Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 315

וייט 315 ליסיננראריענע בונןסיער ו\װ. 20 ו9\<> י. ק?ינן״/״ד7י/ ײדישער אײנפלוס איז דער דײטשער ליטעראטור אוז פרעםע פון נזרונונז נזאונור, און די ״צי״ט־נעיוזטאיצמן׳־ םון װי׳וי האאז, און ד■ ״נאװערן אום קראװדײא״ פון ארגןזוד בזגייג. איין אײן דײטשן םאראא:, אין אײן יןנר. איז דער קיפענוזױעריםארראנ אין דעם פרט א יחיד :מינו? נ״;, אט גיט דער ״ראװארט״־פארראג ארײס ד־עם ייוננן :אטאן אש, און שמר־ה רעװין — אין דייטש• אין רער פיעננור־פארי־אנ האט זײן נעיע־יבטע אין אט דער היגזיבט אזן זיין רעםוטאצ־ע. און אין ״יוא־יס־פאד־אנ״ דעוריעײנען איריא עדנבורנ און באבערי און דער ״טשארנאי־פארי־א;״ ניט אריוים שלום אשן,— אײן בר־ק או־ף ד■ פ־אספעפטן און יזאטאראנן פון די ד״טשע םנאר־ ראנן, און טי־ האבן אן ענטפער אױף דער פראיגע: — װי שטײען ײדן א־ן דע־ ד״טשיעדריטעראסוד? זעי־בםטפא־שטענדרעך, נעהערט דעדצו א עריינע באטע־פוננ: ײען כדד זאנן רייפנניע ר־טעדאטוד — טײנען מי׳ד נאטידרעך נ־שט נא־ דייטשראנד ארײן, נא־ אױך עסטרײך און טעעכאסרא־ װאהיע. וױיר — אנדערש, װארט אױםנעפוטען איבע־צושפר־ננען א־בע־ אזא נױן שאפוננם־נײטט, ײ■ דעם װיכער ריכארר בער האפ־ גזא\, אדער זײן בן ע•׳.־ בנוליגמ מאלסיע\, און טאיןע איבע־ ארברטר נונזרנװננונז״ך און אלברנור באלגאר, און — זאנאר יגוקב \\אפער\זא\ איז דאך או־ך אײגנטרעך אן ׳עסטדײבעד! דאם וערבע בנונע פראנ: רעם דראביאט־הער בראוץ װערבנול, א־ן לארונונולר, און דעם פא׳־־ שטאדבענעם פראגץ סאבסא, — און נואןנז בראר. — וואס זענען זײ, — ״טשעכאם־אװאהן״? ידי דײםש׳ע ר־טעראט■־ — איז נישט הײן טעריטאדיאלער באנריף. װעך זעניען די ײריטזנו שר״בעד צוױשן רי ד״טש־ײדישע ש,-פטשטערעד? עם ראזט ז־ך טיט נעװיטע באװארענישז אײניסע אזעלכע ש—פטשטערע־ אױםטײרן. נזארסיי\ בזבנגר — נעוזערט צו זײ אין דעד ע׳־שטע־ ריינייע. גנזארג רנזרנזא\ מיט ױ״נע ראמאנען ״יעמכען נעבערט״ און ״הענריעטע יאהואיבי״ — אויך. ראם א־ז נעארנ העךכיאן, װאם נעהערט נישט נאר דעי־ דײנזננזנזר ריטעהאסוי, — נ*ר װאם נימ א־נז הודם־בר דאם ײרונזזנז אין די בערייינעד ־אמען. מען קאן צירעכענען צו אט דער האטעגא־־ע •ריאן פײבטװאננער, און פעריהט טײרהאבע־ און בהונא וױירן. •אזעף האטטײנען, אדעד :אמ• נ־אנעמאנען ■- דבעך. און בײ א הײנד־ך הורצ־נען — זענען די װערק װענן די ״דן אין די דייט׳שע אטט־פ׳־אוױנצן די־עהט שטודױם־מאטער־אר אױך פאר דער "ז״שעד עקאנאמ״שעד אנט־ װיקר־ננ אין ד״מיטיאנד. הורצ־גס ״אן דער נרענצע״ — איז נא־ ט—רעך ײריננזננ כ־*יניה, — װי עם איז ײדישע ב־אניה קודװינ האטװאנ־ס א־ננאר־שע־ ״באנדי ױנ־אד״. מען האן דערמאנען דער־ בײ א-ן א נעוױםער מאס אויך דעם םאצ״אר־עקאנאמישן שדיסט־ שטערעד פ־אנץ אפענהײמע,־, און אנדערע פעדזנרעכקײטן, — מען דארף זיך אבעד היסן צו נעמען אט דעם אױטנעטײרטן ײדישן מאמענט בוכשטעברעך. און מען דארף דך נאך מער היטן — צו הארטן ד• איבעריקע נדױטע ײדישע טארענטן אי.ן הער ׳דײטשער ־•טעדאט•־ פאר ״נ־שט־ײדיש״, א חוץ א פא׳־ קרײנע אױםנאטען—א-ז ׳די מע׳־הײס ׳די איבער־ וױננדיקע מעךה״ט, פין די ד־יט־נ-ײדישע ש—פטשטערעד נישט אפנעריםן בשי־ם־איפן פון דעם ײדישן שוידש. אײניקע העםפן מיט זײע־ ײדנטום, — און נדאד וועגן דעם דעדט ז״ער פ״ר רער פזןקט, װאם מ־טן ״ײדךהאים״ בײ ד• ״דן זעיובםט, גיבן זיך אפ אזעצכע מיחות, וױ טעאדאי רעם־נג, און האנסטא׳נט־ן בדו׳נער, און — עם א־ז א־ן ארנעמײן א טעמע, װאם שע&ט ז׳יך הײנמאר נישט אוים ״מײן װענ ארם דײטש און ײד״ איז א פראברעם, וראס אינ־ טעדעםירט נישט נא־ א יעהב װאסערמאן און א נעא־נ העדמאן. ב״ ד• באדײטנדסטע, בײ ד• פאדגעםסטע, בײ די ערעזסיצ טאראנטן — שטײט זײעד ײד־שער מאמענט נ־שט אוכטעד א פראנע־צײכן. ם״ רױטן א־גהאנט, טײ ר,ײט דעד דיכטולנ, - איון אפ״רו צומאר — רויט דעד פארם. דער ײדיש־דײטשעד שריפטשטערע־ אדטור ראגדסבערנעד האט ט*ט עטרעסע •**־ צוריה געשריבן א ראמא׳ן אונמער דעם נאמען: ״בעדר־ן א׳ן ײדן״• ׳דעד מאטױו איז בײ ראנדםבערנעדן נעװען דער זערב־עד, װאס בײ דעם ס־אנ־ש־אומנעקימענעם װינער זנונא בע־ טאיוער א־ן ױין בוך: ״די שטאט אן יידן״. א סאסױו אויף ועד טעמע, צי ײארט א בעדרין, אדער וױן, פאריטי׳ט און װיחמשאפטריעך, נע־ קאנט עקזיסטירן, א״ון ׳װי װארט איזא טין אײדא&עישע שטאט אױסנעז׳ען, װען עם פארשײינדן פון איר אין א שײנעם פר־מארגן די יידישע ׳בירלער. איך וױים נ-ישט, וױ וױיט ראנדםביעסנעד אדער בעטאועד האבן װידקרעך נעזען די זאך ריכטיה, און צי דאס אויס־ זען םון ׳ד• ײדן־רײנע שטעט װארט באמת געיװען אין יעדער הינזיכמ האטאסט־אפאר. עם שײנם, אז די װערס, און ם־ר פון אונז זערבסט, טרייפן איבער א היפש ביסר ׳דעם װעדט און די באדייטוננ סון ײדישעד װיויקוננ אין איי־אסע בברר. אין אײ\ פונהט אבער — אין דעם בין איך א־בעדצײנט מיף און ז־כער — קאן גאר קײן רײד נ־שט זײן פון אן איבערט־ײבוננ. און דאם איז: אין פונקט פון י דישן אגטײר א־ן דעד דײטשעד ליסיגוראסװר. קען מען זיך װידקריעך םארשטערן די מאדיערנע רייטשע ריטע־ ,־אטו־ אן •עקב װאסערמאן? אדעד — אן דעם רויקן אדנארד צוױינ? און אן ריאן פו־כט־ װאננער? און אן ׳ד• אנדעדע צענדריהעד און צענדר־הע־ ײדישע נעמען, װאס זענען אויםן עננסטן אופן פארביונדן מיטן באנריף ״דייטשע קורטור״, און ״דײטשע ריטעראטור״? א־ך װי״ם: א םך נעמען באוױיזן נאך װײנ״ק. רי צאל ארײן איז נאך וױיט נ־שט קײן באװײז. עס זעגען אבער פא־אן;עםען, װאם מען קאן ז־ך דעררויבן אן שום פירוש-ם רויק אויםצוצײרן, און נאר א רשיסה פון זײ צוניױםשסערן. יעדעד סון דײ רעדט םאד זיך אר״ן און איז יעדעד פאר זיך א װערט, א ביט־באהאנטע רײכע, זאםטיקע, אינהארטסםורע, פארביקע װערט. א־ך דענה איויף א וױירע: ״ש״נע ייטעראטוד״, — און א־ך נאםיר: זזאנזנזרנזא\, בזיכסיזזאזננזר, ארגאלד צזזײג, נזסיעפא\ ניזזײג, אלפרנזד רמבלי\, — איך נאטי־ דעם ע׳פיהעד ױננגונזר כלאנז (אײף ײד־ש: טריג זזאפטג און דעם דעבצ־היעריקן ױב־רא־ גנזארג \זערזזא\, און דעם דעדצײרעד און קדיסיקעד אלפרטר כאלגאר, און דעם פײנעם ריכארר בנור זיאפװאג און דעם םאטיריקער סארל סראװ, און טזזיל לזרזזיג, — און איך האן אז׳וי נאטירן וױיטעי נעמען אויף נענדנ;. אפש־ זאר איך אנרוםן נאך זײ פאד ײדיש־ז׳ײטשע שריפטשטערע,־, ױאם זענען אין דער װערט וױיניהע־ פאפורעד, — װאס װעדן אבער זײער שטארה גערײענט אי־ן דייטשראנד;ופא, — וױ, צום בײיטפיר, דעם ראמאנ־סט ר-כארד גיזרדזזזיגטר, און גטארג נזזגנזל, און האזזז ראוד (אויף ײריש: זזזגא לאזדזזגונזרגטר.), און זזאזנז זזאכאנזלזזנזזזנזדי איך דענה װענן דעד דײטשער ׳דיבטוננ, או ןאייך נאטיד: נזלזא ראזזסנזר־זזזילנזר, און אלכטרסי טזזרטזטזסיײ\, און ארפרטד זזארפטנ ננזזזײר און די ר־דיקע—ן טרזזיג לאכײאג און — איך באננינ ז*ך דערמ־ט, — און דיר אן דעם פיראדאפישן אדער דעם ריטע־אטוד־ היטטא,—טן מאמענט, און ש־ײב: סאגנוזזאגסײ\ ברזגנזר (אויף ײד־ש: 6עאפארד װעדטהײמע־) און ברירריך גזגראלף (א.ײף ייריש: ״נונ־ דעפיננעד״). קאנסטאנטין ט־׳ונ׳ער, דעד ׳פיראואף פון שפינאז־שעד דיכטוננ, דע־ באקיעמפעד פון דער קאינט־םייסטעם, דע־ מאן, אױף װעסענס נאמען עס עקויסטירט ד■ ״האנסטאנטין ברונער־נעזעי־ שאםט״. און נונדארף איז דע־ איבערזעצעד פון ׳טעהספידן, דער מאן פון ידי באקאנטע איטעדארישע ד־אראנןי ב׳נרײב, ס׳איז נעניוינ. איך נעם א צופעייקן קאטאראנ פון א ד־יטשן פיזדראנ, א פראם־ פעקט פון א נ.יסטאװ סייזזזבזיזזר־בארלאג, פאר דעם ־אר, ־אמיד זאנן, 1930, איז א־ד רייען די ניײנ פובריקאציעם. זע איך צװישן די גײ־אודויסנענעבענע פיר־נעלעזענע א״יטארן: דעם ױננז זזרזזזסי גלאזזזר און זײן ידאכיאן ״ם־ידן״, און ״אױב״ פון יאזזזף ראסיה, און ״אויף דעם װענ צו דער אמע־יקאנעד באטשאפט״ פון דעד ײדישעד סדו־ אזזא רנז־גנזרבז, און ״קודער דודך״ און ״פײער אוים די קעסר״