Literarishe bleter · 1932-05-20 · 21 (20.5.1932) · p. Seite 336

41 ליסגורארישב בלעסיצר 1ץ\ז. ג2 ןס41.) נישט פייז ױנגערגמז. זיינע סענאעכסײטן זענען פי5 נרעסע־ םון דעם, װאם ער הזזזט ביז יעצט נענעבן. אן אויםגעשפראכענער ס״נסטצער־װילז סיסט עום אויםדריק בײ אחטור שיקן נאר אין דעם מאדומענםאאז װערק דורך ר־ מי־ ניאטודן א,ין אײנפאסוננען (בארדירן) אויך רער נרניסער םעריע פצאנ״׳ן פנן דעם ״קאאישער סטאטוט׳/ װעלכעד צײבנמ זיך אוים מיט די ר״ך־נענייידעדטע איז װונרערבארארנאמענמװ־טע קאמפא־ זיציעס, מעדבנהאםמע ענטעריערס און עקססעריערם אויסנעשטאט מיט אן עכט־ארנאומענטאלישן ריקסום, א היפשע נאלעריע נעשטאלטן מימ א שאדך־אינרױוידואאיזיחטעך כאראקטעריסטיק, אין װונדער־ שײךחראפירמע מראבטן; און דאס אצץ אין א פרעבטיק־הארמאניר־ טער פארין־פײערי׳עכהײט, בונט, בארוישנר, נעשמאקסו/? כטי־ קײמן פון א פא׳בא־זוע^ט. עפעם אזוי װי ער װא5ט ארקעםטרירט ז״נע פאדבן־מעצאדיעם. א נאיקי׳עכער אי״ננואל זענען דא די םפע־ ציעל באמאנטע אנאכראניסטישע עפױאדן, זואס װיירסן אפפ־־שנ־ דיק, םאדעועיזימדיק רעים ארכאישן םטי5 פון די מ״ניאמורן. א מין קװער־שנימ דורך דער נעשיכטע םון די ײדן אין פויצן. ארטור שיק באמיט זיך כםדר װעגן א מאנימענטאלן אינהאלט פאי דער אנװענחונג פזן זיין נרויסער קונסטנ אין דעם ציקא ״פע׳קער־בננד־פאקט״ פאײםט ער זיך צ• װירקן מיט דעד אין ני־ויסן סטיא פארטראכטער אאענא׳ײק. נאר זײן עי׳עמענט א־ז רעד העראישער שטאך. די עפאפעען ״םימיאן כאאױואר׳/ רער כאסרײער םון דדוס־אמעריקע און דעי באפרײער פון צפוךאמעריקע ״דזשארזש װאשיננטאן און זײן צײט׳/ ניין אים די בעסמע נע/ענונהײמן פאר רעפרעזענטאבאעד באטאיאיםטיק, קרינם־נאאא, נאציאנאיןער פאראד, מיט נדוים ברא־ װור אין רי קאמפאזיצ״עס, רי נרופיריננען פאאנמעסיק און עאענאנט באאאנסירמ, פײז בארעבנט די שטרעננ־נעשאאסענע סארבינדוכגען סון אאע רעטאיאן און ז״ אאע נענוי א&נעװוינן קענן אנאנדער, און אומעמום זײער עסעקטפוא אויסנענוצט דעם צוזאמענשפיא סין רי קאנטראסטירנדיקע פארבן. דעדסאר װעמ גישמ פאר יערן זײז צו זײן פאיטריאטישער אײסער אין דער באטא״איסטישער מאםן־ סצענע, װאם טראנט בײ אים דעם טיטײי: ״יאר 1920". נישט צײט־מעסיק איז איויך דער פאטריאטישער ״אאנדע״. בײ רער הויבער ישפאנ־נ■ פיז די פארשאו־פמ־אנטאנאפיסטישע נאציאנאאע פא־העאמענישן דא א׳ין פויאן תאנען אזעאבע נעםיאס־ אקצעגמן װידקן אפיאו אזוי װי סערװיאיזם. די וניטאניםטישע נוד־ װיא־אידעען מאבן אים קאײן. אקטיעאע פאאיטיק איז נישט פא־ זײנעטװענן. דא האט ער זיכער צו ד־ני־װארטן א מפאה; סיײ־ז עד האיט כח אויוי א נײער א&אקאאיפסיק. װי װירקאעך באדײמנריק עס זענען ש־חם מעגאעבדיײטז, ראם איז צו זען בײ אײנע פון זיעע םריעידיסע װערס (נעפינמ זיך איז נױ־יארק), דעם דעזועאאציע־פאנטאםמישן סטיא־עכטן ״דאךקישאט״ אין פארבינדוננ מיט זײנע ביך־איאיםמראציעס ״שײי׳אקס אעצמע טענ׳/ ראאאנדם־איד״ (אין חאמאאאנ: ראאאנז־־נעזאננ). ״הגדה׳/ װעט אפשר אינטערעםאנט זײז צי דערמאנען דעם באקט. װאם היעט װערט נעמאעך נענײע צוואגציק ״אר, זינמ שיק האט אננעהויבן זײן סאריעיע אאם בוך־איאוםטראמא־ מיט איאוםטרא־ ציעס צו א ײדיש בוך פזן אן אנפאקנער (י. י. טרינק, סון דעי נאמור), װענן װעאבז מעז מוז צונעבן, אז ז״ האבן עם פאר־ דינט כשר — נישמ צו מייאן צוזאסען מיט רי באעטער פזן טעקסט דעם נורא םון פארנעסנקי״מ. אחטיר שיה צום אויב, װעט :־שט זײן ציפיא, װען איך וועא זאנן, אז די אײנן־פאי־באפנדע, אומווידערשמײאעבע שײנקיימ פון זיין פארברײכער סקאאע, פאדערמ אויר במעמ ווי ד״רעקמ אים צום פאר־ :י׳ײבז מיט דעם באמת אומפארנאײכ^עבן באקםט, רעם פאיבן־בעא־ מ־פת באקםט! אין אזעאבע זאכן דעדנרי״בט זיין איאומ״נאטארישע מעכניק די םױועדענע פדײהײט פי1 אז ארינינעאז קינסמאער. צד אויכזעדעםדייכפח װיאט איר, אז רי ״איט, באעטער״ זאאן אויך אויר װ־יטער דעריעײנען אן איבערײם, דארפט איר זען צװישז אײערע באקאנמע אויפצוזאמאען אבאנענטן פאר אונזער צײטשריפט. מ״ר פאד׳אאננען סון אונזערע סרי״נט זײ זאאן אייח דיי ערמער שאםן נײע אבאנענטזן. אדװױינזפראציב ״ליפבראריטנו בלנװזנור״ זי.ם 336 צ־ושפיאן דעם דאציאנאאיזם אזזי אוספארשעמט קענן דער ק נסט. א פויאער ארנזמשנט איז אויך דאס האגמװערק. מעשה ״די — דאם א־ז דער אאך און דעו־ תױ בײ יעדן קונסטױוערק. דאם האנטװעדק־ מעסיקע סוז באײבן דער פונראמענמ, אייף װעאכן עס באזי־ט ד• קינסט־ער־שע ס־אייסציע. אנרערש איז קונםט גאד אוממעגאעך. א מי״פטעיר, װ• דעיר נרויסער אאב,־עכס ד־רער האט אאײן נעקוקט אויף ז־ך, װי או־ף א האנדװעדסער. אז מען נעטט עם נענויער איז אויך דאס האנטװעדסמעסיסע ראצ״א־ :אאיסמיש. װישן מיר דאך: ״דאם או״נ איז באינד, ידאס אויער איז טו״ב — עם הערמ און עם זעט באויז רער פארשמאנד״. און םאר אײנװעגסנאך א באמערסונג. װען רי מאירערנע סינסט־ *ער פיאן אין אומװיאן צו די אויפנאבן פון רער אימיטירנדיקעד ק־נסט און זײ טוען אא׳ז, װאס אין דיער מאסט צו דעפאדמ־רן די פארם אין די םארכ, איז עם נישט אזוי, װי מען מײנט עם צו דער־ סאערן, יװײא זײ האיאטן זי.ך סאר אוממעבמיק צו מאיבן א סאנסו־ יענץ די רויבע אנמװיסאוננ פון דער פאמאנדאפ־שער מעבניק און דעם קינא־אפאראמ (װעאכע זענען אונ־עטאנד צו נעבן די װירק־ אענסײמ עקזאסטער און פואקאמענעו־ פון דער קונסט) — דאם איז פאאש. די מאדע׳דנע קונסט־מענדענצן דןנען א סך עאטער װי די דערפיגדוננען פ־ן פאמאנ־אפיע און ס״נאמאמאנראפיע. פון רי נײע און נישסטע טעכנישע אױפטיעבצן איז דאך אפנערעדט. ניבער איז עם די סאנםעסװעגץ פון א נײעם קונםט־פר־נציפ, װעאנער איז פשוט דעחפיחט געװארן תזט6ז511<1^ אין דער סונסט נײמ מען צים ציא נ־׳סט :אר רורך אײן זועק. אאע װענן, װאם פירן צום ציא, מוזן אנעהסענט װערן פאר קוט. פון דעם ש׳טאנדפינסט באט־אבט, וע איך אין ארמיר שיקן א מיניאטור״סט פון דעם נרעסטן פארמאט. אין דע־ מ־סדאססאפי־ ״.וער אויספיריגנ פון די מיכיאמורז דעשײט ז״ן מײסטערשאפט איבעי אייע נרעגעצן פון מענטשנמעגייעכן. נעװ־ס איז בײ א־ם דאם אוינ :אנץ םפעציפיש אדנאנױיז־ט אין די זיכ׳ערק״ט פזן זײן האגט א־ז אזוי א־מפעאבאי װאם דאם מאכט אוים מענ/עך צו דע־־דײכן א־׳ע סובטיאיטעטן >* , פינעםן פון זײן :ראנדיאזע־ מ־סיא־סעכניק. זויבער אין פא־ענדיקמ -װי די פײנסטע מוסטערן פין די בר־שעדער שפיצן. ער באװיױמ אבער װונדער אין זײן אייענמאאישעד :עדוי/־זאמקײט. איך חזר איכעד: אין דער קזנסט גײט מען צום ציא נישט :אר דו־ך אײן װענ. כאטש ס״נםט אח דאך ר־ ״בענסשאפט צו שײנקײט״, ה״ס־כאגע־מע פדײד, באשעפמיקן זיך ד• :חו־סע קונםט־ מי־םמעי־ זײעיר אינטענםױו מיט מאטױון און טעמעס, װאס זענען נ־אד דעד היפוך דע־פין, אינמעירעסירט זײ העם^עכיץיט, משונעזז, קראנסהײטן, טו־טנטאינץ, בעסי׳עד, ס־יפי׳ם, שרעק־בי/דער; אונטע־ ט־־זנמ מאםקעס און :עמען, ציט זײ צו דאם אפאסאי׳־פטישע, דאם אינפע־נאלישע, דאס פאנ־שע, נעשפענסטישע, רע־ מאנישע, פאמאנישע, דעסאידענמ־שע. דערמאנט זיך ידי ״טשרא־ ש־דלעם״ פיז די :עטעד מיט די שפא־בער־קעפ א־ז ר־עם אלטן עניפטן, די סטאטיען פ*ן רער בלוטיקעד :עטין קאא• אין אינד־עז, ד• בינעזישע דדאקאנען, די מאיסי׳־עד־װערס סון דע־ ס־י־קריסט־ י״עכעד קונסט, אזן דערמאנט זי־ װי נערן ס׳האבן צאליייבע קינםט־ לעד :עמא׳לן די ״נםיינית פין הײאיסן אנטאנױס׳/ פא־ ידע־ שפע־ טעידיקער צייט װעלן, דאבט זיך, געג״נן די :עמען פון פ־עטע־ ב־עכעל דע;ם עלמערז און האנם האלבײן דעם ײננערן. דאן די:עמען םון מאדערנע קינסטלער וװ דאמיע, דארע, נאיא, װאז־נא:, ־אפס, בע־־דםאע־, פאסס־ן, סובין. דעד נאמע־ פין א ססילפטאר װי ראדען. דאס א&נרינטייעכע פאםצינ״רט, די נעשפענסטער אגטציקן, דע־ אונמערנאגנ באירוישט! די סונםט רעדט צו אונז םיט א שפ־אך, װאס א־ד ײ־יקזאמ־ קײמ הערס נישט דאיט אויף, װו עס העדן אויף די עמפינױננס־ פעיקײטן פון אונזערע חושים. די לעיבנםװיבטיקםטע װי׳רסזאמקײמ פ־ן דער סונסט באשטייט אפשר אין אזעאכע פס־דישע װערטן, װאט אאזן זיך נישט אנטאפן מימ די חוישים, אזוי װי עס אאזן זיך נישמ אנמאפן מיט די חושים רי םא־אונזאזוי ייעבנטװירטיסע אואטיא־ פיאאעטע שטראי^ן. אבער װאס עם איז דערינעז, מױ אויך אדוים־ סומען דרויםן. ׳עטװעדעד ׳פםיבישער זד׳עמענט האט דא־ נו־םיק א מאטע־יעאע פא׳רם אאס טרענעד. דא איז עס דעי סונסמ־ױיאן, װעאדער צװיננט אין זײן דינםט ידי מאטער־ע*ע פארם. די װערס םיז ארטוד ש־ס זענעז נישמ שוין דאס העכסטע, וואס עד סען אי״םטן. ער האאט נאד איאץ איןװאסםן, כאטש ער איז שוין