Literarishe bleter · 1932-06-17 · 25 (17.6.1932) · p. Seite 390

לימװראדי&זפ בלטװטג ן\\ז. 25 420) 4 זיימ 390 ש װ א ד ץ טארים ישװאדצס בינע־יןאריערע דארױ אייעעטיילט װערן אין דרײ פעריאדן: אין דער צײט פון זײן פריער ױננט, װען ער האט אין זיך דערפיאט דעם ניצוץ פון אקט־אר, זתן עד הןימ, א בחור בון 15 יאר, ■זיך אבנעהויבן באטײאיקן אין א־בהאבעו־׳קרײזן און;עיטפיאט ציייאז. צװײטנם, א־ן דער צײט, ותן ער האט עטאעבע יאר געיעפ־אט אױף דער פראפעס-אגעאעד ביגע און געזען פאר זיך וױ אײכט־טודעסם רי גדואים פון יענער צײט: יעקב פ. אדאער און דוד קעסאעד און מניואנא נעװארן אין זײערע :אכאטעדט א.ין דריטבם — אין אעצטן פער־אד, װען ער איז נעװארן זעאבסטשטע;־ דיק — דער א-צט-קער מארים ׳עװאדץ, װעאכער ״עאפט אדינינעא און װערט א װענװײזער פאיד אנדעדע. איך װ״ם, אז ביים אאמן דור אקט-אדן אזן טעאטער־עואם װעאן מײנע װעדטער קאיינגען װי אפיקורסות, אבער מיטן פואן בא־ װוםטזײן זאנ איך, אז מארים ״.װוארץ איז דער נרעםטער דראסא־ טיטער אקטיאר, װעאכן םיר האבן װען ס׳איז נעהאט אויף דער יידי־ יעעד ביניע. א־ך װ״ם, אוז מען װעט אנדופן אדאער, קעסאער. אבער מען פארנעסט איין זאך, אז בײידע אט די נסו־סע אקמיארן האבן נעהאט אין זײער צ״ט דעם דדאמאטורנ, װעאכער האט זײ נעגעבן דעם פאידטיקן טיפ. יעקב נארדין, ותאכער האט זײ באדיסט נעמאכט, האט זיי צוגעטדאנן פאירעמפ, ותאכע ז״ האבן באו־ז נעדארםט אנפואן. ד■ ראאן, ותאבע האבן זײנע אקטיארן אזוי באריסט נע־ פאכט, זענען נעװען אכא־הפחות שותפוחריקע םיטן מחבר. אנדעדיע איז מיט מארים שװארצן. ער איז פואעד יעאפער פון זײנע ראאן. יעדע דאא איז רוידך אים נישט נאר או־םנעהאחעזתט,;איר אױך דורך אים געבוידן. ער האט זיך באדיסט :עמאכט נאר אויף זײן אײנענעם חשבון. און נאך א זאך — אדיאעד חאט באקומען א פאדטיקע פיעםע. איתנט םען איבער גארדינם א פיעסע און זעט מען זי יעפיאן אויטן נוםח ׳פון אדאערן, יװערט ערשט קאאר, א׳ז אדאעד יהאט מ־מ די אקטיארן נעאערנט װי א ד״־־דקי מרמד אאף־בית. קעםאעד האט גאחנישט געיוװםט םון אזא ענין װי רעזשי, ער האט;אר נעט־אכט װענן זיך און װעגן דער רעפאיק םין זײן פארטנער. ערשט שװאדץ האט ארויפנעבראכט אויף דער ײדישער בינע אין אמעריקע ״רעזשי״. ערשט ער האט אננעהויבן צו אערנען מיט די אקט־ארן נמ־א — די שאפונג פון א טעאטער־קוטסמ די צונױפפא־ דוננ פון טעקסט, שפיא, איכמ, קאםטױם, דעקאדאציע און מוזיק. 2. אין דעד ײדישער טעאטער־ײעאט שאצט מען מאדיס שװארצן נישט ינאד אאם אן עושד אין טאאאנמ, נאד אויך אאס נביר אין אנקא פעמם באנקנאטן. ותן סען שטעאט צונויף די סאנעדע רשימה פון אונזערע פארמעגאעבע אקמיארן, פעאט דאדט אויך נישמ םארים שװארצם;אמען. ׳רעד חשבון איז א פשוטעד: שוין באאד 15 יאד, װי ער שפיאמ טעאטער אן כארן, אן ארקעסטעחס און אן אקמיארן מיט סטאר־ שכירות. הײכס ײו איז דאס נעאט? סםתמא אינגז עם ערנעץ ײו אין א באנק אויף שװאדצם אײנענעם;אמען אדער אויף אייגעם פון זײנע פםײדאנימען. טענהט אבער שװארץ, או אויף זײנע פםײדאנימען האט ער פיעםעס און או־ף ז״ן אייגענעם;אמען — חובות. זײנע חובות טײאם עד אײן אין דרײ מ־נים; אין נומער א״נס, װאס ער קוסט די אקס־ארן. יעדעד אקמ־אר, װעאכער ט,־עט ארײן אין שװאדצם טדופע, ווײסט שוין אפריעד, אז ביז צו ענדע םון סעזאן װעט ״עפעים״ אױספעאן צו זײנע פואע שכירות און אסוף װעמ ער האבן א טויטע באנק־קא׳נטא אין דעד פירמע ״סארים שװארצם ײדישער קוינסמ־טעאטער״. און גומער צװײ — יטװארץ אאײן. ער אאײן נעסט מער ראאן װ־ שכידות. זיינע שכיר׳ות זענען װי אין דער תורה א כתיב מיט א קדי. אננעשריבן איז טאקע, איז ער דארף יערע װאך נעמעין איזויפיא און אזיויפ־א פאד זײן שפיאן און דעזש־םירן,. אבע>־ ותן עם קוסט צום צאאן, נ״ען די ציםערן אין א פארקערטער ריכמונג. נומער דדײ — די נואומיאיע שװאדץ און סתם טעאטער־ איבהאבער. שװארץ האט א שװאגער אדער עטאעכע שװאגעחם, זענען ז 7 ם ן ן י? נ נ ד ג ״ ״; ) נ י ו ■ י זן ד ק מ א ד י ם 1. פון די א־בער טויזנט ײדישע אקט־ארן, ײעאכע שפיאן אויף נאטש־ותאמ אויף ד• ײדישע בינע־ברעטאעך, חאבן אין אונזער צײט;אר אײניקע, געצײלטע זוכה נעװען, אז זײעד;אמען זאא נישט א״״עטױערט ײעדן אין די ד׳ אםות פון די אענדעיר, אין זועאכע דער שיקזאר האט ז״ באשטיסמ צו שפ־אן. אײנעד סון אט ד• געצײאטע איקטיאדן איז מארים שווארץ. ער האט אפיקו ארוי&געשטעאט זיין פוס אויף די ײדישע בינעם אין פאד־טײדענע אענדעד, אבעד ער האט אוסעטוים, (א חוץ אין אמעריקע) נאר א שײן יגעטון װ■ א בא־ץ און באאד פאדשוװגדן. זײן גוטער נאמען גײט איפ פארויס אפיאו אין אזעאכע אענדער, וױ ער איז נאך קײנמאא נ־שט נעותן. מען דארף נישט פאדנעםן, אז ז־עד גוטער;אמען פון אן אקטיאר אין אן ארט, װו יעד איז נאך קיינמאא נישמ נעװען, איז פארבונדן םיט קרעדיט, טיט נאויבן אויפן װארט. דער שו־יעפ־אע־ א־ז פונקט דעד חיפוך פון שרײבער. דעד רעצטער קאן זיצן ערנעץ־װו, און ז״ן בוך גײט אים פארויס. אנרערש איז אבער מ־טן אקטיאר. ער איז דער פדאדוציחער פון זײן קונסט און דער פדאדוקמ גופא. מען דאידף דעריבער פארמאגן אין זיך א באזונדערם נרויפע קדאטנס א ינרוים איננס װאס זאא פון זיך אזוי אדויםשטדארן, אז םען זאר עס זען א־ן סדחקים. סאדים שװארץ, — אדע־ װי די אקסיארן, װערכע זענעין סיט א־ם אויפנעצוינן נעײארן, האבן אים ריב צו רופן ״משה שװארץ״— איז איצמ אין די יארן, זתן אקטיארן פון אפעדעטע הײבן שוין אן צו פאי־רײקענען זיתרע יארן; אין די יאדן, װערכע זענען ציונע־ פאםט פאר דעם רעפערמואר, ותרכן ער פארקערפערט אויף דעד ב־נע. די ײדישע קריטיק אין אסעריקע װיר נישט זען שװארצם;אטידרעך, שײן, מענעדיש פנים, ד• תויכע, גרײכע פינור, די נדויםע דו׳רכדרינגענדיקע און אדײנדרינגענד־קע אוינן און רי אדרער־נאז. מען האט אים פא׳־שריגן אר׳ם א ״בארד״־אקטיאר, און ר• קריטיקער פון דער;ױ־־א־קער טענרעכער יידישעד פדעםע האבן א חרם גערײנט או־ף שװארצס ריכט־ק ראזירמ פנ־ם. ערשט ד־ שפאנישע פרעםע אין ארנענט־נע האט נעמאכט די ״אנמדעקונג״, אז ״אםװארד״ אין א־בםענם ״נײםטער״ איז פונקט אזוי פאיד שװאדצן רעם קינסטרעד, וױ שרום־עריכסם ,טביה חער מירכיקע,־״, װאם האט אזוי כױעא חן געװען אין נױ־יארק, אז שװארץ דער אקטיאד איז שיע׳ור נישמ נעװארן א םינאנים פון ״טביה״. . נעװיס איז שװארץ מיפער און ארינינערער א־ן ״טביה״ אנן א־ן עינרעכע ראאן. ער א־ז דא הײמ־שער, ער ראדט דא אויס דעם ־ם אײנדריקן, װעאכע ער האט אײנגעזאפט און אננעזאסרט א־ן זיך א־ן דעים שטעטר םוד־יקאװ, װו ער א־ז נעבו־רן נעװארן מ־ט 44 יאר צוריק, װו ער האט 12 יאר צײט געזען פאר זיך אט די ארע ארבעט־ און רופט־״ד;, װעי־כע ער האט מ־ט ־אירן שפעטעד איבער־ פארמ־דט אין די פ־עםעם פון שר׳וים־ער־כס, אש, הירשבײן, רײװיק א. א. ער א־ז או־םדרוקםפורער און דורכנעטדאכטער א־ן די עכט־ ײדישע ־ארן שוין דערפאר, װייר אין זײ איז ער אר״נינערער און האט ק־ינעם ׳נ־שט נעזען א־ן זײ, און ער ׳װײסט או־ך, אז אויף זײ ײעט דעד ״דישעד מעאסעד־עורם מער אבט רײגן. אבער אפ־ײקענען שװארצן אין ד־ ׳גישט־־יד־שע רארן איז א נדו־םע עוױה. א־ך האב שװארצן נ־שט נעזען א־ן שא׳וס ״פרוי װאדענם פראפעם־ע״, אין יאפא דע ותנאס ״דער נערמנער א<ן דער הונט״, מ־ט ײערכע ער האט געהאט צו קאנקוד־דן קעגן אנדערע נישט־ ־יד־שע שו־שפ־רער. א־ך האב א־ם אבער געזען א־ן אזערכע דארן, װי דעים;ארװעגער ״אסװארד״ א־ן א־בםענם ״גײםטער״, דעם רוס ״רוקא״ א־ן גארק־ם ״אויפן אפג־ונט״, דעים ײענעצ־אנער ״יאנא״ א־ן שעקספ־רס ״אסערא״, און כאטש א־ך האב פר־ער געזען אנדערע נדיו־םע אײדאפע־שע שו־שפ־רעד א־ן אט די רארן, קאן מען פארט א־ן פ־ר שמערן פון יעדער פון אמ די דארן זען מאר־ם שװארצס גרו־םן שו־שפירערישן טאראנט.