Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 311

4 ױיס 311 ײרישע נעלערנצזע ומולטן זיך רעזעזץוידס א,ין וױלן נישט עסנסצעך;#־עיסטרעטן ס-ט דער אנערקענוננ £ון ײו״ש אלם א £דלבא*־ינכט'<זטינ שפראך. שיס אזא םארס־״ד־םוננ דענען לעצטנס >>־וים:עטח*סן גרעוד וישסי ײר\, און אויף דעם לוינט זיך אפצושסעלן. מיט א ררײ יןו־ צוריי) באקום איך, אלם פארשטיתר פונם ײװא אין בערלין, א בריװ ש־ון אײנעם א דײסיע הי־נ־ז יולאס, וואם יעסײט ב־איע סונם דייסשן אויםלאנדם־אינסט־סוס אין ישסוטגארט — אן אינסטיסוצײע, װאס זארגט װעגן פאד׳ען און פא־יםארקן ד• דײ׳טשע •:אראך און קרלטור צורשן די ׳די״סיען ימתוץ ד״טשלאט־, און װאם ותר׳ט בלי שום סםה גע׳טטיצט פון דער רעכלדנ;. צום בריװ איז געװען צוגעלײגט קראסעם א לאכנע׳־ אדטיקל אין ײדיש, :עשז־יבן או־ף דער מאשין, פיס א הײםעד פארסײדיס.:: פון דע־ ש©דאך און מ־ס א פ־אפאגאגדע וועגן ־עאםן א ־עבעריקן קאנטאסט צװישן ײדיש און דײט׳ג/ אינם בר־װ שדײבט דער מחבר, אז ער האס זיך פא־אעסעדינס־רט מ־ט ייז־י׳ע, האס■ זיך או־סנינ־עדנט די שיפראך און ליתנט םר״, אמת - שרײבן קען עד;ישיט ןדעם ארטיסל האט עד נעלאזט א־בע׳דתצן) און װיל זיך פאידבינדן םיט די י־דיש־סטישע קרײזן. £ינם ארטיקל א־ז געזתן צו תן, אז ער איז;אגץ גוט באסאגט סיט רעד ייד־שע־ ל־טעראסור ביז די נאר נײםטע ות־ה. איביםל ש&עטעד, אין 1930, האט די ״דײטשע אסא־ דעםיע־ אין מ־גבען, װאיפ האט או־ך ד■ זעלבע אויסגאבן װ• דער שסוטגארטער איגםטיטוט און ארבעמ תאנטיק אין עננער פא־ביג־ דונג מימ א־ם, אגגעהויבן ארו־םגעבן א םפעציעלן זשורגאל (״נויט־ טײלונגען־׳). אינם ע־שטן ניומער פוגם זשויתאל גײמ אגם (ורטוסיטו־ אן אדטיקל שון דעם זעיב־קן יהייגץ קילאם ״דויט׳עע און ײדען״(גישט ״יודען״, נאר טאסע ״יידן־ — ײדיש־דעדנדיקע). ״רי פראנע םון ײדיש -שרײבט רער מחבר — א־ז נישט א םראנע םון טינדארט־ פא־שו;:, נאר א יןאסױ טון א לעבעדיסער קולטור־שט־אך םאר א םלאץ און םאר אינסענםױתר אנסװיקלוננ. פון דעם שטאנדפונקמ ארו׳םניתנריק, דארױ פען אפן זאנן, אז זײט ־ארן ש׳טײט מען אין ד״טשלאגד שטרענג אויף דער;רענעץ צװישן א־ננאר־רן און א־׳ננאראנץ״. דאס כדינט מ׳א׳ז מבטל די ײדישע ש&ראך נישט קענענד־ק זי. די דײטשת םיילאלאנן בא־קאם־רן זי• װאס תנען ר• ם׳בות פון אזא שטעלוננ? .דע■־ דײט־ג• -- ענטפערט ,דער מזבר— קען ז״ך שװעד אנטשל׳סן צו אנערקענען אן אנדער קרובחשע ־עט־אך, װײל ער האלט א־רע םרענע■־ אלס ראם־נ םאר א נידעד׳קן מ־ן טענטש״. מיט רער םארטײדיקוננ םון ײד־ש• א־ז ארו־סנעטראטן או׳ך דעד באקאנטער דייטשער םילאלאנ םראפ. הישר־ך מאתר־בעגםײ,— וױדער נישט קײן ײד. א־ן די סאלירע ״פרי־םישע ־ארביבעדי• *1930, נאותסבער) האט ער א&נעדרוקט אן ארט־קל ״ד• יידישע ש@־אך״, אין װעלםן ער שרײבט, אז ײדיש איז ״א לעבעריקע שפראך, ײאס אנטװיקלט זיך םריי און לעבט א־ן טויל םון םאלק און נ־שט אויםן םאפיר דאם הײםט כ־שט, אז ד• ׳ג־&־א׳ך האט;ישט אירע נעתצן און מ׳קען טיט איד סון, װאס מ׳װ־ל. ױ האמ פינקט אזיי א־ר םעםטע כראסאטיק, װי װעלכע ם׳נישט איז אונדער םאלקם־שפראך״, ״ד• שא־שוננ םון ײריש און ײדישתר ליטעראטור איז א נדויסע אין אין פילע פרטים װיבטיקע אויםנאבע םון דער ײ־סנשיאפט״. דער אוסנל־ק איז — זאנט ער בײם אנהייב םון ארטיקל, — וואס ״נישט נאר ד• נישמ־־־דז קיקן אראפ מיט םאראכטיננ אויױ דער שפ.־אך, :יתרט די ײג\ גיפא ײײב\ א\ גװ שנוװזוג ויג וזיסי גײנור פאירןפ טפראג״■ פיט די ותרטער םונם דײסשן גערערנטן װעלןמיד םארעיגדיקן. אכטדכב, מזדח־באליצרע _ אין דעם םפעציעלן נאליצ־ע־ניסעד םון די ״לימ. בלעטעז־״, ,ױעלכער ותט אדימנעגרען די ײד־שע קולטור־באװענונג אייז דאם ײדישיע שאםן אין מזרח־גאליציע, זתט קומען אן איבערזיכט איבע־ די ײדישע קולטור־ארגאניזאצ־עס אין סזרח־נאליציע. אלע קילטיר־ פאר־שען, כארן, רו־אסאטיש־ע קרײזן און ביבל־אטעקן, ױאס םירן יזיתר טעס־קײט או־ף ײדיש, ותרן געבעמן ארײגצוש־קן נלייך א־נפארטאצתם ותנן זיתר מעטיקײט לויטן אדרעס: .פ)81׳װ6ב8 .1ט ,׳װ6\11זס02 ,ט6131׳װסנ1װזפץ7 תזפ&פזנ!^ £2 רינזטגאגיננונו גרנוױנװ וװז 20 (פי*) םון רי ידײ׳טשע ײדן, װאם תאט גענרסען אונטער זײן יגייץ ד־ ײז־ז אין ר־ אקופירטע טזרח־געננטן א-ון װארעם םארטײד־קמ זיתד אײנגארסיקע םב־בה, זיתרע קולטונ־א״נגטימלעבק״סן און זיתר שפראך. אבעד או־ך זײ תנען נישט ײײט אותק פונם םקא־באװן פאט־יאטישן נוםח. אזיוי, א שטײנער, אינם זאםלבוך ״אסנױודען־, וואס איז דעדשינען א־ן מיגסען אין 1916, שדײבט פ־אם. הײנריך ל׳עות באנ״סטערט ותגן רער ״ײדיש־ד״טשונ׳ד ש*־אך פון ד־ אסט־יידן״ בזה הלש.•;: רי ײדן האבן מיטגענופען קײן מזדח ״זײער דײטשע ׳ט@דאך~ און צעטדאכן זי איבער דער ותלט; ״דודך דע־ ײדיש־ד״טשעד שפדאך א־ז דער מזרח״ײד נעװאדן א ס־םנליד םונם דײטשן שס־אך־קר״ז אי.ין דערם־ט ־ער טרעגער און פארזעצעד £־; חער קחלוטװ־ און םונם םאילקסגײסס, רואם געםיכען זײער א׳ויםח־נק אין דער דײטשער שסראך״, קוי־ץ — בסעט אן אגעגט פון ־עם ק״זעי־לעכן דייטשלאנד. נאך דעך םלחםח ־אט אט דער וװלגא,-פאטריאט־ש׳4־ שטאגד־ פונקט בנונע ײדיש אױפנעהערט. סיט דעד פארשטאדקוגנ םון דער ײדישער קולטור — פ״־עסע, ליטנראמיר, שױל־ותזן האט ו*ך בכלל א־ן דעד נאנצער ותלט נעביסן רי אלטע באצױננ צו ײדיש: שוין לאנג א׳ותק ד• צײסן, װען ס׳האט נעקוקט םון אויבן אראפ אויף דער ״שםחזז*, ט׳היט זיך שו־ן אםיליו צ, זאגן ״זשארכאן״, אם־רו א־ן דער אםיצתלער שםדאך־װיסנשאסט האמ זיך אײנגעבירנעדט דאם װארט ״ײדיש״. עם בײט זיך ד■ באצױנג צו ײדיש אויך םצד די דײםשע ײדן. א נדוויסע דאלע האט דערבײ :עשפילט די נייסםיקע און נעתלשאססלעכע דיפוז־ע, װאם האט זיך אײנגעשטעי־ט די לעצטע יארן צװישן דעט די״טשן און מזרח־ײדנטום דורד דער בשוחםותד־קער ארבעס אין די איגטערנאציאנאלעי ײרישע ה־לף־ ארנאניזאצתס און דורך דער :עװיסער קעננז־יס־קער התקרבות א דאנק דער ײדישיסטישעד אינטעלינענץ, װאס האט ז־ך באזעצט ניאך רעד םלחסה אין דײסשלאגד. אז מען דברט איצ׳ט אין בערלין איויף א נעם״נזאמ׳נר קאמיטעט־זיציוננ אדער פאדזאמלונג אין ײריננו, װונרערן זין־ שו־ן נישט טער די ד״טש־ײדישע פני; אײניקיג נאר העדן ז־ך צו צום בײז וװנידעד, זענען ט׳גיעקאות צו באפן דעם שניט םונם לשון, װאס איז האלב רײסיש און נאר פאלאװ־נא פדײסיש. דײטשע פאדלאנן לאזן ארוים א־בעדתעונכען פון די ײד־שע קלאסיקענ-פרץ, שלוםתליכם, אפאמאשו און באזינד־גרם אש; די איבעדזעצוננען םון אשם נית װעי־יק ותרן ארו־ס־״יגשטע׳יט אין די םענסטער םון ד• בעדלינעד בוכהאנדלונסען א־ן דער איי־ נענעז־ צײס און אסאל אםילו פרתר, װי די )*ךינינאל־ותרק אין ײדיש אין די װאר׳גתותד אדע׳ר נױ־יארקער בחכהאנדלוננען• בעת מען ארנאניזירזט דעם ײדישן פאװיליאן אויף דער פי־עסע־איו־סשמע־ לוננ אין קעלן אין 1928, מוזן די דייסשע ״דן בעל־ס־כם אייננײז דערויף, אז םאד ״דיש זאל אפגענעבן װערן רער נרעםמער צימער, און מראנן זיך אדיבער מיט זײערע פא־ ד״טש־ײדישע צ־יטונגע; און דעד עיקו־ מימ זיתרע ״קולוטוס־געיבעטע״ — פו־וכת;, מזוזות ו׳כדוםה א־ן א קלענערן ציםער. בעת די דײסשע רײכספאםט ציגשיקט פא־ ראש השגה םארט־לארן מ־ס םאי־ט־קע טעלע׳גראס־׳געי;ראטו־ ל״מננען אויף ױם־סוב, שטמלט ז• אנ־ײן טעקסטן פון אזעלב־ג בדבות אויך א״ן יידיש, םיט לאסײנישע אותױת, נאר זי באשטעלט זײ בײ א ײד־שן עם־הארץ: ״גאט זאי אײך גיעבז געזיכט און פ־גדג״־סע״ (פ׳־נסה) וכדומה. די ל״פצ־נער מעמע־פאדװאלטונ; לאזט ארוים א פראםאינאנרע־ב׳־אשוד אין ײדײג• ״דעד לײפצ־ניער יאריד״, גאגץ נוט אנגעשריבן■ דאם לעבן סוט זײנם. רי באצױננ צו ״דיש און ד■ שאיפוננ א־ן ײד־ש װערמ •גתסמיגר אויך אין ד־ וױסנשאםטלעכע קרײזן שון דײמשלאנד. און דא האט דעם גר־גסטן םא־רינסט דער ײװא םיט ױינע או־םגאבעס. דערבײ, קען מען זאנן, האבן ד• ריױזננונו װיסנשאפטלער, באזונדערם ד• שפראך־ און ליטשהאט־ר־םאדשער אין אלנעמ״ן ארויסגעװ־זן מער איגטערעס, װי די רײסיננו־ײריפוט ידי לעצטע קענען נאך אלץ נישט םארדײען ג־שם די פרעטענזת׳ם אין נ־עג ידעם;ײסט םון דער נײ־ איויםנעקומענעד וױסנשאפטלעכעד םארשונג אין אזא שפראךן װאלט דאם באטש נעותן א־ן העברעיש, אבער;־שט אין א ישון, װאם מוז, לו־ט זײערע חשבונות, בקרוב אפשטארבן. םונדעסטװענז, :־ג־ םינען םיר שוין די לעצמע יאדן א־בערזיבטן ותמן די או־םגאבן פון ײװא און בכלל ותגן וױסנשאסטלגכע ותרק אין י״ד־׳ג־ אין דעד ״מאגאטסשריםט ם־ר געשיכסע אוגד װ־סעגשאםט רעס ־ודענ־ טו׳מס״, אין דער אל׳טער סעסטוסג םון תכטת־הי־דות. די ד״מש־