכע װ״5!, אז דע־ ײד־׳עעד טעאמעד — דער ב׳עסעדעד — זא־ עק־ זיסס־־ן. אבער זײעד נזדטדײ װעדט פא־טו׳בט םון די ־דבאז־ קדאננען, װאם ט־אגן ז־ך דודך ד־ ־אד־א־בװאי״מ צו אקע ־יד־׳עע ד״ב׳ע;. — און װע־בעד ״ד א־ן אטעדיקע פא־כיאנמ :י׳עט קיין ־אר־א־ביאיט־ן, װאם ב־עננט א־ם ־עדע ׳עעח א־ן טאנ(אויח ע::ל׳עז) אלע :־יעםן,;דח־־טע רעדעס ד׳דעקט שון קלויסמעד, װאדעװ־ך ד־דעקט בון דעװ־־ט־עאםעד, — דזסאז־טוז־ק, פאי״־ט־־נזע דעבאטן, די&זודטאטן פון םאאדט־נע־ענן, ־ד־עות סון דע־ בעדזע. מ׳־׳זפיאמ אפ־או נאנצע פ־עםעס. :א־־־טע טעראדדאטיעס פא־ ז״ דודך דעם ־אד־א. צו װאם־ז־נדע דא־ך טען ייד״ם טעאטער? א־ן ד• עט־עבע װאבן, װאס א־ך ב־ן א־ן א״ראפיע, ־זאב א־ך ב־ז א־צט נעחאט בי״נע או־פטד־טי א־ן פאד-ז, אנטוועדפ;, בדיטע־, יאנדאן, בעדק־ן (א־ן בער־־ן דאדף טען :י־פט ק־ין ־יד־־ע טעאטעד), קאװכע, ד־נע און א־צט ב־ן א־ך א־ן װא־־ביע. א־ן ד• א־ע ׳טטעמ חאב א־ך דערפ־־ט, אז א־ך חאב נעפונען דעם נו־ט־קן צ־נד־ ב־אטעד־אד, װאס פערמ א־ן דעד רייבעד אטעד־קע — א ײדיפוץ (װלנז, װע־בעד חאט ר־ב ־יד־־ע טעאטע־ און ־עיעמט ז־ך :—.:ט טיט א־ם, :א־ א־ז באוטיק םאדא־נטעדעם־דט, אז דער טיעאמער זא־ עקז־םט—ן. דע־ ־יד א־ן ד־ יעטעט פאדטאגט :״נזט ק־ין טעאטער־ פאראצן װ־ ט־ר א־ן אטער־ק־ע ט׳ספ־יט א־ן באטקיגס, זויײעד־ טעאטערס, קרובן — ב־׳ד־ננט פא־ א פאר פא־יפטעאונגען א נו־א־סן טעאטער. ר־ ײד־שע פ־עםע :עמט א;עװא־־ט־קן א־נט־עי־עם א־ן רעם, אז רער ״ד־סער טעאטע־ זאא עקז־סנז־ר). ד־ קאענ־סמע *ר**װ״.ץ־ סטעט זענען ז־ך פס־וט כיח־ה, װען א ״ד־סע טרופע קובגז צו זײ דא א־ז:־סטא דער אטער־קאנער ת־רוץ, אז דע־ קר־ז־ם א־ז ־טואד־ק א־ן אונטערנא:: םון ״ד־־טן טעאט־ע־. דער ש־יז־ם א־ן אכיער־קזאנעד ״ד־סן טעאטער איז דער קריז־ם שון :־סט :ו־ט־קן זיך א־ן א־ם — אבער דא א־ז דא א קד־ז־ם פאר ארץ, אב־&ר :יסט פאו־ז טעאטע־. ם׳א־ז אבױז, אז מ׳קען א־צט ניסמ רעכענען ק״ן נרו־ם־נ •ר״זן םאר ב־ר־נטן—־םפ־רט מ־נן פא״י קצעגערע, אבעד ו״ני ־נורם דארוי ט־נאטע־, פונקט װ־ ינר ראדך ברו־ט און א קר־יד. נייט ־נר אויד רעס בארקאן, ח־נננט ע־ א־־ך א םארקן א־ן א װביער־טעאטער (װ־ א־ן קאװנע), אב־נד -%■ קומט — נ־סט עי קוסימ, נאר עד לויפט אין באזארנט ז־ך ם־ט א ב־יעטר םר־ער, טאטעד װעמ, חרירזז, ר־ םארסט־נרוננ נ־נספ־רט <וערן אן א־ם. ער ױעכגמ זיך פא־ א :אעצטן סחותן פון דעם טעאטער. ר־ *רה מ־ט א״ראפע א־ז, װאם ר־ רענירונ<־סטײערן עםן או־מ דעם ײר־סן טעאטעי־. און ד־ סטעתננעז מ־ט ר־ װיזעס און פאם פאדטן. דאם װאם מ׳ראדוי א־ן ״עדער ־פטאט ז־ך סר־אסטסעען בי־ דעד רענירונ: צו :עבן אן ארבעט־סײן פאר ־ערן אקט־אד, צ,׳ ק־ננען ״איאן. ראם איץ קומט אן סיט רער גרינער נאי. איך מיט אן אםער־קאנער אאם װער או־סנער־טן, צו קר־נן א דערצויבענ־ס צו קאנען אויפטרעטן. פון ם־י יענרער םאר מען קײן נעיגז נ־סט צרות סטערט די אדבעט צו קענען םטאבייױירן דעם ײריסן צינאטער ארו־ספ־רן. און דאם באזוכן אויף דער באן, און איער*״ אנדערע א־ן אײראפע. נאנצע טרופעם יאוט מען א־ננאנצן נ־סמ א־ײן, אבער נאך רי איע ביאטערנ־סן קען זיך א ײד־סער אקט־אר אנסעפן ב״ט באנײסמערוננ צו סם־ין פאר אן עולם, װאם פארסט״ט, און ־.־״ פארסטײן, װאם ער רעדט און לעבט און ם־יט דער אקטיאר או־ף דעד סצענע. א־ך :יו־ב, אז דער רענעםאבם פאד ״ר־ס מעאטער און פארן ״ד־סן װארט בכיי א־ז א־צט א־ן אײראפע א פאקט. א־ן יעדער סטאט און סטינטא אעבט אויף די ײדיסע צ״טוננ. די ׳רעדאקטארן סבײיבלען, — דאם א־ז א נוט־ער ס־מן... ם׳װאקםמ או־ם א ױננער, :עזונט־נר נ״ער דור — א דאנק ד־ פארקם־סוין. דער ײד א־ן אײראפע חאט סיום :עסאכט ט־טן קרױ־ם. ער א־ז מ־ט א־ם א גומער ברודער און אפט לאבט ער ם,ין א־ם און ער זאנט צו א־ם: ״ערגער װ־ רו ב־סט, סענסטו סו־ן נ־סט ז־ין, און נאר — ״מײ אידםען״ אדער ״םײ אארוװמ־נן״. א־ן דער אמעד־- קאנער סו?, װו דאם ק־נד יערנט (־ך, אױ ־נס ארונמ־נר־נגרמ סון קריםטאעב־נ קינד־ער און ארערא־י נאצ־־נם. ראס קינד נ־נמט א־ב־נר און הד־מט ו־ך :אך די קר־סטא&בע ק־נדער. קײן ײד־־פע דערצ־וננ באקוטם נישט דאם קינד — ם־ידן די ערטערן ס־קן ראס ק־נד א־ן א •סרלם־עא־בם־ אדער ארבעטער־ר־ננ־סו? אדער צו ד־ יבואן םון :אציאנאאן ארבעט־נר־פארבאגר. דער פראצענמ אבער פון אמ ד־ קינדער אױ וייעד א קר־ינער. װען א ק־ניו :ײט סו־ן א־ן א ״ד־ס־נ־ סו?, טױן סוין ד־ עאםערן זײן פון דעם מ־ן ״א־דינאר־סמן״, װאם סט־נרן ז־ך קענן רעם אס־מ־רא־צ־ע־סטדאם. ־ דעד ״ד א־ן אםער־קע האט ק״נמאר נ־סט נינסטר־נבט צו קר־נן מ־נאר־טינטן־רעלט. ער מדאבט;אר אם־?ו נ־סט פון אזא ״נאר־סק״ט״. אונזערע סכרומדסט נרו־סע אמער־קאנער פ־רער חאבן יז־ך פראקאאפ־רם אאזפ ״אמער־קאן דזסום״ (אמ־נ־ק־אנער ־ידן). פדיעד פון ארץ אמער־קע א״־ן דערלײ ז־ך אנחאאטן א־ן דינד ״ד־סינר סקאנוראדע, װאם פר־ננלט ז־י אן דער ־יד־סער סמעמענע און ס׳פרעגאט ז־ך או־ס א ײדעאע ם־ט ארע אמער־קאנער פ־טסעװ־ קעם. או־ב דער נאםען ־אם־נאוףםק־ א־ז אביסר צו־ראננ אדן קא־ננט צו&יא יידיס, סנײדמ םען אפ דעם םק• — און ם׳ברי־בט ־אם־נאװ. זאר זיין א רוס־סעד נאמען, אב־ ניסט ק־ין ײד־ס־נד. ער ר״ענט ־־ אמעריקאנינר צ־יטונגען, און ר־ננדארף חו־רםמ (באװוסטינ־ אנרנ־ ר־קאנער צײטוננם־םאננאט) נעפט א־ם אונטעד ז־־ן חסגחח און קאי־מעט אים אנן ז־ינע קינדער מ־ט ם־נס־ות פון גלאי־־־נ םװאנ־ סאן, םון ד• דיעיידיסע אויפטועז פון א?. קאפאנע און אנדערע באגד־ט;. דינר ייד װינרט מ־ט דעד צ״ט א מומחח או־ף באקס, אויף בײמבאצ, פוטב^ר, ר־יםעם (םערד־רו־ף) און אומעטום א־ז ינד ד־נר ערשסער און כאצאלט דעם בינםטן פ־־״ז.?ייענען א ײד־סן בוך, גײן אין ײדיסן טעאט־נר דאדםן גײן ״דה־ ארד םיפעא״ (ר־ אאטינ רײט), די טאטע־סאמע, און די טאטע־מאמע גײען :יסט, װײר ז־י ס־נמען ז־ך פא־ ז״עד־נ אמ־נריקאנ־נר ק־נדער. ס׳אױ אםח, אנ א־צט װאקםט אוים א־ן אמער־קע א :״עד טיפ ײד — א הונדינרט־פראציננט־קינ־ אם־נריקאנער יענק־, װאכ ־נסט א_ין א 'ארטלןקינ א,ין?ויפט ױם־ב־פור א־ן סייא און חיט אפ דעם סדד א,זוי װי א סמס ד• ׳צדקח־פוסקע. אבינר װאם װי־סמ אזא דור פ־ן דעם ײדיסן נעסר־בענעם אדער :עי־עדטן .־וארס? ער קען ראם נארנייסט הינרן — דער ײדיסער טינאנער איז איפ;אר באקאנט צוליב דעם ״דיבוק״. װען :יסט דעד ״דיבוק״, װא?טן ז־י אפ־?ו ניסט נעוװםט םון דעם ענין ײר־ס טעאט־נר. דער אסעדיקאנער ײד־סער און ענגר־סער טעאטעד קאידמעט דעם ײדן םיט א קופרעמר — א טענצא אא*ן בראדװײ — די אםע־ ר־קאנער אפעדעט־נ און םעראדדאמע חאט קײן סײכות נ־סט צו ־ייד־ס צעבן. די הע׳צדן זעגען או־םנעטראבמע, :אכנעק־וסטע, זײ רעדן א צעקאצ־עטשעטן ״ד־ס און :אך אן ערנעי־ן עננציס. און או־ב א ײד װיצ ז־ך צעד׳נען עננא־ש, :ײט ־ניד אין ײד־ישן טעאסער אד״ן, ער רע״־נט ז־ך אן ענגליס, װאם דע>־ אםער־קאנינד םאדסט״ט אים ניסט״. אין דער אמעד־קאנער ײדיסער פרינםע קראנט מען לעצטנם, אז דעיד ײדיסער טעאטער אין אםער־קע נײמ אונטער; מען זוכמ פארשיידענע ם־בות, ס׳האט אנגעװױן או־ף םארסײדענע זאבן. מײן זײן אין אײדאפע האט םיד נעגעבן די ניענאעכקײס צו נעםינען א דעדקאערוננ און די הװפט־סיבה, — מיד חאבן:ישט א־ן אמעריקע קײן יידן,;איר אמעריקאנער ײדן. ישראא זאנגװיאם נביאות, אז דער אמעי־יקאנער סס־נאצטאפ װינט צעסט־נאצן דעם ײדן, א־ז טקו־ם נעװאדן. די ײדיסע פרעסע אין אמעריקעם־רט אן א ביטערן קאםף נ־סט ציו פאראירן דעם ײדישן אעזער, און אין א נעװיםן זינען;עאונגמ עם איר. די ײדישע צײטונג קאנקוירידט איצט שטארק מיט רער עננא־סער אין היאבות נײעס, ספאדט, ,־אדיא, געסעמטיינבינ אנאנםן. און דער עיקר — אין פעסעי־ן און אר־נ־נעאערן אײען־מאטעריאא, װי א־ן רי אסעריקאנער צײטונגען. רעד דודכשניסאעכעד ײריסער ראמאן איז בעסער װי דע,ל אמעריסאגער. ד־ ײד־שע פרעםע א־ן אסעריקע חאט זיך אננזןנורט מ־ט די נדעסטע סאפנדיקע בחות. װער סרײבט איצט נישט א־ן א ײדיסער צײסוננ? ראס בוך איז םאקטיס סו־ט — די װערק פון די אאםע (װי ס׳רופס זײ) סיום־עאיכם, מענדעאע, פדץ, ססינקמאי־, דינעזאן — באצידן די פאא־צעס פון ב־באיאטעקן. און די יונגע