Literarishe bleter · 1932-06-03 · 23 (3.6.1932) · p. Seite 360

* _ליגזגזראריגגזגו 3לגוסיגו\־ 1\װ. 23 4221.) ס ע *>יי*י £אר םיר איז;עייגגן א סו<קימעד מענס׳ע אין זײן סרצקומער שייג־ קײט, און די ׳בזזינ־יסטעדויננ, װאםהאט םי.ך ארוכגעסיטען, •הןאז סיך נעבװוננען צו פארנעםן אויף א יוױיצע, אז ׳דעד אומשטע־באגבע-־ נײםט האט ׳טוין םארצאזט ראס האזיקע שײרל״. אט גלי?ך װי א־ין טױט אומיטטע־בקעך. םא׳ד אונז ק׳ױיני׳נקע — איז ער ניי׳טט צו גתים? ״אזעלכע מיענט׳נזן האבן ני׳טט קײן לײב, ׳נאר יב־אנז״, זאנט ראסשאמיקןזװ בײ דאסםאיעװםקין. טיט בראגז אדער שטײן קעלט יװײעט םון אים. א׳וייב אזא מענטש מוטט ארײן צו אוגז אין שטו׳ב, טר׳ע׳טטשען ר• טי־ע׳ם אוינטעד אים, די בדעטער סמ׳־״&ען און גיבן זיך נאך אונטער די אומכזענטשי׳עבע םים, אט פונקט עס װאלט א׳—יננעקוכזען דער בוםי״נע־נעד גאםט. א, שװע־ איז דער דד׳וק פון ז״ן אייזער׳נעד דגא׳נט. ׳אונז איז מויראדיק מיט אים, פונמט או׳וי װי םאוסטן מיט דעם עחד־נײסט:!1ג1ס1מ ו1סנ1) 3£1־1.)־ז€ ו!ס1!ג{@ז\ץ װײ! איך קאן ד?ך ני׳טט פארס־אגן! מען קאן ני׳טט פא׳־טחאונן דאם, װי א-זוי אט דער דאזיקער נישט־דײדנחער בא׳צי׳ט זיך צו די לײרן — דער ראז׳גזעד אומיעטערב־?עסעד — צום טויט. ״וזי״נט אויפן װעג צו נעטען, ׳האב אי׳ך זי׳ך רע־װוסט ותנן טויט םון דע־ ׳סחויסער העדצאניךטוטעד, — דעדצייצט עקערםאן.— מײן ערשטע־ נעה־אונק איז געװען, יור וויעט דאס װ־וו׳קן אויף געטען אין דין ט־פ׳ן עקטער. ער איז שוין איבע־שופציק יאר :עשטאנען גאעגט צו דער חיערצאגין, געגאםן פון אייר באיזוונדש־ן חםר צו אים; איר טויט װאלט אים געדארפט ט־ף דערש־טערן. מימ אזעצכע חע״ו׳נות בין איך ארײן צו אים אין צימער; איך בין געװא׳־ן שטאירק איביעראיטט, דערז׳עענדיק, אז עד איז א־ננאנצן כז־גטער אזן נעזונט; עד ז״צט ביים טיש מיט דעד שנור אזן מ־ט ר־ א־יכ־קידעך א״־ן עםט זזפ, גצי?ך װי עם װאצט נאדעישט נעשען. מיר האבן זארנקאז ״ע־ שטועםט װיעגן פארשײדעגע זא׳כן, סיטא׳םאי ד׳אין די קירכע־ ניעקער אננעזזו״בן צו קי־נגע;; םרוי פאן נעטע האט א קוק נעטון א׳י־־ף מיר, און סיר האבן אננעהויבן צו רעדן העכער, םורא דאבנד״ק אז ׳דער טויטננעקילאנג ם׳ון די גלעקער װעט א־ם או־פ- ט־ײסאוען; מייר האבן ׳נעמיעט, אז עד םיקט פונקמ אזױ, וױ כזיר. יער ־אט אב׳ער נעפייט נישט אזווי זוי סיר. עד איז נעזעסן ׳פאר אזנז, זױ א העבער וחעזן, װעטען עם זענען נישט צוטריטלעך די ערדישע ליידן״ װאם איז דאס: א נייצחון איפער העם ינעפיל, ׳ארע־ פשוט נע־ פ־לראיזיקייט? געטלעכמר מאירמאר אדעד פשוטער סיזצשטײן? א״דער טיר װעלן ידאם צעזן, צאנדור זיד א״נקוקן, אײנהערן: ...363 611תפז7 ,)1111 .1ס־ז8 36111 1116 ־61י\\ ״װער עם האט קײנמאק זײן ׳ביחויט מיט מרערן נישט :ענעםן, װע־ עם איז קײן ט־ויער־נועכט נישט אפנעזעםן, זרינוענדיק אז־ף זיק געצעגער — יענער קאן אײך נישט, כ׳וחות הימצשע״. דאם האזיקע צירעקע פון דעם אוצטן הארפע־שפיקער — צי דען איז עם האס ליד פוון נעטען אלײן? בשעת ער ה׳אט ׳געשריבן ׳וועגן װערטעדם דעקבסטמארר, האט ער זיך קײגמאר נישט נעצײנט שצאפן, גישט צײנגריק יצעבן ז׳־ך ידעם קינזשאוצ: ער ׳האט בא׳שלאסן צו מאבן א סוף צו זיך און בצוױ אפנעװארט רי מינזט. ״א דײסשיעזער שרײב׳ער איז א דײטשישער מארסירער״, האמ ער טעזאגט אין זײן טיםעו־ עצטער, אומקוסנדיק זיך אויף צוריק, א׳ויף דעם דורסנעטאכטן ׳צעבן. געטע — א מארמירער, געמע — אין אזמנקיקרעכער, ׳זוי מארג׳ע דאם קצ־ננט אבעד ׳חער מאדגער קצאגג איז א ריכטיקער... ״מען תאט סיך שטעגדיק נעראיצט( פאר א באװונדערן מוציצח; איך װעצ זיך גישט קיצאנן און נ״שט שעצטן מײן צעב,. אביער אין תוך נעגומען א״ז דאם בצזױ געװען הארע־ װאגיע און אוזבענ^ פאר טײגע פינף איון זיבעצ־ק יאר תאב איך |^^()36 זי״ט ד. ס. ם ע ר £ ז ש ק #?? ס ק י ׳ײ* ג ע ער איז א׳־״ן אין ד־גם אױפנאם־צ־םער, א־ן דעם קאקטן צ־כ־ טיקן צ־מ־ער, מ־ט קאיטן או־סנעפוצטן יסעבצ, ם־ט קאצמע ױ״סע גיפם;, א־אפגענומענע פון אוראקטע םא־מא־ן. און פון אים אצײן האם געײייעט מ־ט קערט, א גר׳ו־םער םאן און דער ׳חער נעהײס־ראט סון א קצײן ד״טשיש מצווכהיהױפצ, װאם אױ אזיסגעפוצמ א.־ן פאר־ פזדערט צוימן געשמאק פון צורװיק דעס פופצנט;. — זײער עקםעצעגץ זאגן ארוים נרויסע ׳געדאנקען. און איך בין גציקלעך, װאם א־ך הער זײ, — ואנט זײן םיטשמועםעי־ דער דאקטאר עקערמאן און פארנויגט זיך דע׳־ב״ מיט;דוים אפשײ, ע&עם אזיוי וױ א צאק״ פא׳ד זײן בא׳צעבאם, ע&עםאזױ וױ א פר־םטע־ פאר זײן נאט. און דער;אט — אננעטזן א־ן א קאננען נדזיען סורדוט, אין א װײםן שנ־פם, ם־ט א רו־ט א׳־דךסטעננעדע א־ן :ענצ פון צאץ, א־ן זײדענע זאקן און שיך מ־ט א קקאט־ע, א־ז גשװען א םאן פון א יאר אבציק. הו־ך און שטאצט־ק: אזױ גדז־ס, אז ער אױ געװען עגצעך צו זײן אײגענעם דעגקםאצ. ש־טע״־ע ׳וױיםע הא>־ איבער ידעם נאצן שאדבן; א טונקצ, פר־ש ׳נעזיבט א־ננאנצן א־ן ט־פ־ג קגײטשן, און יעדער קנ״טש אױ פוצ מיט;עדאגק און באיהא״־צטקיימ. ד־ װינקציגן פון זײן זקנ־ש־ד־נעם, צונױפנ־גפ׳־עםטן און •גטװאס־אײננע־ שרומפן מ״צ זענען א־או&נעצאזן ־ג&עם מיט אן אצימפישן שמ״כצ, אד־גר מיט א ביטוצדיסער פא׳רבימעדמקײט. א?ז ער אקט? ׳א, זײער אצט. אבע־ אט ד־ אזיגן, שװארצ־ג, קת>רע, יצארפע, — זעג־גן אוינן פון א פענטשן, װאם זעט ״או־ף א פעםער אזנטעד ד׳*י ערד״. ״אדצער־אוינן, אויסערגעװיינצעבע, ׳םרעקצעך מא׳דנע ױננע — אויף דעם אצטן־אקטן, זקנישן נעז־בט — אויגן פון אן אכצן־יעריקן בהור״. ״א־ך האב דערשפ־׳חט פאר אי׳ם א נדויסע שרעק״, — אױ זיך םודה טעקקערעי, וועיכער האט אים באזוכט אין ׳וױיםאר און יאד 1831. זײ האבן א־ם דערמאגט אן די או־גן פון מעצמאג׳ ז־עם ר״זנדער, מיט װעצכן םען האט אמאצ ניגשחאקן קצײג׳ג ק־נדער. מעיםאט האט פונקט אזזיי וױ פאוםט, :גש־צאםן אן אפמאך מ־ט א ״געװיםער פערזאן״, און בױ דער ט־פםטעד עצטער האבן זיינע אױנן אױפגעוז־ט ד־גם יוזגגטצעכן, היגרשערי׳םן גצאגץ, און באמת, אין אם רי נ־שט-אןיטװע־נד־קע או־נן א־ז פאראן עפעם ״דעמא־ נישעס״, װי עס האט זיך צייב נעהאט אױםצודדיקן דיער באזיצוער, דעמאנישיגם הײסט בײ ד• :עצנדינעד נעטצעכם (פון דעם אצמ־ :ריב־שן װארט דאמאן—;אס), און בײ ד■ קריסטן — סײװצדיקם, אבער אצגפאצס, איביגרמיגגטשצעכס. יא, איבע־מעגמשצעכם אױ פאראן אין אט דעי אײביקע׳■ ױג:ט. ״באצד װעט ער אצט װעדן אכציק יאר, — פארצײכגט עקערמאן אין יא״י 1825, אבעד ער שפירט זיך א?ן קײן זאך נישט פארטיק און פא״יענדיקט; עד ש־ט־עבט אי־ץ־פא־ו־ם און פארזים; ער זעט אױס אצם מענטש פון א״ב־קעד, נישמ החובקװערגדיקער י׳וגנט״. ער װײס, אז םארצ־בן זיך א־ן עצטיגר פון זיבעציק יאר אױ נא׳ריש. ״נאר מען ׳דארף אפט אפטון נארישקײטז, כדי בצוױ צו פארצעגנערן דאס צעבן״. עד דענקם אז םענמשן צעובן, כצ־זמן זײ װא;ן צו צעבן; זײ צעבן א״ין שטא״־בן צו־ט זי״עד אײנענעם װיצן. ע׳ד אצײן פאדמאגט א װיצן צום לעבן, אומענדצעכע דרייסטקײט צו צעבן. אט פונקט װי ע׳ר וואצט, אזוי װי םאוםט, אויםנעטרזנקען דעם עצעקסיר פון אײביקער ױגגטנ נישמ רי א״נטעצ׳גקטועצע, :ישט ד־ מאראיצ־שע איבערציעו::, נאר דער פױישער נעפיצ פון אומשטערב־ צעכקײט. און אנרע־ע קוקגדיק אויף אים, און עם קאן ז״ן, אזיך א־ם אצײן קומט אין קאפ א מאחנעד ׳געדאנק: צי װעט ער טאקע אמאצ שטארבן? נ׳ו, ײי קאן אועצכער שטארבן? און אז ער אױ טאקע פא׳רט נעינ־טא־בן, — איז יעקערמאן ארײן אין זײן צימער. ״דאס אנטבצו־זטע ׳צייב איױ נעװען אײנגעהיצט אין א װײםן צײצעך. םרידריך (דער אצטער דינער) האט אזיפגעהיצט דאם צײצעך, און איך האב זיך געוװגדערט אויף דער;עטצעכער פדאבט פון ד•;צידער. די ב>־זסט אױ :עװען אזמנעײ״נצעך שטארק, א ברײטע און בוצטע; די הענט און די פים — פוכקע און צארטע.