Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 313

3₪₪₪₪₪₪₪₪1/₪/4₪₪₪ זײס 313 ^■1 ד-קע ״ד-יג-ע א־נטערעם; םון איע י׳ענדער און מעיז שיאט דך גאר נ-שט ״אפנעד-סז םון ד• ברײט-ע מאםן״, וױ א״נ-סע נעװעזעגע םאדט״־יײט ז-פצן אונטער םון צײט צו צײט• אחדבא, דאם נײטראיע נעאאםעגע בערי'ז האט אפ־יו דעם נעװעזענעם פארט״־ם-רער און ביל־טוער ניענעבן די :יענלעכנץיט צו םוכיען צו ד• אייגענע נעראנהע;, צו קעגען מײיםב זײן זיך כי־ט דך אי״ז און דדחך דעם נופא א-ז אם-יו דער נעװעזענער פארט״־פ-דעד עזוין נעװאדן טער ודיטדכט־ם, כיער א&נעססאי־רט און בכ״-א יעוין — טער שעפערי״׳. און עם א-ז אויך נ־יטט לן״ן צופאא, נאויב א־ך, װאם מערערע ײר״טע אינטעא-נענטן, װעאבע האבן ביז מיט א יאר צען צוריס נאך נעהאיט ז-ך נאניז נוט או־םנעאעבט א-ן דעד רום״נדער אדער א-ן דעד ד״ידעעד הואטור — האבן עריעט א-ן ״נאוזז״־בעראין (איײך פא־ מע־עדע דיבט-םע ״װעםט־-יודען״ איז בערא-ן דעצטנם נעװארן א ״נאות״) — האבן זײ, ה״םט עם, אין ,נאו,ת״־בעדאין זיך אנגע־ הו-בן צוטואיען צו דעד ייד-׳צ־רעידנד-קעד אין ״דיש־׳םר׳יינדײזער סאאאניע און אזו• פארפאעבטן ז-ך מ-ט דעד מאו־גרנער ײד-שער ייאטוד װאם אא־ריט אן ם-ט א-ד װא־עמקייט, אימפעט און אפטימיזם. א־ן אפיאו נישט־״דן, אפ״או דיבט-קע תונדע־ט־ם־אצענט־סע ד״ט־שן האבן אעצטנם ז-ך אננעתויבן יטטא״־ק צו אינטעדעסידן כדט דעם מזרח־א-ידא&עי׳שן ײדנטום און מ־ט דעד מזרחײיד־שער יןוא־ טור, װאס האט ז-ך אנגעהױבן צו ד־ערטראנן ק״ן בעראין פון אאע ײדייטע ותאט־עסןי ייד-שע איט-םטן און ייד״עע קינםטאער (אפיאו םון דעד צװיי־ טעד און דד-טער טדדגה) האבן בײ די דײטשן פיא מער דערשאאג, װ• בײ די ״דן נופא... נ״עטי נאד מחמת דעי־ בענקיעאםט ז״ערעד נאך ״עקזאטיק״, נאד אויך טאקע מחמת דעם, וױיא ד• ײד״טע ישפראך און די ״דישע ם־אטוד האבן דך פאד ד• אעצטע יאדן דעאיביא־ט־רט און נאײכ־ בא־עבט-קט כו־ט ד• יעפדאבן און?ואטודן פון אגדערע אומות־ העואם. ריסינוז־אריבונו בלטזזער ו\וז. סג^פו♦)?/₪₪₪₪ ם׳א־ז אפשד דערפאר מחמוז בעראין םארמאנט גישט בכאא ק״ן ײדישן מאםן־אעבן. די יזאײנע צאא ײד״םע ארבעטער און אננע־ יעטעאטע זעכען צעזײט און ציע־עפ־״ט איביעד אאע עקן םון דעם א־בייעד ם־י־מ-א־אנ-קן בערא־ן. און ד• ׳הױדיריער, ״קאיאמקע־פוצער״, יזא״נהענדאע־ און םארמ־טאער האבן פון רי אאטע הײםען זײערע נישט מימנעבדאכט יץין בעדאין װעאבע נ״צט א־ז קואטורעאע בא־ דערפיענ־שן אדער װעאבע נייעט א־ז געועאיצאפטאעבע נטױת. חוץ דעם אאעמען א־ז ד• נאענטק״ט און פארשטעגדאעבקײט פון דער דייטשעד יעפראך נורם ד• ״פםראך־אם-מייאציע, און אן אקארטט א&נעזעצטעד עכדנראנמ פון פױאן, נאא־צ-ע אדער דומענ-ע הויבט יט״ן אן אױך םארנן צו ״שפריעבן״ דײטש. ד• עטאעכע ״ד-שע קאובן און פאר״גען (שאום עאיכם־קאוב, ״קואטור און ארבעט״, אאדוער אאנדםמאנשאפט און א פאר אנד.), װעאכע פארנעמען ויך ם־ט ייד־שער קוייטו־־ארבעט נר־פ־רן ארוב זיך א קאי״נע צאא מ־טנאירער. דעד אײנצ-קעד פארײן, ײאם פארמאנט א ײעאבן נ־שט א-ז מאםן־אעבן און נרופ-דט ארום זיך א נדעםעדע צאא ײדישע ארבעטע־ — איז דע־ אזױ נעדוםענער ״ײד־שע־ א״־בעטעד־קואטור־םאדײן״. דעיד דאזיקעד פאידײן אבער פאידנעמט זיך מ־ער מיט פאאיטיק־יענ-נים, א״דעד מ-ט קואטור־פראנן און ״׳מפר-בט״ מעד רייטש אײדעד יידיש, דעדיבעד א־ז דעד ״ײד־שע־ אדבעטער־קואטוד־פארײן״ נישט נאר ק״ן ״ײדישעד״ און ינישט נאר קײן ״קואטור״־פאידײן. איז ד• איינצ־קע ״קואמונ־־א־נסט־טוצ־ע״, ײאם באאעבט און באװענט ראם ײד־שע לעבן פון בערלי; — א־ז רי ״א-נםנדטוצ־ע״ פון חשובע נעםט. עם נײט ינישט דורך קײן װא־ אז ד־דך בעראין זאל נישט דודבפא״־ן א װעאבעד נ־שט א־ז חשוביעד נאםט פון מזדח־אי־־אפע אדעד פ־ן יענער ד־ט ־ם, פאר װעאבן מען זאא נ־שט מאבן קײן אװנט אדער, לכא הפחות, א באנקעמי אזוי ארום װעדט ד• ײד־שע קאלאנ״ע םון בערלין (דער ע־קר — די ײד־ש־דוםישע) װאך־אײן •װאך־אוים פארשמאאצן מיט די לעבע־ עזדיז/? ק ן ו? ע נ ) ן י/ די ) ע נ ז ד; די, װאם רעדן א פאדגדײזט ײדיש נאדע־ װעאט, — דאם זענען ד•, מ־ט ורעאבע דו קענםט דך צוזאמענ־ ־עדן, ד• װאם דעדן ד״טש• און שונא־םי.. א־ך בין דבער: װען דער ״שפוך חמהך״ פון דער הנדה װאאט בפירוש נעגאננען אױױ פראוערייך, װאאט קײן דײטשער ײד קײן קשױת נישט נעפרענטי.. ײא־ום דין פאדבונדנקײט מיטן דײטשן בידנעדלעכן קאאם איז נישט קײן צופעליקע, נישט קײן ק־נסטלעבע און געמאכטע, זי איז נישט באװוםטז־ניק אםימילאטאדיש, — זי איז נאטידלעך, דודבא״םיק און ארנאניש נעװאקםן. נישטא דא קײן אנשטעלן, :־שט קי״ן צעי־״צטע נליסטונ: צוצופאםן דך. דער נאכזען, װאם ז״ האבן דך :עגעבן, — ״דייטשע בידנעד פון דעד משהשעד רע־ ליניע״, — באצייבנט נישט קײן שטהעבוננ, נאד א צושטאינד. ם׳איז פאד די װידקלעך קײן א״נדױוידי־עלער און קוילטו״־עלעד םפעצ־םיש ״דישער נודל ינישטא. ע־שננ דעם יאד, עידיעט ד• ־עצטע פא־ מאנאטן, הויבט דך עס אן צו װעבן. היטלעד גייט, און װען מי׳ד זענען יענע װאך נעזעםן ב״ם פאיטערם סדד האבן זיך, — דאם עידשטע מאל אין ד״אלע חדײס־ק •א,־, — די דײטשע ײדן ויעזס אפנעשטעלט או״םן ״שסוך הםתך״. ז״ נעמען עם פארשטײן. ס׳װעט זײ באשעהם זײן אן אײגן, םפעצ־פיש ־יד־ש שיקזאל. אױם דײטשע קלײנב״רנעד. ם׳נ״ט א םדדה פ•; ט־אנן א דויהבאױפ ״ד־ש פעקל. און מען צא־ט ט״ע־ הבי־נעלט פארן נ־שט־פארש׳טײן דעם ״שפ־ך חםתך״... שװע־, זײעיד שװיער װעט זײן אט דער אריבעדנאע פון דייטשעד בייו־נעיױלעכקײט צו ייד״שער איונערלעכתי״ט. ראם רוג כוחות װעט מען אויםברענגען אויױ •יאמע, אפהענטיקע פ־אטעסטן תעגן באד־ דע־ פאטעיה, א דײטשעד דב,;עדענק איך, פלעינט מיר זאנן: ש,״ן העיבער ד־״םיק יאד, װי איך פ־אװע םדהים פא־ אן עיולם ט־ט אורח־ם. און װ• נאר איך האב צוױשן ז״ אן אמתן ר״טש, ב־ן א־ך שױן דבער מ־ט אים, אז ער װעט ױך אפשטעלן אױפן ״שפוך חמתך״ און פרענן: ה־תבן? ״דן האבן דאך אזא בא״־פ־ הארציקע, אזא פאצ־פ־סט־שע דעל־ניע, װ• פאסט, ז״ זאלן אזױ פארשעלטן זײעהע שונא־ם? און איך :עדעגק: ק־נדוױיז פרענט דך מ״ד ד• גאנצע ט־פ־ש קײט פוגם דײטשן ײד וױדערשפינלען אין דעם, װאס ער פאר׳עטײט נ־שט דעם ״שיפוך המתך״. האט;עײיזן, אז עד וױיםט נאגץ נוט ד• ײד־שע ־•סטאיד־ע מ־ט אלע א׳דע שױדעידלעבע פאם־דוננען, װאם לאזן אוינז בעטן בײם ,־ביונו־של־עולם, ער זאל ױך באטש אײן מאל נוקם דין א״ן אונזעהע משח־ת־ם, ־— עד װײסט דאס נאגץ גויט, א-ן עי־ האט עם דאך פאדנעסן. ם׳איז פאר א־ם אן אמתע;עשיבטע, נאר א וױימע, נע&יד־קע. ד באר־רט א באדבאהישן עב־, א לאננ אײנגעזו׳נקעגע ײעלט, — נ־שט א־ם, דעם הײנט־קן, לעבע־ דיסן מעגטשן. נ־שט ער האם נעל-טן אט די רדיפות. דאס נעפיי פ•; נקםה האט ב״ א־ם נ־שט פון װאגען ארױםצװואקסן. — דען ײ־שק״ט א־ז פאה א־ם כ־שט קײן שותפות אינם נורל פונם נאנצן נהויםן גלות, נאד אן א־דעע פון שליום און •ושר און דטלעבקײט. אן א-דעע, װאם האס קי•; םנע־ומשא ■:•שמ מ־טן טאנ־טעגלעבן, ממשותדיקן לעכן, פי״קט .װ• א פ־״װאסע ליבהאבעדײ םון ד• פדײע אװנט־שעהן טאר :•שט ד״,־•:•״־; דעם ״נעשעפט״, דעם ב״טאנ־ דיקן פא״־נעם. ס׳הייסט: דין אן ײד איז ג־שט קײן נורל. ס׳איז א בח״רה־ חפשית־זאך. גודל, — דאס איז די״טשלאגד. ברירער א־ן דעד