Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 319

ק זי״ט 319 ליפצחזתטנז בלעסיסר ו\\ז. סג עזדיאל קזודןענןוד/ד׳זןסנזד; די דײטש ־ ײדישע פרעסע, איר כאראקטער ארן פארנעכם נישט נאר זײ:ע פיז״דע און כמסעריעלע עגערניעם, :אר אוי־ דיז דטה. אט דער רעזער :ױ׳נזיסט זיך •עזין אין א :אאט, ווןזם זאי אים :עבן אינסארביאציעם װעגן דער באװעסונ:, צ׳י װעלבער ער נעהעחט, ררוי)ן א־רעאליםט־שע ארט־ה־ען ארן האבן אן ארט אי־ו= ויבוחים אין סרי:צ*סיעלע פראנעס. דאס זענען די דר״ טארמן צ־:עבו:ד־.קי ־ט, װאס א ױיס״רר ״ד קען האבן צו זיין *־עסע אי־ן דאה זעיען רי באד־נדבענ־־ט;, ורעאבע ז• האט צז באפרידיקן. פאדרזט־״ט זיך, אז ד• םאטע פאד־שא־״טםטע פאדערז:: צ־ דער ייר־יטער *־־עםע איז װעגן ״אעדזעגאעבע״ אינפארכיאציעס, און אז דעם;רעסטן ט־ראז׳ט האבן דעריבער ב״ או:ז ׳ע:ע צ— טו;:ען, װערכע װידנ׳ען רעם ע־קר בח פארן פערדענר׳עבן האנטאקט םיט די רעזער. די;יבן בטע׳מ יעדן סון ז״ ד־ טענרעבקייט, ז״ זארן דען ■נערהוקט דעם א־ינענעם באטען, דע־ם :אטען פ־ן זייע־ ״ראבינע־״, א בא־יבט װע;ן זייערם א פ־יע.־־;נ אזן דיער ״פאריין״. זי־ עןאפן אן איטבאנ־ענעצטע עםנט־עבק״ט פאי־ חד־ אזױ־בעבעכ• ריק באהאיטענע־ ״ד־שער פאם־׳־י:: א':ם ק'־י;עם ק-־־יז פיון דעד קר׳״נער יידישער קהרה און זיי צאילן ד״נפ ״דן, װאס :יט זיך אפ ט־ט ״דייטע עניכ־ם, דאס, װאם ד• נרז־םע װעהט װי־ר עם דערפא־ :״עט;עבן: פי־ט־ם, פזבריס־ט•. א־ן דער עי־שטע־ שודה פון ד• ברעטע־, װאם באפרידיקן אט ד• ״פע־זענרעבע״ באדיע־םיע;•״• שמייט דעד ״איזז־אעריט־שעד פאט־י־עגבראט״, א טאנא׳טרעכע צ״ט.־::, װאם ורעהט ׳־עדאנירט תרבן שד״בער פון אט ר• שורות. ד האט דעפ;י־עהטן ט־ראזיע פון אי־ע זערבסטשמענתקע ״תש־ת־טיטע זשותארן און :״ט אריװס אין פ״ר יאקאיע אװסנאבעס מ*ט ב׳ערך 00(>.42 עקז., דאך קען אביע־ א־ין צענסראאער ביאט :יש׳ט שאםן;ענונ אנר״צוננען פאר דע- ״ד־שער טע׳ט־ק״ט,;ישט;עבן דעם;עהעתקן פ־סום פאר די איע ארטי׳קע טוערם א.־ן טיעריע־ װעיבע װאירטן אן דעם עפנטרעכן ״שתבה ק״ן הא:ט א־ן קאיט װאטער נ־שט אתיננעתינט. ם׳טוזן דער־בער ז״ן יאקאיע צ״טו:;ען. א־ז אבע־ בטע׳ט אין ע׳רנזדז רע־ קתיז פון ת, װאס ד׳מען ב׳ביא ב-עינ־ם אויןי אזא ייתשן ״יישר־ בה״ נישט;ענז; :דו־ס, עד זאי קענ׳ען א־־סהאיטן אן א״:ע:ע יאלזארע צ״ט־ננ. און אזוינע, װאס זענען אינסעדעם־רט א־ן יענעטב ״ד־שער טעט־קי״ט װע4ן זיך או־ך קיײ״טאר נישט;עפינען א־ן א״ן ארט אין א;ענזננדיקעד צא•*, אזיך או־טציהאייטן אן איװן ביאט. דעריפעה טוזן די י־אקא-ע צ״סוננען צעש־קט װע־ן — א׳וטזיםמ. זיי יעבן חו׳דםו־׳ם פון זייערע א׳:א:ס;, זענען דעתבער, פארשטייט זיך, דיער אי־׳עם אין ת׳וכן, קריין אין במות און באננונענען דך ט־טן אװפהאאסן א סא׳נטאקט צװ־שן דיעדע אדװסנעבערם, ת קתלות, און א־ידע בער־פרחך־אעועדם, די בערי־בתים פין שטאט. אזו־נע בר׳עטעד נייען אחייס א־ן אייםצ־נ (אין 5000• עקז.), קער; (5.600), דיסערדארתנערזענקידבען־דואיטבויר; (2.300), ערפורט־ סאסער (1.200) אאע ערב שבת, פא׳ר נעװ־ס־ע תיטשע פראװ־נצן און פאדײניקטע קהר׳ות (א־ן ב״ערן, װ־דסעסבערנ, העםען א.א.) אאע צורי װאבן. עטװאס תיכע־ זענען ד• קהרה־צ״׳טוננען פ־ן י־ת״ע גרו־סע שטעט, װאס ׳נ־בן די ארו־ס אין פא־פ פון חודש־זשו־נארן, וױ בערל־ן, װעכקמס נכדנע־ברא׳ט א־ז דעיר א׳טאריקער ר״ך־אי־ אוםםד־דטע־ זשותאי־ ״אםט אגן ׳װעםט״ (50.000 עקז.), פ־אנק־ פורט (8000), האטבוידנ (2000), קא־י׳שר־ע (1000), ד־עזדעז (1000). דער צײ״׳טער םא,־׳ט תיטש־״ד־שע צ״׳טי׳ננען, װע:ן ווע־לבן ט־ד האבן נעדעד׳ט, סא:צע:טר־רט ז־ך אי־־ם ״זאב-עבן״ א־נטעי־עה סון א נעװיםן קתיז ־*עזער א־ן ■אעצ־עאע או־פ־״אבעס, פ־אנעס, טעמ־• קיטן. ם׳רוב זענען ־ענע באעטעך אי־נאנעז ם־ן;עוױטע פאך־• קארפאי־אצ־עם און ס׳נײען א־ן אים אתין: דעיר ײדישע־ האנט־ װערקער־באאט (3000), ד־ שיא־צ״׳טינ; פא־ אערערס (1200), דער חז׳ניבדבאאט (400) א. אנ. אבע־ ם׳זענען א.ײך פא־אן אװ־צ־דאנ; פאך־אי־נאנ־זאצ־עס פא׳ר נעװ־םע ײד־שע *־אנן, װע*בע זיענען נ־שט אפהעננ־ק א־ן קײן פדאפעםיע און שטעאוננ. אזז־, 'יטשא, װעי־ן ראש־ת דבד: ײדן, װאם זואאן דארפן אנקוטען דװקא צו ײדישע טקור־ם, װעיאנד״ק זיך אר־ענט־ירן װענן ת טאר.״טענאעבע פאם־רוננען, -ע;ען א־ן תי׳טשראנד ו־עזנוא. אפ־אז נאר ״גד־נע״ עמ־נראנטן הױבן בארד אן צו אײענען ד־ ת־טשע צײטוגנען, און דעם סדאװינצעד ־ײטשן י״ד פאי־ט גארנ־שט אײן, אז ער װאר׳ט ז־ך אפשר;ענויטיקט א־ן א םפעצ־פ־ש־ײד־שער אר־עגמאצ־ע מבח די טאג־נעשעענ-שן.;־ האאט דאם באאט, והאם אאע ׳פענטשן פון^ין קלאס אין ױ־ן ••״•טאט הא׳אטן אזן ער אײ־ענט עס ט־ט םארנענ־נן, זוארום ב״ זײנע סאציאאע א־׳נטעדעסן, םײ דין פאא־ט־שע שטעאוננ, _ ךי סיא־- טעד־שע צ־ ד• פאיצ־פ־םט־שע, ד• דעאתצ־אנערע צ־ ד־ א־בעראאע, ■ועאכיע איז יפא-שס״״׳ט צוױשן ײדן פונקט אזױ װ• צװ־שן;־שט־ ־ידן, — נעפ־נען דאר׳טן א טמו״עם װ־דערקוא און אװי װ־ ם׳א־י ־אך קײן רייד נ־שם, אז דעד תי׳משעד ייד, אפ־איו דער נישט רא״ •;ד־נ־־ורטע־, זאא ױין אפהעננ״ק א־ן א םפעצ״פ־ש־ייד־שעד שפראר, ־ נעם־גט ער טאקע א־ן דע־ אאנעמ״נער פי־עס־ע אהץ, װאם ע־ ־א׳י־ףי טעד נ*שט, א״ן זאך פעאט א־ם: ד־ ײד־שע ־ד־עה. װענן אי־ ־עדט נ־שט ת אאנעמ״נע פרעםע. א־ן דעם רוב שטעט זענען ײרן אזא םיעזט, אז דאם אז־׳נט פשזט ניש׳ט פא׳ר די :רז־׳םע טאנ־ צ״טונסען און ר־ ״ײד־שע״ ברעטער א־ן ד־ נרי־־םע שטעט, װעאכע ־אבן שײז ־א א נ*וג סרו־סן *־אצענט ײד־שע אײעגער, שעמען ז־ך דערמ־ט, האבן מ־־א פאר אנט־סעמ־׳ט־שע אנפאי־; א־ן ־ידישע הבחשות״. קודץ, זײ פא׳־נ־עכיען ז־ך או־ך :־שמ מ־ט דעד ײד־שעי- ־ד׳עה. פאדאן אבעה א נעוױםע באדערפענ־ש אײף דעם. ם׳הי־םט,;אט״ראעך, א באדעדפעניש אין *ענעם םא־ט ־ד״עות, װעאכע א־נ־ טערעםחרן \אר יידן. םון דעם א צ־ט ד• תי׳טש־יידיעדע פרעםע א•־ הױת. איך װעא •דאװן בא־אקטע־יױדן אט דאס באדע־&ענ־ש, או־ף ־יעאכן ד־ ד״טש״־ד־שע פרעםע איז נעבו־ט, אוו״ט ז־״גע פא־ש־י־ ־ענע סאדטן: דער עדשטער פזן ױי א־ז, אז ײדן וױאן װ־םן ת סאכדע פעד־ זענ־עבטטע פאס״רוננען, װאם קזמען פאר א־ן ז־יער פ־צ־נקען רשות־ ־■היד. דחיינו: כישפחה־־תעות. דאס רוב תיטש״יד־שע אעיזער טישן אז־ף ז־״ערע באעטע־ ביײ ד־ אנאנםן װענן פאראײבזננען, חתונות, בר־תן, ױביאײען, פנדרות. ס׳איז פא׳תקטענדאעך או־ך: בײ א קאײ־;עם, אס־ם״א־דטן ײדישן ־שוב םוז רער באנ׳ריױ ״י״דן״, ״כלא ■ ע־אא״, אנבי דעם א־עצאנעם םענטשן זײן טער־וױ־ניקעד א־דענ־ ״־ש מיט: ת איינענע, נאענטע פר״כט, וױ״ט־ע פדי־נט, נזטע פרײנט. א־ן ״ײתשע ניים״ ת״םט ב״ א־ם קורם־בא: נ״ס װע׳נן ז״נע :אקאנסע. דעד, װאם א־ז שוין נישט קײן סתם־ײד, ידע־, װאם א־ז שו־ן;צװאם מעד ארײננעטון א״נם אזײנערופעניעם ײדישן ״אעבן״, װעא־ לע־ קאנצ־גט־״רט ז־ך נאימ־דאעך אתם דעד שוא מ־ט דער קהא־ ״•טוב, וובט שױן אין דער ײתשער פרעם־!;••שט :א־ א־נפאר־ :־אציעם םכיח פערזאנען, נאר טאקע ׳מבח ״דאבן״, א״נסם־סוציעס, ־־־שע פ־אנן. ער װיא זזאבן ידיעוח װענן דער שכנותתקער שטאט א־ז א־״־ע פאם־יי־יננען, עד װיא ױך פון איר אפאעדנען א טשא םאר אי־נענע אויפטרעבצן, ער האט שו־ז א חיץ רי כישפחשע אין פעד־ ׳;:־עבע נא־עגטע, נאך אנדעױע *״דן, װאס זײעדע טאנ־׳טענאעכע י"־םע און קאיעע מעש־ם א״נטערעם״רן אים: זייבע חסרים־טוערפ. ע־ אײענט דעריבער די די״טש־ײד״טע פ־עםע, וױ מען?ײעגט א ״פאך־באאט״, יד־עות פאר נעוױסע ספעצא־י־־סטן־ב־אנזשעה. ל:־שםי״ט זיך, אז ער אײענט ז• נ־שט צוא־בן א־נטערעם אין דער "־־שער פאס־תננ סתם, װײל ױ איז ײד־ש, נאר צואיב א־נפא׳ר־ באצ־ע. דער־בער זע־.ען אויך ת דאזיקע יחוסתקן א־ן רע־ תיטש־ '־־־שעד פרעסע זאכאעפע רעפערא׳טן, נישט קײן קריטיקן. דער דריטער סאחט אי״ענעד א־ז דער, װאם א־ז סרי״ט צו נעבן זם ײדישן אעבן םיער פון ױין פשוטן ם״אאנטדאפ־שן און טוערישן -׳. דער, װאם איז נישט םחם א קאכאעםא און װאם אי״נ׳מ אװעק