Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 316

ליגז<ןר*ריט\ס בלמסמר 20 ןפו*.) 9 £0 יייס ס31 דא׳־בן אים, צער״צט ד- אומגעגונטע געפ״לן ב״ס פ$לת, *ר״נ־ נ־עבדאכט יטוגד און שסדעמונגען פון תורבן. רער בעסטער ד״טיטעד טעאטער א־ז באדע־שמ, לסשל, פון אן אויםנעצײכגמן דדאסאטורג פערדיגאינד ררועוגור (אויף ײדי׳ןז: טעאדאד סאגאר.). מיט וועאכע ©ראברעסען הומט ער צום ד״טשן פאאק? ״מיט פערוועדדסעטן, מיט .־יזײזארע סעקסועאע געיםיכטן־. אן ערנםט סיאלער פירט .ארײן אין טעאטעד א״ונפאך די אסמאספערע פון מאםקווע. א קארי פופטרנהײס ניט אן אומטאטירדעכן ביאד םון דעד ׳טור־ווגנט. וואם קאן מען או־ף די דאזיקע אנקיאגן דער־ װ״דערן? ■:אטיריער נאר דאם, אז צ<ו ארע צײטן האט מען יעדע נעוואגטע ״אפעדאצ״ע•׳, יעדע אנד־ידוננ פון אײן מאי פאד אלע מאר פעםטנעטטעלטע אמתן פ־אקי׳אכל־רט אים טעדרעך און פארדארבן און אומטראדיצ־אנעיי אז טידיאינען פהויען האבן פארט א ביוטיקן א־נט־ע־עם אין ידעד רעפארם פון דער אפט־ײבוננ־גיעתצטעבוננ,— טא זיאי מעין ד• טעסע ניטט דדאמאט־זירן, וױיל זי איז ״איט־ ז־טיעך״? אז אין פוסטע קעפ פון פדאימדיקע נעכטיקע אסיצידן װעדן נאר איץ נעביוידן חאפענובפען אויף ביוטיקע שחייטות — זאין ד• דאזיקיע אפנעבייאקעװעטע נענע־אין ני׳םמ סעזויזן װערן אין זײער נאנצער מיאיוםקײט און לעכעריעכק״ט, — נאיד דערסאד, װײי אומדירעקט פאיט דעדבײ א יטאטן או־ף דעם ״סאטעריאנד־? מען חאט בש־ם אופן ינישט נעיװאיט מוחי ז״ן פאוי 5ארופ<\לד\ זײן ד־אמאטיזידטן ״■ױד זים״. פא־װאים? דער ייד זיס קומט אפ״יו ארוים אין דעד ד־אימע א פײנעיד קאיד־ע־יסט, און א פארשיין, װאס טדײסיט זיך באיד אפ פון ד• קהוב־ם און פון ז״ן פאיק, — אביער ינב• די אורערגו, ד• נייםט־ײדן, דעד דייטשער פירשטיעכער היױף־סביבה, איז ער פא־ט א גאון. ד־ אנידערע, די טדיגת־פירער, זעען יעוין צו א־דיאטייט איוים, — אי־ן די ט־אדיציאנעי־נעזיונטע קהייזן,נעמען דך אן, הי״סט עם, ינישט וײטר קר־װדע, נאד די עװיה פון דעד דייטשע־ נעשיכטע. װעיה זענען עס געװען די, װאם האבן רעגירט אין דער פאדגאיננענהײט אין די ד״משע יעגדעד? טאקע ק־א אדמם? פאידנעשדיטענע דייטשע דראימאסוידנן האבן נישט קיין פחד, און זאגן: ״יא״. טאקע — איומוױםנדע מענטשן, טו־ינייעניכטםן — צום גרויםן טײי• אזױ זאנן ײדן און נישט־ײדן. אבער, װען דעד הדאמאטזהנ טראגט ידעם נאמען: ״׳דייפ־ש״, אדער װאיסער מעחריננ, א־ז ידא אן או״םנאיננ־פוינקט פאיד אן ״אביעקט־וחעד״ ד־םקום־ע װענן דעם, וױ ״אינטװארציטע עיעמענטן״ ירי״םן זיך ארײן צופיי א־ן די קדשי קדשים פון דעד גײםטיקעו־ איוסה״ אז די דאזיקע םוזיק נעפ״נט באיד איר אפקיאננ א׳ו־ך אין דער ײריפו־ רײסעיער פהעסע, איז דאך זעיבסטפארשטענדיעך. אזיוי איז שטענ־ דיק נעװען א־ן אזעיםע סאין: מען איז אויף ז־ך מצדיק את הדי;, א׳ון מען שטײנט נאך אסאי א־ביער אין זעיבסטק־־׳טיק ז׳י אנדעד׳ע. עם העלפט אבעד נישט: דאם רייטשע דדאימאט־שע טעאמער איז הײנט אומדענקבאר אן פ־*־ד־,נאכד בידוקנעדן, און אן פאוי קארנפעידן (אן אוד־אי־ר־אײניקי פון דעם יעצטן בארימטן ראש־ ־ש־בה פון בעהמען), און אן ערנסט טאיעדן, — איון אן פראגץ װעדפיען, װאיטעד מעהרינגען, קאיד־ שטעדנה״מען, האגס רײפישן, יודוױג פוידאן, ארטור זאקה״מען, — אן דער וױיטערער רײע פון פארדיינ׳סטפויע דייטש־ײדישע דדאמאטורנן. זײ יעגען איײן או״ך נ־שט מ־ט אייעמען צופדיז־ן. און עם א־ז פאראן א נרוכט נ־שט אנצוניעמען אין דער מאדעדנעד דראמאטורניע איעס מיט פויעד איניערקענ״ננ. די ״טדאד־ציע״ שפייט דערבײ אבעד אין דעד װ״רקיעכק״ט ד• מ״נדסטע האיע נישט. ד־ העכסטע מחרגה דערנדײבט דע־ נעשרײ, בעח עם קומט צו דער פר<וגו<ו. אט רא — װעדט באהוי&טעט — איז דעד ײדישער אײנפייףס ׳דעד שטארקסטער. װי זעט עם באמת איו־ם? דעד אמת איז, אז יו׳־ט דע־ צאל זעג־ען ינאר װײניק צייטוננען אין ײדישע חענט. דער אמת א־ז אבעד, אז ד־ באדײסױוג פון ד־ דאזיקע װײניקע ביעטעד איז פון נדויםן װערט. און ינאך איז אטת, אז אין בנורלין, אין דער שטאט, צו װעלפער מען הערט ז־ך צזי א־ן דער װעיט און א־ן יאכה נופא, — אט דא האבן די ײדישע רעדאקטאנ־ן װיבט־קע פאודאגמװאנ־טיעכע פאזיצייעם א.ין עם איז דאם פדאביעם איז בײ זײ — באזיונדערס אין דע־ יעצטער צײט — נאד פון אן אנדעד כאראקטעד: מען האט אויף זײ פאריבי, הימא־ זײ עקספאנירן זיך צופיר אין דײטשן ז־ן, ודזמאי ױי זענען דװקא אויף די ערשטע דײסיעװו פאזיציעס, חימא• זײ װיין גישט װיםן פון קײן ריסמאניל, און בא־ א־״גפיוסן אין צו א שטארקעד מאם ידי דייטשע קויטויד. דעד פאריבי קומט — און דאפ א־ז װ״בטיק צו באטאגען — ינישט ־יויז מצד די פאטענטי־טע;יײםטיאזע ״דן־פײנטיעבע שיבטן■;אר מען העדט די דאזיקע טענער יאפטער און אםמעה שוין אויך ב־י די אזו״גערופענע פרײזיניקע, אבעה ט־אד־צ״אגיעיע ד״טש־ אײגגעװארציטע ׳טאפגדיקע קרײזן. דאס זעגען די טענער, און דאם איז ד• מעיאדיע, װאם קיאנט זיך א־־ף דער ״דעמאדאייזאצ״ע״, װאם די יידישע ריטעהאטן טהאגן א־ײן אין דע־ ד״טשע־ ׳קויטחד־װעיטי איז יעם אװי ינײ? יא. — װײי—דאם איז שטענד־ק רעה ם־ננאי!—טײיװײז זענען די דאזיקע טענות שױן איבע־נענונדען אויך פון ײר\. און די הארבע שאיה פון דעד י״דישעד ״צעדזעצזננ־װ״רקוננ״ באשעפט־קט שויז אויך פון צײט צו צ־יט ײדיפונו פ״הנריקע סהופעס. עס פארנעמט דעם איױבנאן א־ן דע־ דײטשע־ טעאטע־־קריטיק, צום ב״שפ״י, אן איפ־עד <\<ור. און יעם איז פ״דנד אין דעם ׳האד־קאין נײסט־קן יאנעה א םאציאי׳אנ, וױ איםאנם גאלדפװוירסי. א מייסטער פון דײטשן פאי־טישן פעיי־עטאן — אן ענאן ערװין סיש. א.ין מען העדט איע וױ״יע דעם נאמען פון א יעא לאויא. איון עם װיירקן א־ן נײסט פון ׳ראדיקאייזם, פון שא׳דפן עקסטדעמען דויטן דאדי־ קאי׳־זם, אזעלכע ״ונגע שד־פטשטעיער, װי ע׳חגסט ניאזער אדעד אנכא זעג־גדם. זײ איע, ײדן פון געבודט, שטעין זיך ׳נ־שט אפ פאד די אזוי־נערופענע ה״ייקטימער, און פידן א מיחסה מיט דער חערשנידעה נעזעישאפמ איײף טויט און יעבן. שפ״רט מען יעצטנם אי־מצופ־־ד־ענע שטימען צוייב דעם — א־ן א םביבה, װאם איז בבײ נישמ פאדשמט איס אנט״סעמ־טיש. אזן דער א־גהאימ פון די דאזיקע שטימען א־ז: — די דאז־קע הערן קאנען ז־ך דעריױבן יײבט איו־פצוחויבן א האק אויף אי־ן און איעמען, װײי זײ זענען אופװארצלסי. װײי — ז״ -אםן נישט קײן סראדיצ־ע. זײ זענען ני־ג־ט איע קאמוניפטן? דאם א־ז נ־שט וױבט־ק. זײער ״קויטוד־באי־עעװ־זם״ קאן מען ז־ך דערקיעהן גאד דורך דעפ, װאם זײ װײסייןןך נ־שט, װאם זיי זענען נישט באיאסטעט מ־ט א טהאד־צ״אונעיער ״דושה פ־ן יארהוינדערטן או־ך מ־יה באדעכט־קן נ־שט איץ. או־ך מ־ד זענען איומצ־פי־יהן. אבעה מ״ה וױיםן, װ־ צו העםפעקט״הן פר־עמדע נעפ״ין. מ״ד זענען פאד־ ז״םטיק. דאס הפקױות פון די קעדם איז אונז פדעמד, און ט־עפט אונז אל<ו אין הארצן• פא־ אט די עיעמענטן א־ז נאט״דיעך דער באיייבטםטעד פאד־ טרעטע־ פון דעד דייטש־ײד־שעה י״טע־אודישעד װעיט א פארטין בובער — װײי ״עד װארציט דאך טיף א־ן דעה ײדיט<ור קויטויר״.־. אין משך פין חרשים האט ז־ך;עפ״רט א ׳ויכוח אױף דעד טעמע אין אײגעם פון ד• עדנסטע זשו־נאין: אין דער ״דײטשע־ דונד־ שו■״. דעה ו״כוח איז נעװען פאדבונידן מ־ט א בדױו־טויש צודשן דעם ד־יטשן שדײפעד ב״נוכסיגור איון יעקב װא<ו<ורוזא\. און דעה ענט־ פעה פון װאסערמאן איז;עװען אגטש־דן קיאג־ און דײטיעך. א תשובה, װ־ עס האט גאד נעקאנט נעבן א ײד מיט װ״דדע, א׳ון א דעסרעזענטאנט ינישט נאר פון דעם דײטשטום, נאד סון דעם מענטשם־ם. די, װאס נעמען זיך אן פאר דע־ דײטשעד ״טדאדיציע״, נעמען ז״ך אן אין דער אמתן פאר עפעים אינדערש. נאך איע ת״רוצים — איז ־עס א שיײער פאד דעם ינוםן באקאונטן איטסדענקישן העאק־ ציאנעדן נײםט, װאם יצמעקט מיט שאװ״ניזפ אין סדעמדן־האם,— א־פייו װען דאס װעדט באװוססזינ־ק אדע־ אומבאוװםסזיגיק געייײגמ. די שארססטע טענות האט מען ציו די ײדישע דדאמאטודגן: וײ חאבן עס סטמא נעװען דעם ידײנעם טעאטשר־ני״סט, פאד־