Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 320

ליסױװ־אריטגו בלעלזנזר גץסי. 10 ן9י*.) זײם 320 4 ״םוסעגודיה! בעא־הב־ת״, נים זיך יעם אוגיז ני׳טט אײן. ם׳איז ג״שטא נייט וועזס און םים וחמיען. די ״פעדזעגלעבע״ ־דיעות א־גטערעסידן גישט, פאידיעטי״ט זיך, דעם ייחגגן לעת*־. באסראכםונ־ נ־ען װעגן ארנעסײגע סדאגעם האבן אין דער ד״טש־ײדישער £׳־ ,םע חײן ארט כײטט, — אויך דעתױף איז הא די די״טשזג אדן ועיס ײד־שע װעאטא ניוםא א־ז דא אן ארעמס. ע׳ם עקמ זיך מיט א פא־ מעד־׳װיעיחעד געפא״חע םד־אדעם. דיער עיחר אבעד א״ז — און דאם איז טוין יא א מעדחװיחדײזע זאך, — אז ס׳זעכען נישטא תייז טדײבעדס, װעאבע יזאאן ז־ך אין א פאפואערער, אינטעדעסאנטער פארם םארגעטען מיט ײדישע טעניעס. װי גאר א שרייבער א ײד ־זאט אב״סיו דערםאלנ, העדט ער אויזי או שדײבן װענן ײדישע זאכן און פאר ״ודישע בצעטעד. װא׳־ום די אייגענע דעדעײאו׳גונ, אינם אײ־;עגעם די״טשן טטיד יזאן עד דאך דרויןן בײ נ־שט־״דן אויך... אמאא, אין תסוסית פון װיחטשאסטאעכן איו־םיזום — אזרי דווהא יזרינס־זױ״ט, װען א־ר טיתאדש האט ׳זיך כמעט םארטאפאט, אין די איגפלאציע־־אדן א. אנר — מעריןט ז־ך בײ א־ד: ז־ יװי? איבעדטאבן ידעם דײטש־ײד״שן אעזעד, עסענען םאר אים ד־ ברײטע האדױאגטן פון דעד גדויםע־ י״דישער יוועאט. אבעד אט ד־ צײטן נײען אװע׳י), מען דאדף ז־ך װיידע־ צחפאםן צוו די סאײגאעכע בא־ דע־פענ־שן פונם פראװינצער דײטשן ייד (דעד נרו־סשסאטישער, בסדט דע־ ־עדאינעד, ׳־ײעגט בבאא נישמ יזײן ײדישע צײטוכנעז), מען תען אים נישט א־בערמאבן. און אויב אזוי, אויב מען א״ז אן רחמנוות פארביונדן מיט אים, װעט מען אויך האבן זײן ביסעדן ניו׳רא: אפנעשטאנען װערן, אפ־ הענטיס, שטיא אויםצאניזען... א ברידד סדן קדבע ןא בריװ אי\ רבראסגײב.) חשובער סרײנט רעדאיזטאר! אין די ״איט. באעטעד״ זעניעז דא נאמיצן און אנאנסן יװענן די םפעציעא*! ני׳מערן ״איט. באעטער׳/ ׳נעוױז״מעט דע׳ם קואטור־ שאפן א־ן יפארשײדענע א׳ענדער. איר דעכ׳נט אוים א רײ אענדער, צװישן ויעאכע יזובע איז, אײדער, דערוױיא נישט םאראן. באטש מען סאז:ישט םארנאײכן דאם ײדישע סואטור־אעבן םוז סובע מ־ט ארנענטינע, צ־ אפ־או מ־ט אעטאאגר, אבער אװעהמאבן מיט דעד האנט יזען מען עם דאך נישט. פארט א ישוב, וואם פא׳־־ מא׳נט שוין א 12.000 י״דן, און <ױ יזאײן ס׳זאא נישט זײן — איז עם א באזחנדער אאנד, א װעאטא פא׳ר זיך. יזײן נ׳חו־םע קואטויר־׳טעט־סײט װעדט רא נישמ אנועפירט, אבע־ עפעם א־ז שױן רא סאי־אן. און אויב די ״א־ט. באעטער״. װאס זענע• א־ן אמתן ׳זין סון װא׳.חט נ׳עװארן ד־ טריבונע םזן ר׳ער ײדישער א־טעראטוד, סונסט און נץאטי׳ר א־ן אונױועדםאאן םא׳־נעם, ײיא• אפשפינאען דאם סחאטור־אעבן אוכזע׳דם סון נאר דער װעאט — סעל כישט א־ן טאי־ כישט או־סנעאא׳זן װערן סובע און אחך׳בע אדנדע־ װי קוב׳ע. יוױ״א נאך אאע׳מען זענען נדאד אט ׳די סאײכע ישובים דער װ־ב־ ט־סעד באװײז סון אונזער אי״ננעשפאדטסי׳ט, פעיסײט זיך צוצי־ פאסן און נישמ אונטערצונײן. פאר די פ־א אײענער סון רי ..איט.באעטער" װעאן ז־בער זי• א״נטערעסאנט ידי נזמערן, װאם זועאן רערצײאן װענן דעם ײךישי שאפן א־ן אמעריסע. א־ז סו״אן, אויד װענן אזעאכע שטעט. װ• נ״ו־יאדק, וױאנע, אדער יװענן רעם. װאם ם׳טיט זיד בכאא אי[ אי: ד• צענט־ען וױיסט שײן דער אײענער א סי■ אין ער וױיםם ער טאסע סון רי ״איט. באעטער״, — איער װענן די :י״ע ־שוב־ם - װאם וױ״םט מען? נ״שט מער װי א פאד צוסע׳ייזע. אפנער־םענ״ ־ד־עות, װאם ניבן נישט יץין םואע םארשטעאוכג ווענן רעם פ׳ײ• *עבן. אױב איר נעמט א׳ויף, חשובעד סדיינט ׳רעדאסטאר. כיײיע רײ״ דאז ײ־רמעט פאד סיבע א ספעציעאן נומער. אויב נישט פא־ סובע אאײז. א־ז סאר א פאר צע:טרא*ע אמעריסאנעד אענדעד צױאמען.- אמש* סידע. סעססײזע ביראזיא. ם׳װאאט אבער נעײעןי נעװונ׳נ•. אז ־עידעם אאנד, ׳װי סאײן ם׳זאא נישט זײז, זאא האבן זײן ב:•־ זונדערן ׳כומעד. האװאנא, םערץ 1932. איבעדנענעבן ד־ ־דיעות ותנן קאמף סעגן אגט־סעמ-מױם דחרך ד• אחמזיסט־צעשיססע ״באעסער סון צענטראיפאדײז םון דײטשע ב־רכער פונם ־יד־שן;או־בן״ (0(ץ).06 עסז.), ״באעטער פאיר מאחמ׳ה מיט אנטיםעמ־טױם״ (8000) א. א. ד• אטאיייד; ״דישע זעאנעד פין ד־ע־ װעאט־מאהמה האבן זײערס אן א־נאן ״דעד ש״אד״, װאס פאדנעמט ז׳ך מ־מ ד■ םפעצ׳פ׳שע פ־אינן סין זע׳״ע־־׳ארנאניזאציע (10.000), ד■ ײדישע פ׳־ויען באסימען ד• ׳ד׳־עית װענן ז״ער א׳ד־ נאניזאציע־־עבז אינם תודשדיסן זשחרנאר סון יידישן פדו־ענבונד (35.000), ד־ ײד־שע טו־ב־שט־מע, ד• ביבאיאפ־אן, ד• פייערם סון ״חנכט־א־נאניזאציעס, ז־י און כאך האבן איע דיעדע אייכענע, מעי וױ־נ־סע־ אומפא״ט״א־שע, זאכי׳עך־א־נפאדמאטא׳־׳שנ ״פאך־ ביעמע־״. שמאא. נא׳־ שמאי האיט עם דע־פאי־ מים ד־ פא־ט״א־שע. א־דעאאאנישע ביעטע־. די, װאם אײגן אדײן אין זי־עד *יד־שע־ טעטיקײט נא־ עפעם א תוץ פױישן אי־ן פ־יאנט־אפ־שן בח,;עמי אעך רבה, זעכען ב־י א־נז יחיד• םנואה. ביעטער, װאם באטיאבטן ד• ־ידישע פאס״־זננעז מ־ט א נעװ־םע־ װעאט־אנשוײננ, האבן דא יץין א־ידימא־יע נ־שט. דע־ א־טאראסם־שעד ״אױ־אעאיט״ פון ס־אנקס־־ט ד־־סס בערך 4000 עסז., ד• צ־ונ־סט־שע ״:.־חנדשױ״— 3000, ד■ אכ־מייאטא׳־־׳״׳נ ״א־בעראי׳ע צײט־כנ״ האט זיך דא נישמ אאננ א־כנאנצן אפנעשטעאט און איז עדשט מיט א צזו־י װאכן ציידיס א־יפנ־נשטאנעז תה־ת־הסת־ם מ־ט בע־ך 1500 צאאנדיקע אבאנענטן דאם דייטש־ײדישע ײ׳אט, װאם אױ נעב־־ט א״מ דעה, סאן דא אפ־־ו דאן נ־שט פ־׳אנ־עםי־ן, װען עד אױ פאדמישט מ־מ א־סיקע מהאוהת־אינטעדעפן אין ס־־נט-אזײ א־ים נעוו־סע סוב־ ם־די׳נס. ם׳אױ פא־אן א צױנ״סמישע פ־־נסע א־ן ׳נכױ׳עכע ידו־םינ ייזא־ת, — אײפצ־נ. ברעסי׳־־, יועאן, מ״נכען, — װאס כאטש ז־ ױ־וסמ קי־ז א־׳ױ־נעי׳ע אדט״סאעז :־שט און;ײט ארױס יסיט סי־ ז־״מאע־ א װאך, סען ז־ זיך בשום־אופן נ׳שט אײפהאי׳טן. פאראן אויך ידיענעדע אדסיסע באעטע־ פון אכדע־ע פאדמײען: ד• ארטא־ דאסם־ש׳נ ״או־בהיטע״ (1500), דעד אםימ־אאטאר־שעד צוױי־ חדש־ש־זש־־:א־ ״דע־ מארדנן״, ובד״מה, אבעד ז״ אאע האבי קײז ש׳ים מעמד כ־שט. ײ־ שטא׳־ס דעד ד־״טשע־ ײד פ־עמעכד־הט נ־שט אױף א נוטעיר. :עב־אדעמעד אאנע׳מישע־ סייעםע. — א ײד־שע וױא עד ־אבז א פ־אסטינ, א־שפאכ׳נ. ור־* פ־נסט וױ א־ן אא:עמײן־סי־טודעאע פ־אנן אױ ער פ־עטענציעז אין א סאדשנץיעי׳, — אױ עד א־ן יידישע אז ׳נם־הארץ אין אײיעדפאעכאעך. בס־־הבא, אזײ וױױן איחכז אוכזע־ע צי׳פערן, — וחד׳כע זעכעז,;אט״־אע־. א*ע מע־ױױיכ־קעד בעייכריסע. — האבז מ־ר איז דײטש־ ־אכד א׳ױף א 120.000 ײד׳שע׳ פאמי־*עס סנאס׳נ 220.000 עקז. ״ד־שע צײסינדנז. און דאם אױ נ־שמ סהם א םטאט־םטישע־ שפ־אכאתמזא. כא׳־ מי־ סאנען טאסע דד־־םט זא-נז. אז במעט אין ־ע־ דע־ ײד־שעד שט־ב א־ן ד״טש׳אנד סימען א־ײן צ־ ציוױי דײטש־ *״ד־שע צײטױנען. נ־שטא קײן ס־ ײדישע ־שיב־ם. װאם זא׳״ן אזי־נם סעיעז זז+•., או־ף זי־. אוי דא־ אױ כ־שטא פא׳־װאם מקנא צו זייז, כיש׳ט דעם ש״טשז *ידז. :־שט ד־ ־•נדאיסטא־ז פוז דשע ב^עטער. אמת. ד• זעאבסטשטע*.ד־סע ייד־שע ציימי:; דאט דא א יע־ װא׳י׳ט־ק־־־י־םע השפעה או־ף אי׳ע נעב״טז פױם עפ־מאעבז ײדישז *עבז. 1א־־ װאאמ װעכז דעם זעסענט א־בערנעבז שמישענדיײנ פאקטז). אמת, די, װאם ־זאאטן זעאבסטשטענר־סע ־ײטש־ײד־שע ביאנטע־. זעכעז מ־ט ז״ שטא־׳ס צונו־פועסנ־פט. אבע־ יהז־ פ־־אצערט פױ כ־שט־אפהזדנײזע יידישע זשורנאאז אױ זײע־ א סאיידעד א־ז א־ז די צוױי ב־עטע•־. װאפ הומעי א־ייז א־ז דעי־ דײטש־־יד־שע־ שטיב. א־ז דאם הוב א־ט אפ״ענעבז פאר :ארישסײטז. ש׳נעװעאטיסט דא־טז די סאײכאעםע כםחד־זיכע־י• פױ ריעדאײ פ־עזעסי ׳־בנים. סנאהעדס איז ־ע׳דנעדם. ם׳שטיקט ראדטז אז אומ־ דב׳־ר״־ש־יאדדנ פא-־באאזע ,.יהד׳יניעז־טעט״. ײאם שמעסט מ־י־ נ־חישע פ־אדנס. ם׳עסאמ די ס״נדערששאיװע אויפ׳־׳ננילנ איױז ־עדז אנט־סעמ־מישז אטאס. דע־ אאמע־ ריוד. א צוקעװײנטעד צ־ דדשנות אױ ייחכבית־שכאי׳עדײ. שפײ״ט דא׳ס כישט אזוי אױ נעמט עם אז פאר איב. דעד ײכנעד דחר אבעד *ײענט שוין כישט סײן ײדישע ־אעםע־־. און װי שטארק מיר זאאן זיך נישט באמיען, צוצוצ״ען אויך דעם . א פױתז