Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 314

לױזנויראו־ױוונו בל(01יט\~ גז8י■ 20 (•9\14 דיש 314 אט רעד ישיבה־בזזזר איז אפיצו ני׳טט גערעכט, טןי *יי חזך ד•?אראך םונם ד׳ײטשן ײדן, וױ •דײז־דײטש זי זאל נישט זײן, א נע־ םעצעדמ ײדיש און ני׳מט מז*ר. ד• תנועה־צזןך אוז האװא״צען־ זענעז נאנץ אפט עכט ײדישע, ד• עגיגים, װעגן װעיכע די פאיציסישע און די בית־המדרשדיסע שמועטן ווזזרן געפ״רט, זעען זיך אז צו זײז דורכױם ײדיש. אבער װיבאיצד זײ ווזזרן געםירט א<יח רײטש, ננבנען ז*ך אר״ן ד• טויזנסעוד גר״זן און מיםםאדשנדענדענישן. איצטע ״י־י־ שע באנריפן, עכט המונענד־סע אבעדגאױבעגישן ותרן םרעמד און אופפאדשטענדאעך, װײא ז״ סדאנן אויף זץ• די מאםקע פון דער ד״טשזוד שפדאך. און בםחר דעדכץונט זיך ד*־ נומ־באסאנטער װ״ז מ־ט יענעם פױרישן ײדן, װזףס דארף א דײטשן ריכטעד אדייס־ נעבן, װאס איז דאס אװינס א ״שוסר״, װזןרכעד פדזװט דערסצערן עם מ־׳ט אאננע פירושים און סען סײן טאדס נישט דערנ״ן, ביז װאנען דער ר־בטער כאפט זיך און ם־ענט: ״ם׳ה״םט אאזא, אז א שופד איז א סױאגזפייסיד•־ דער ״ד שאהאט פיטן סאפ אייף יא. אבעד װען דע־ ריכסעד טענהט צו אים, פארװןזם ער האט דאס נישט בא׳אד נעזאנט, — מאכט דעד ײדז ״צ• איז •דען א שוםר באסת א טדאםפײט?..." םא־ן ד״טשן יידן, ודעאכעד רעדט שװז א םארגרייזט יידיש, אפיאו דעדנדיק װעגן ״דישע ענינ־ום, א־ז דעד שוםד באםת נעוועודן א ט־אמפ״ט און דעדסון־א נעמט זיך דין א&נעשטאנענסײמ... יחידי סנױאה, אזױ האב א־ך נעזאנמ, װעאן דאם אין דעם פעריאד, װאם דוקמ ז־ך א־צטע־ אן אויף אונז, אםשו־ באנעםע;. און ם׳קען זיין, אז פון אזויכע יהידים וועגז די ״דישע װעאט :אך אמ^ העדן א סוא קודא במדבר: דע־ רייבעד, געבענשטעד, פדט נדויםע סואטורעאע סוחות בא שענסטע־ ״ז״שער -שוב א־ן ד״טשאאניד נו׳ססט, עד;עגדנט נ״שט ק״ן אינעראעכן אנשפאר וױיא עד תאט שוין נישמ סײן א״ננם, ער האט נ־שט ק״ן שפדאך. זאאן עם וןיםן די, װאם פארמאנן נאך אן אײנענע ״דישע שפ־אך, זאאן ז״ עם וױםן און נעדענסען. זאא; די״טשע ײדן זײן אן אפשרעקעדיס ב״ש&״א פא*־ די אאע, װאם וױאי אײבטז״ניק םװתר זײן אויפן חוט השחרה פון זײעד עקזיםטענץ, אויף ײדיש! צר אףכזעדע לעזעד! צזליב רנזנז פזזזנזר\ סנזזזאזזיסזז ערױינז מװנו\ פיר סירײס לײע זנזר נ=ז\ רי ״לינז. בלנזסינזר״ זיננזסי בכזז צז אבאזירז זזײסיפר רי צײסינויריפסו. אויך פיל ײריננזנו ביבליאסינז?\ אי\ גרנזנזנזרנז אז\ 9לננ ונורנו נזוז?וז\ לאזנו\ וױוונז צאל\ פאר רי ״לױז. בלנוםינור״ דאגז אבאואנזנוגנז־גנולנז. אװך א רײ אגנװנז\ אי\ פארננוײרנװנו ננונזנונז רנו?\ ויננינז פױןוזלנזך פאך רי גװונןרו. װאנז זײ \<אב\ באעזוזנזך ראװ אלץ צװאװנו\ װירגװ טלנזכװ אויף רנור װאסינזרינולנור לאגנו װ\\ די ״ליװ. בלנוװנור״. װיר האב\ באפזלאװ\ אי\ 5"\ וזאל וינניװ א\י9צוגנוב\ רי ״ליװ. בלנוװנור״, — א ונזװרזאל, װאװ נועזיװװירװ ווװי\ זױװ 9 יאר או\ װאװ רנורנסיױװ בײ רנור װיװהילך 9ז\ רי אוגנוזנונװװװנו ײרינמנו ננוריװװטװנולנור סל4 װאב\ רווגלװנוװי?. אבנור כרי װיר \אל\ װײװנור אזװגנונניװנורװ?אונו\ רנורנסײונוך װזו\ װיר האב\, השזבנו פר״וװ, אײנור װיװהילך. װיר בנזװ\ זױווװ?יי\ פוװיצנז, װיר 9ארלאזגנז\ 9ז\ אײך, איר זאלװ גלײר צזװרנוװ\ צז א װנורביר־אעצינו 9אר רי ״ליװ. בלנוװװר״. װיאױ וינניװ נווװנור אי\ ינזרנזר ננוװאװ צז פוא9\ נוװלנוכנו זײנז אבאז#זװ\ ארנזר זנװ צז באוײנװ די אבאואװוװװו, װאװ זנװנװ צזליב אװגנולאזזןייװ אװגוזװאלר אי\ אײוילנו טוװנוװ האב\ 9רײזװ 9ז\ רי ״ליװ. בלנזװנזר״ גנז־ 9ר\װװ אוװ הנול9\. \ײ האב\ בײ א?לײונור א\ו1יװרנז\ג\זג 9יל אזי9גנוװז\. װיר רזכ\ אײר, װננוזבנו װרײזװ, אי\ א\ <ורזװװ\ װאװנװװ 9אר אזװ.• זנוװ, גיװ די װנזגלנוכנןײװ רי ״ליװ. בלנזװנור־׳ זאל\ זזײװנור דנור־ נויײזנװו ינורנור אײזנור רארף וווא9\ 9אר אזזז בל\י\ אײ\ אבאזאװנװװו װיר א9נוליר\ צז אײר אז\ זנזזנו\ זיכנור, אז איר זזנוװ אזזז בא־ הילװין זײ\ אר\יװצזגטב\ װײװנור די ״ליװ. בלנוװנור־־. װפר ר\9װ זיר א9 דפר נורפיװנורי .;יטעו <.ו שע בלעסער״ באריזם. און דאם רוב רי״טשע ײדן, אי״ננעםונרעװעטע אין זײער סיגדערשן צוטרוי צו דער אײנענער דײטשסײט, וחןצן שטארבן אומ־ נאיסלעך דערנ־במעדטע, אמת הײמאאדע, אויםנעװארצרטע, שטארכן פון אנטוישוננ אין דער װעאט. אבער דאך־־. יחידי םנוצה, בפחט צײישן די ױנכע, װעאן אינם אנסוםענדיסן היטאערישן פער״אוד עפענען די אױנן. און ז״ װעאן זען אט װאם: דעד חורבן פונם ד״טש־ײדישן ישוב האם זיך אננעיהויבן אין דעד ם״נוט, װען םען האט אװעסגעװארםן די אײנענע יידישע פופרארי (מען ותט אפשד פאדשמ״ן, אז אינם פדאטעסט קעגן סשה פענדעאםאנס דייטשעד איבערדעצוננ פון תנ״ך האט דך אויסנע־ חדיקט א נעדנטעד ײד־שער פאיקם־אינטט״נקט). מען ותט דעד־ סענען ד• נישט־ס״ט און פוסטק״ט פון די אלע יידישע ־סאפוננען, װאט זענען דנט דאן נעבו״רן נעװאודן א־ן א פדעסד אשון. דאם איץ, װאס דעד די״טשער ײד האט נעהאלטן פאר דדחכדס ײד־ש ותט דך איצמ ביסאעכװײז פא־ איס אנטפרעהן אלס — פװנמד, דײטש. זײן שםשון רפאל ה״דש, דע־ פ־ראזאף פון דער ארטאראסםיע, ותט זיך פאד איס אדו־םוױיזן אלם דעד תאמ־ד פון א שפ־אך־פיאאדאפישעד שיטה, ותאבע איז בשעתו נעװען אננע־ נומע; אין די דייטשע אונױתדס־טעט;, אאס דער, װאס האט םיט די״טש־פ״אאאאנ־שע פאנטאװעס נעװאאט מאבן דאס ייינטים ״מאדעדן״ און ״איבעדאא״ אפ-או דאדט;, װו עד איז נרװזאס און דעאסצ־אנער. און פון דער צוױימעד זי״מ װעט מען זען אינם פיאא־ זאף פון דעד אסיפ״אאצ־ע, דעם מא׳־בוירגער פראפעםאד העדמאן כהז, סאינטס א תאמ־ד, װאס האט נעיװאאט ״רעבם מאבן״ דעם ײידיש; נאט או־ט די אידעען פון זײנע קאאענ; ב־אפעםא־;. פעז ותט פא־שטײ;, אז מארט•; בובעחם באבײ״מן צו דערנעגטערן דעם דײטשן ײד צו חם־דות, האבן, וױבאאד זײ תנען געמאכט נעװאדן אויף דײמש, מעד :ישמ נעשאפן וױ א פדעמד, נישט־ײד־ש מיםטישן חאום און אז דער :דעסטעד און בעסטעד צװישן די דײטש־ײד־שע דענקער, ס־אנץ ׳דאדכצװילנ, איז מעד נישט געותן װי אן איבער־ תצע־ און אװי א־ום א — פעאשעד. און א־בערזעצע־ װעאן ז־ך פא־ן זעענד״קן אוינ או״ך ארױס־ וױיזן די אאע צװײנס און װאסעדמאנם, שניצאעדם און פויכטװאנ־ נעירם. י״מערא־־ש, סאן ז״ן, האבן די נעשאפן עפעם ורבמ־סם, שאםותד״סם, אדײנטרא׳ננד״ק די עמאציעם פון ז׳ײער ײדישן באיוט א״נם ־שית־ת־ב־פ פון דער ותאט־א־טע־אטזר. אבעד מענטשאעך זענען זײ נעבאיבן קאא־סעם, איבע־נעזעצט ד• או־סרופוכנען פזן ״דישן מאםךנעפ״א, װעאכע ז״ האבן אײננעזויגן מיט דער מאמעס מ״אך, או״ף א פ־עםדעיר ש&־אך, פא־ א פרעמדעד מאםע. און בײם דײטש־״ד־שן המזן נופא ותס מען אין די צייטן פון נםױן דערקענע;, אז ער איז אן אמת א־עמעי־ און עאנטעד. אפ־או פאר ז״ן צעד און צאר; האמ עד :ישט ק״ן א״נענע באי. אפ־איו דעד סרעכץ, װאם ער נ״ט, ותן מען שאואנס אים צוא״ב זײן ײדישקייט, איז אײך א — :•שם־״ד״שער. און אאץ, אאץ סאן ה-טאער ב״ א־ם צונעמען, וריא ער האט פאד זיך סײן אייננם, ״ד־שם איננאנצן;•שט אייערנעאאזן. פא־אן דײטשע ײדן, װאם האבן זיך, א־ן פאונ, בבאא נישט אםימ״י״רט. פא־אן ארטאז־אקס;, װעאבע אעבן, דובט זיך, אפנע־ נרענעצט אין אפנעש״דט פון דער ארובדקער װעאט דורך תרי״נ :הרים און מײעדן. מעגטשן, װא׳ם סרעטן :־שט ארײן א־ן קײן:ישט־ ײדישע־ שמוב, ז־צן און אעיתען, דאײנען און זענעין ז״ך עוםק אין מצײת. צו ז״ האט באמת די אםימיאאציע נישט נעטארט דעדנרי״כן. און דאך האט ז־ עם;עטון■ די״טשאאנד ,האט נעשאפן דעם ס״ר״אז, אז אן אמת פדומעד ״ד זאא קאנע; ז״ן וױיט םון יידיש־ קייט, װײט פון ״דישע מאסן, װי״ט פון ײדישע נעםיאן• ד״בט ז־ך, דע־ פדומער ײד האט;א׳ר ק״ן מענאעכק״ט :ישט, צ\ װעדן איפנע־ פדעמדט, — װאדום װו און װיאזו־? — און דאך א-ז ער נישט;אד אפנעשמאנען און פאדגדעבט, — עד שפ״חט זיך אװך פשוט פדעמד צו א ײדן. נ־שטא דעדפאיי סיין אנדעד סיבה סיידן די, װאם עד האט אותהנעװאדפן ײרױס פון א*ע אס־מ־אאצ־עס האס עד דך;עדז־ט,— פון נענא־וואםער בױ ארץ״שדאא־עדד, — אבעד ד• דײטשע שי&דאך האט ער אננענומען. און ער דעדט שװז א פארנרײזט ײדײש. װאדום א״ב אםיאו דעד א״טוױשעד ־ש״בה־בחור, װאס נעסמ זיך אונטער צו האאטן א דיימשע אעסצת, זאננדיה מ״ט בטוא, אז םײ־וױ ״איז ו׳יי׳טש םעד נישט װי א פארנו־ײזט יידיש״, — אױב