Literarishe bleter · 1932-05-17 · 22 (17.5.1932) · p. Seite 343

׳זיים 343 לױוזזראריסגו בלוזזזפז־ 1\זז. 22 ץז42.> איסמ־שע םיסטעם םארדארבט זיך רעם ביא;; אויף דער בעראינעד ביערזע, לויםט ארום רעד ׳,מנל״צער םונט מיט א פארבזנדעגעם האם. אנטהענז ױאם איז עס צו רייר געהומען? אנטקעינן דעם, װ*ום איך האיב ם־ך אויםנעטענ־ט װענן מיין ״האיינבירנעדאעכן״ ימום־ םלעיזם צו יעפילן ײריש טעאטעד. אז מען װיא, איז עפ נייעמ <ןײן יואי״נב־רנעידאעכעד, נײטם יזיין גדויםב־רנער־עבעד און :י״.1ם סײן םדו־די־עע־ קאמפאעעם; אז מען װיא, איז עם א פדאםטע, רײן־ מענט׳טאעכע בענקיעאסט. יא, אז מיען װ־א. אבער אז מען װ־א ז־ך;״טט אדזיםציען הײן זײרענע וזעינטיציזעם, איז עם אזוי װ• איך האב;עזאנט אין אנ־ו־ב פון סײן אדטיהא. אין םאריז איז מ־ט א פא־ װאכן צור־ה םארנעקומען א פרא־ מעםט־יצטרײה פון אאע פאריזער מעאטערם און הינםסאער יזעינן די צו יהויכיע שטײערן. דאס פובאיהום — יצרײבט דער טעאטער־ ־טדיסנדעטעאער פראנץ האעסענם םון פאיד־ז — האט זיך א&יאו נייעט הײן א־ין מינוט אויםגערענט װענן דעם דאזיהן םאא. םארװאפ? — װײא דאס פובאיהום פ־אם זיך זײט יאדן אפנענאדט סון ד• טעאטער־ אונטעדנעמע־. די או׳נטערנעמער האיבן יאדנאאנג נעשפײזט ראס פובאיהום םיט שונד, מיט פאםהודסטװע, מיט כואיגאנסמװע, מען יהאט נעמאכט פון טעאטעד־הונסט א ט־נאטיע׳־־נעהרעםט. בײ אתז אין בעראין דופט מען דאס ״אמ־זיד־אינדיוםטריע״. די אאהדיץ־ ז־סע האאױװד־,־אזעגיזעפ האבן םאדפאײצט די גאנצע װעאט. ד• טוחרים, װאם האיכן סריעד;עהאגדאט ם־ט הנעפאעך, און נדט •טטאך, האגדאען איצט מימ מײדאשע פים, פיט האאױװד־םהודות. דאם טעאטער, װאס האט נעזאאט זײן — אויט יטיאער — א מא־ דאאישע אנשטאאט מיט א נײסטייזן א־נהאאט — א־ז געװאדן, װ־ א פענבער, אן אינהאאט, אן אידעע. דעי־ הינסטאער־שער פירער איז פארטריבן נעװארן םון זײן היכא, פון טעאטער, און געבאיבן איז דער ״פובאיםיטי־מען״, דער פ־אפאונאנדע־שעך און ז״נר סוחד. אזוי א״ז עם אין פאריז, אזוי איז עם אין בעראין, אזוי אין אאנדאן, אזוי איז עם אױף דער נא:צערװעאמ,און אזױ איז עם אויך אוויױ דער ײדישער גאם. הײנער איז נישט שואדיה, און םיר אאע זענען שואדיהנ הײנער װיא :ישט :עמען אויף דך די םאראנסװארטאעבהייט, און אױף אונז אאעמען איגט אבער רי פאראנטװארטאעכהײט. די:אנצע װעאט איז הראנס — און אויך דאס יידישע טעאטער. װעאנריס ראטעװען דאם טעאטער, נישט האבנדיה רעדבײ אין זיגען האם נאנצע װעאט־סיסטעם, הײסמ זײן א דאן־הישאט און נישט סענען באנעמען די זאך אין איר גאנצער טיםס״ט. מען מוז זיך אנטשאיםן צו װעאן כעזונט מאכן דעם נאנצן הראגהען גוף אוון ערשט דאן װעט אויך אונזער טעאטער געהײאט װערן. םיט אנדערע װערטער: איויב רו װיאםט, ברודער, העםםן און אוע דו םוזט קעסםן, חבר, טא םוזן מיר קעמסן םאר באנײען די װעאט. װעט געזונט װערן די װעאט, װעט נעזונט װעדן דאס טעאטעד, דאם סדאנצױז־שע, דאם ר־יטשע, דאס פויא־שיע און אויך דאם יידי־ שע טעאטער! יאון אין דער צײט, װען די נאנצע װעאמ איז םסוכן קראנק — בין אחך געפאדן סײן אמעדיקע באנאיקן די ײדישע :אם םיט ״דיש טעאםער!.״ אכטדככ, אבאכעכטן אין דיגע אויב ם׳װעאן נישט דעראײדיהט װערן די חשבונוח, װעאן מיר די צװײטע װאך קײנעם נישט שיהן רי ״איס. באעטער״. ליסיזװאריטוע בלעסוטר ~ חשובעד םריעט א. פ א ז ל׳ אין סילװאיקי מיר גװנדערן זיך, װאם מיר האבן פין אײך קײן תשובה נישט. ליסיבראריננװו בלקסוקר חשובער םרײנט ה. זאטאדסקי, אין םןנ״יױי* םיר װארטן א תשוכה אויף אונזער בריװ. ליסינוראריננונו בלנוסיבר דער גרו־םעד פדעסרער װעאט, דיינע דעדפארוננען, דײן רײפקײט. נעבן מאכם נאיקאעך. האט זיך אונטערנערוקס אמעריקע. דאם ײדישע אמער־סע. אבער סיין;אנצעד אדיינסאר היין אמעריהע איז נעװען א\ איװ־ סראװױאצינו. איך יהאב ניעואאמ םארן קײן רוסאאנד, צוזאמען מימ פיםקאטארן זזרײען א םיאם. איך האב באקומען א 3־חדשימדיהן אור־ אויב פונם םעאטער א־ן בעראין. צופעאיק בין א־ך אבעד שטעהן־ געבא״בן אין אן אנדערער ארבעמ און נישט נעקאנט טיטםאדן מיט פיססאטארן. א״ז געקומען א ײד ז־אביערט ק״ן יעראין. שאום־עאיכם, עאיכם־ שאום. און באאז־ נאבדעם גײט מען אװעק אין אמעריקאנ־שן קאנ־ םואאט און מען מאכט רעחפון א נאסטשפ־א אין נױ־ין4־ה. זיאיערט האט מ־ך םאדקויפט (יװי איך יין ׳עפעטער;עװאד געװארן) ׳נאאדבערגן, גאאדבע־ג מיכאאעסקאן, און מיכאאעסקא — צו זיין וױיב, און זיין װייי חאט מיך פא׳־קויםט צו אאדע שװאדצע יא׳ר א שםיא געטון ױ״ב יײנאכט אין :ױ־יארק פאד ײדן און ײדע־ נעס, װאם זענען נעקומען סון ר• װאקסיענע איכטאון האין;עהאםט צו ׳־ערן עפעס א ״סרייא־עכס״ א־נם אפע־עטךטעאטעד. און איך, א־ך וזאב יחװקא נעשפיאט געארנ קײזעדס ״םון פר• בױ בײנאכט״. עם האס מיר קײנער נישט װײ נעטון אין אטעריקע, עס האט םיך קײנער נישט ׳באא״דיקס און עם האט םיך ק״נער נישט ארױם־ נעטריבן םון דארט איוך בין נאר דאויטן שטײן געבאיבן װי א באטשאן אויף אײן םום און נעבעגקם ״אהײם״ קײן יע־אין צו די נוים. און אט רי בענקשאםט צום ״נו־שן״ ד״טשאאנר א־ז שוין נ־שט ניעװען קיין איםפראוױזאציע, אױ שױן נ־שט נעװען קײן פעאער. װעט איר פרענן פארװאס? װעא איך אײך זאנן. עכ א־ז טאקע םאסקורנע בײ אונז אין דײטשאאגר איצט. א םאשיסט־שעד שאר־ אאטאן האט נעזאסאט ארום זיך א מחנה םון 13 מיאיאן סענטשן, יונגע מעגטשן. די פאן אדעד דאם פראנראם, אונמער װעאכער עיר זאסצט די דאזיקע טענטשן, איז א זים־נ־סטיקע קרייטעכץ; א םישוננ פון רעם ףעאקציאנערםטן און עאטסטן ניפמ, מיט װעאכן מען האט פון תמיר אן געשפ־יזמ א םינסטערע סאםע. און מיר אאע ױײםן, אז אט די דאזיקע ם־נםטערע, הוגגעריקע מאסע, אט דער ד־זן־דייגט ווארט און אזיערס אויף דעם בײן, יװאס םען זאא אים צוװארםן. םיר װײםן, אז רער בײן, װעצכן היטאער קאןזײ צוװאחםן, דאס זענען די ײדן אין דײטשאאנד. (נישט רי נאאדשטיטס, װאם תאבן אים געגעבן געאט םאר רער באזועגונג!). אי.ך האב םון דעם אאשמען געוווםט, זײענדיק אין נױ־יארק, און בין צוריקנעפארן קײן דײטשגאגו־. פארװאם? — ז״ט מיר גישס ברוגז: איך בין צוריקנעםארן ק״ן דײטשאאנר, ײײא איך זע אין אם דעד פאסקודנער באװעינוננ א באגוױוג צו אונז. עס איז א באצױנג פון האם, םון קנאה, א באצױננ םון םאריעטאפטע סוחות, אבער ס׳א״ז א באצױגג, א א״דנשאפטאעכע באצױננ, די באצױסנ אבער פון רער ײדישער גאם צום ײדישן טעאטער איז נישט קײן קנאוז און גישמ קײן שגאה און ם׳איז או״ך נישט ק״ן איבע־ באצױגנ. עס איז א גא״בגיאסיקייט אבםאאיוטע גא״ובניאט־קייט. נאײכניאטיקי״מ א״ז אומפחארוקטױו, א פאמערעכער טויט. װערן א קחבן סון אט דער גא״כניאטיקײט האב איך נישט געװאאט און נישט נעקאנט. בין איך םון אט רער;א״כניאטיקײט אװעקנעאאפן. װער איז אין חעם שואדיק? — דאס איז א קאפיטא םאד זיך. װער איז שואחיק אינט װעאגדקדינ? װער איז שואריה, ײאס מיא־ יאנען םענטשן אויםן ארום אויף דער װעןאט אן שום ציא, אן אינ־ ריאאט אין אעבן? װער איז שואריק אין דעם גאנצן כאאם, אין דער םיסטעמצאזיקײט, פאאנאאזיקי״ט םון אונזער איצטיקער עפאבע? די װעאט ברעגט םון אאעי פיר זײטן. אודדא• װעדט אויך פאדברענט רי ײדישע נאם און ראם ײדישע סעאטער. ס׳ואיז א נרויסער טעות, װען די, װאס זיצן אין װארשע םייגען, אז אין בעראין א״ז גוט רי בעראינער סיינען, אז אין פאדיז איז נוט, דאחט ווירער מי״נט מעין, אז אין אאגדאן, אין נױ־יארק, אין ארגענטינע, אין ערנעץ־אאנד איז נאך יגוט. נישמ אםת. ם׳איז או־ םעטום גישט גוט. פונקם אזוי קינסטאעך װי טען האט נעוצוינז די גרעגעצן פון א״ן אאנו־ צומ אנדערן, םונקט אזוי קינםטאעך זענען זײ סארבונרן. די גאנצע װעאמ איז אײן נוף. װען דאם קאפיטא־