Literarishe bleter · 1932-05-17 · 22 (17.5.1932) · p. Seite 347

ז־יש 347 ליסיעראריגמנו 1ל(\8י(זר \\\ז. 22 ן\42.) עד באן עניז טעאטער. איצט יחויבט זיך א סדדה ױב־לײען. דריי פון ז״ — נאר װיבםיקע: א 70־קעד םון דאובן ברי״נין, א 60־ער םון דוד פ־נסקי און א 60־ע* םון םרץ הירשביין. נעםייערט זעגען זיי יגעװאדן נ״שט י!ויטן סדר פון דער עאטעד, — דעד ױנגערער איז נעפייערט נעוואדן צוערעט, און, װי סיר דוכט, איז עם אויך געװען די קואט־רעלםטע און װירדיקסטע פייערוננ םאר א ױבילאר. איך מיין די ױביליי־ פייערונג לבבוד פ. הירשביין, װאם די קולטור־נעזעיייטאםם האם איינגעארדנט. עם איז באמת געװען א הירעביין־ױם־םוב, א ׳םטילער, א באעיידעגער, אבער א קולטורעלע•־, — אט װ■ הירשביין אל־ין א־ז, און װ־ עם פאסט ז־ך פאר א־ם — דעם שט־לן, דעם בא׳עיידע־;עם. עם איז או־םנעפירט נעװארן דעם ױבילאדם א יגײע פ־עםע — ״פ־אנערן״. יעוין דאם אלײן איז א נחת ירוח םארן בעל־׳טמחה, ױאם ס׳איז זיך מ״-־מה סיט זיינע שאםוננען. עם האט זיך םארזאמלט א טי־זנט־קעפיקער עולם. — ד־ אינטעלינענץ םון ײד־שן;ױ־יארק, און האבן װארים און מיט פדײד באגריםט דעט פוםציק־־אר־קן ־וננלינג ׳היר׳טבײן. און ער, הירשיבײן, האט נישט װייניקער װאר־ם ־עאנ־רט אין זײן ענטםער אויך ד• באגד־םונגען. דאם א־ז נעותן באסת א קולטור־ױם־טוב. . דעיר צװײסע־ ־וב־לײ א־ז געפײערט;עװארן לכבוד ראובן :ג״ײנין. און א־ך גלויב קיײם, אז דעיד ױב־לאר האט הגאה געהאט פון דעם ױם־טוב... א מענטש א בן שבע־ם, װעלבער האמ אװעקגענעבן 50 ־אר פון זײן םרובטבארן לעבן דער ײד־״-־ער ליטעראטור און ד־ י־דישע מאםן, דיאט ״זובה״ געװען, אז ז״ן 70־סעי• ױבל זאל גאד נעם״עדט װערן אויך עננליש... ז־ינע קאלענן, מיט װעלבע י&ד האט נעארבעט אויםן נעזעלשאסט־ לעכן נעביט ־אדן לאננ, — ב׳םײן די צ־ונ־םטן, — האבן נעלזאנצט ם־ט זײער אפװעזנהײט צוליב פארסי־־חשבונות. דאם האט זיבער ק״ן פרײד ברײנינען ני׳םט סארשאפט, אבער נאך מער האט עס נ־׳טט םארשאםט קײן כבוד זײנע קאלענן םון דער ציוגיסטישער פארטיי. עם זענען נעװען דעדעם, באנר־סוננען, אבער אלץ;ישט אוױי דער שפראך, או־ח װעלביער ברײנין האט א לעבן לאננ נעשאפן; חוץ א״ן דערע, א,־ן דאם א־ז די רעדע םון ד״ר א. קאראלניק, װעלבער חאט, אנב, או־ך אננעװיזן או־ך דעד ״טש־קאװן״ אויםזען איון באראקטער םון דעם ױבילײ... דער חר־טער ױבילײ, — םאר דוד פ־נסקי, — א־ז דװקא נעװען ״ד־שלעך נענונ, אבעד או־ך דער ־ום־טוב א־ז נעװען א׳־נאניזידט נ־שט צונעפאסט צו ד־ פארד־נםטן און אויפטואונגען םונם חשובן ־וב־לאר. דער פראנראם םונם אװנט האט בסעט קײן ׳שום ׳טײבות נ־־עט נעהאט מ־ט פ־נםק־ם לעבן און ׳נ־אםן. און אויך אונזער פובל- קום, זאל םאר־ך ־ם־ם זײן, האט ז־ך נעהאלטן אויױ דעם אװנט ׳נייעט װ־ עם באדארף צו ז״ן בײ אזא קולטור־פ״ערוננ: א נעװ־םער טײל פון דעם דרײ טויזנט קעפ־קן עולם האט זיך אויפנעם־רט װייט נ־שט קולטוידעל... דער א־בערנעלאדענער און צופעל־קע־ פראנראס האט ז־ך פארצוינן זײער יבפעט אזוי, אז פ־נסק־ אל״ן יהאט זיך נעםוזט באנרענעצן בלויז מ־ט אפדאנקען ד־ פאי־זאמ־טע םארן צונעטײלטן כבוד. דרײ ױבילײען, װעלבע האבן נעקאנט און באדאי־םט זײן א ־־ז־קע דעמאנםטראצ־ע פאר דעד ײד־״-־ער קולטו־ און ל־טעי־אטור, זענען דוירבנענאננען א־מבאמערקט פאר דעם בי־ײטן ״ד־׳טן עיו־ם, און האבן, ל״דעי קײן װ־רקונג אויף דער ײד־שער נאם נישט נעהאט. צו דעם םעידטן א־ן ױננםטן ױבילײ האב א־ך אלײן א שטיקל שװבות א־ן דע־יבער ותל א־ך ז־ך אויף אים קײן םך נ־שט אפ־ שטעלן. א־ך ײ־ל בלויז באמערקן, אז דעם ח־מבון הנפש, װאם א־ך האב נעמאבט אלײן בײ ז־ך, בײ דער געלעננהײט פון סײן יובילײ — 30 ־א־ טעט־ק״ט אויפן נעביט םון ײר־שןטעאטער, — איז נישט נעװען װאם סקנא צו ז״ן. א־ך האב דעם נעםיל, אז א־ך שטײ א־צט או־ף דעם זעלבן אדט פון ײד־שן טעאטער, װו א־ך ב־ן נעשטאנען מ־ט 30 יאר צוריק, בעת די ײד־שע ליטעדאטור האט פאר דער צ־יט נעמאבט א ־יזיקן פארטשר־ט און די ײדישע קולטור בכלל האט ז־ך ברײט און טיף אינטװיקלט. און װאם װײטער?.״ ם׳זענען שוין נישט נעבליבן גלייכנילט־ק צו רער דאז־קעיר לאנע או־ך אײניקע םון אונזערע נעזעלשאפטלעבע א־נםט־טוצ־עם. א־ן דער ערשטער רײ — רי קולטור־נעזעלשאםט, ותלכע האט זיך נעס־ט אי־ן אויך מיטנעהאלפן צו שאפן דעם קורצ־אריקן אנ־ םאטבל־טעאטער. ידאן — דער ״פארװעיטס״: די ,־עדאקצ־ע פון ״פארװערטם״ האט נעעפנט א דעבאטע װעגן דעם קרױ־ם א־ן ײד־שן טעאטער, א־ן ותלכער עס האבן ז־ך באטײליקט אלע ״שטערן״ און שט־ערנזעער פון דעם ינעב־ט. עם האבן נעשר־בן: רוס׳ב־נםק־, שוױיד, בולאװ, נ. נאלדבעדנ, ס. נאלדנבורנ, מ. שװארץ א. א. ־עדער פון זײ האט אננעװ־זן אויף אנזיעדע ם־בות פון דעם טעאטער־קר־ז־ם און םארגעלײנט פלענער װי די ם־טואציע צו ענרערן און םארבעםעדן. צולעצט איז ד־ אקטיארן־ױניאן, אין דער פערזאן םזן איר םארשםיתר טד. ״־אובן נוםק־ן, איויך ארויס ס־ט א װארט, א־ן יװעלכן ער זאנט ארוים זײער פיל ביטערע אמתן או־םן חשבון פון די טעאטער־ סענעדזשערם, ער שאנעװעט אויך נישט די שע־שפ־לער און אפ־לו ד־ ױגיאנם, װאם באשעפט־קן ז־ך א־ן טעאטער, הגם ער איז אלײן א ׳ױגיאן־׳םירער. דער גאנצע־ ארט־קל נוםקינם א־ז א סוט־קער און, מיר דוכט, או־ך א קאנםטרוקט־װער םאדן מאמענט. אבער... א״ן זאך יהאבן אלע אן או־םנאם פארגעםן אנצװױיזן א־ן דער דעבאטע, און דאם א־ז: ד־ ראל םון ײד־שן טעאטעי־, אלם קולטור־פאקטאד א־ן יידישן לעפן. וױיםן דאך אלע און םאירשטײען דאך אלע, אז אן דעם ״עלע־ מענט״ קאן קײן ײד־ש טעאטער נישט עקזיסט־רן, װען אםילו עם זאל נעשאפן װערן א קאלעקמ־ותר טר־בונאל, װ־ דאם לײגט פאר ר. נוםקין, אדער, אז ד־ ױניאן זאל נ־שט זײן םארפליבטעט צו באזארנן סיט ״דזשאבם״ ־עדן מיטנל־ד אירן, װ־ דאס לײנט פאר סארק שוױיד. און דא קומען ס־ד צו א פונקט, װענן זתלבן עס האבן בא־ דאי־פט א טראבט טון ד־ שו־שפ־לער אלײן. װען איך טו א בלעטער די געש־בטע (און אװדאי װען א־ך קוק זיך צו ציו דעיר קעננװארט) פון ײד־שן טעאטער און פון ײרישן אקט־אר, םרענ א־ך זיך: — ותלכע קולטורעל־קינסטלער־שע און ׳נעזעלשאםמלעבע, אדער נאצ־אנאלע אידעע האט דער ײדישע־ שו־- שפילער נעבראבט א־ן טעאטער? װעלבעי מעאטעד־א־דעע, לפחות, האלט א־ם אלײן בײם טעאטער? ותלכע קולםורעל־נעזע־שאפטלעכע אחריות טראנט או־ף זיך דער ייד־שער ש־וישפ־לער? עם תנען מ־ד באקאנט בלו־ז א פאר טעאטער־קאלעקט־װן (דעם סאסקװעד קאמער־טעאטעיר רעכן א־ך נישט ארײן, װ״ל ער האט נעהאט נאנץ־באזונדערע אויפנאבן), וואס זײעד נאנצער צ:נאננ א־ז געותן א קולטורעל־נעזעלשאםט־עיבעי־ און האבן או־ך נעטראנן אחרױת םא־ דעם. דאס זענע;.׳ דעי־ ״ה־י־שבײן־טעאטע־״ א־ן ד־ ״װ־לנער טרופע״. א־ן א נרויסער סאס (אבער זױיט נישט א־ננאנצן) קאן דאם או־ך נעזאנט װערן ותנן ס. שװארצם קונסט־טעאטע־, און דערמימ ענר־קמ זיך עם. עם זענען ז־בעד פא״־אן א םך אײנצלנע שו־שפ־לער, חן דא, הן או־ף ־ענער זײט ־ם, סיט א נרו־םן אחדױת־נעפ־ל פאר ז־יעד שו־שפיליער־שער טעטיקײט א־ן דער אלנעמײנער ײד־שעד קולטור־ באײענוננ, אבע־ ד־ דאז־קע אײנצלנע אקט־א״־ן נ־־ען פאי־רו־י־ן א־ן ד־&ד אלנעמ״גער א־דעע און אחי־ױתלאזיקײט, פונסט װ־ עם זענען םארלו־רן גענאגנען ד־ א־בעדסענטש־עכע אנשטרעננוננען פון ד• פאר קאלעקט־װן. און עם דאי־ף א־צט קלאר ותרן פאר ־עדן אײנעם, ײאם א־ז פארבונדן מ־טן ײדישן טעאטעי, װעסען זײן גורל איז ט־־ע־, םון ותלכן שטאנדפונקט דאם זאל נישט ז־ין, אז כל זסן דעד נעזעל־ שאפטלעכער אחר־ות־נעפ־ל ותט נישט באהערשן א־שאלוט דעם ״דישן שוישפילער, כל זסן די שו־שפ־לער ורעלן צוזאסען ס־ט דעד ײדיש־נד נעזעלשאפטלעבק־״מ ג־שט ב־עננעז אין טעאטע־ ק״ן א־דעע, קײן צ־ל־באװוםטקײט, — װעלן קײנע חפואות נ־שט העלפן. און ותין אםילו עם זאל ז־ך אײננעבן ״אפצודאט־נותן״ דעם חולה או־ף א ײײלע, ותט אבער ק״ן טעאטעי־, אלם א־נםט־טוצ־ע, אלץ נישט ז״ן, — :ישט פארן שוישפילעד, און זיבער נ־שט פאר דעד ײדישעד קולטור בכלל. דאם םוזן א־ן ז־נען האבן אונזערע בעםערע שײשפילעי־, די אקט־אדךױניאן או ןאלע ד־, װאס זובן ותנן װי צו שטעלן אויף די פים אונזער א&נעשװאכםן ײדישן ט־נאטעד־ײעזן.