Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. Seite 310

וייס 310 |^^^|||||^^__ליסי(ו(־א\־יפ\(\ בלגומטו \\חי. 20 \9\*\ ש■״ :-־>)׳:י&ורט םװי 18־וטן ייארתונדערט; דערבײ ׳שרייבט דער סחבר: ״>>״< מ־טנל־דער פון דער פאמ״ייע זענען ד׳מד׳ט נעווען אין ־עדע־ באצ־ונג הטבססי אווזגסבילרמוז — זיי ראבן נערעדט און;עשר־בן אױ־םער העברע״ש א שיעבטן פראנקםורטעד יח־־ש־ד״טע אבע־ הױת יו• זיי האבן שױן דאן נעפ-רט נדציסע נעשעסטן און א נרו־סע דײטשע קא׳־עספאינרעגץ, ־אבן זײ נעמוזט אנשטעין א קר־םטרעכן קארעמאנדענט, מחמת ײדן — סעגער פון דײטש זע;ען דארט נ־שט געװען. װ־ באקא׳נט -,אט נע׳טע א־ן רי ייונגע ־ארן ז־ך או־סגעיערנט א־ן פראנקפורמ יידיש >*ון אפ־יו נעפרװוט ־צי־ײבן אין ־יד־ש. ד־ ״פ־נח פ־אנקפורטער״ פארשסרײסן זץ־ איבער?ז־ע תו־פט־שטעט םון אייראסע און ראמימ־יצרם הויז װערט א װעלט־ פ־־כיע, ײז*ם באהערשט דעמ אייראפעישן נעלט־כזארק, א׳ין אט יפ־ייבט אין ־אר 1828 דער ראנדאנער ־אטיעירד נתן א ברױו צו ז־יז בריודעד קאר? קײן ,ניעאפאי — און די ש&ראיך איז ״א האקב ר־־טשע, האיב חעברע־שע״, דאם םיינט אײננטלעך מיט א צומ־ש פ־נם סדאונקפורטעד ״דיש: ״אונזעד םרײנד העדיס (ענגאישער פ־נאנ־דמ־ניסטעד, װאס האט דאין דעטיסיאניידט) אייזמ ברונז... נע־ ־אבט א־זט;אט, דאם װיד נון :וטע נאבריבטן האבן... דרדך דעם װיעי־ננטאן א־ז ארעס פ־ר דע־ם שאום. אונזער קענינ אין זייגען ר־נדעין איזט ־ויטער שאום עאיבם״. א־נם זעלב־קן םננון שדײבט נתן פון האנדאן צו זײז ברודעד סאלאמאן קײן זױן, און יענער זעצמ איבער דעם ברװו א־ן אמתן דייטש איין לײענמ א־ם פאר מעטערנ־כן. ד• דאז־קע בר־זו;עפ־כען ז־ך א־צט אינם זזינש־ ׳קטאסס־אירב־זו (זע: מגא\ אמואר ןאװזמ סארנוי■ ״רעד או־פשמ״נ דעם הו־זעם ראט־ ש״דדם״, א־נזיר־־פא־לאנ, לײפצ•; 1927). דאם זענען נאר א פאר בײשפ־לן, װאם װײזן, אז ײד־ש האט נ־שט;עװארמ אזוי לײבט אפ־וימען ידעם װענ פאר דער דײטשער שפדאך• אמת, עס איז געװען אז אך און אז וױי צום יידיש: םאד־ דײטשמע-שמ, מיט א צומ־ש פון אב־םי העברעישע וףערטעד, ײאם דענען נאך נעװען אין אומנאננ בײ היפנים, דיפנים, הו־ז־רעד און כל-קודש, אן זאפט — א נישט־דעדפארענער ד״סש. אבער ־אך, אן איפנעפר־קטער און או-םנעטרייפערטער, װ־ל ער נישמ אװעק איננאנצן סון דער װערט. אז די ר״טשע שפראך שטופמ א־ם דאך ארויס אין אלע שיכטן א״ין אי׳ע װ־ניזערעך אין דײטש־ אאנד, ראיזט ער איבער פארן אותקנײן א-ן ידער דײטשער שפראך צענדליקער תעבדעישע װערטער פונם "דיפ\\ שפראך־אוצר, װאס ב־רגערן ז־ך אײן און נ״ען אפ־לו ארײן א־ן רײטשן לעקם־קאן. מיט עטרעכע יאר צוריק א־ז א־ן דער ״פאם־שער צײסוננ״ נעװען אפנע־ חרוקט א דײ בריװ פון די לעיזער — נאטה־צעד, פ״ין יידן, — אז ד• דאזיקע װערטעד, װ• מש״יניע, םארמזלמ, פייטה, שמירה ׳וכדומה— זענען מחלל ד• קדושה סון דער דײטשער שטדאך, און ם׳דארף פון זײ אמאל פסור װערן■ דאס ״מו־שלען״ א־ז נעײעין ר■ נקמה פוגם פאוחטדיבענעם ײדיש. מ־ט דעד מיתה פון יידיש איז בײ ד• דײםשע ײדן איויך אפנעשמארבן דאס ביםל העברעיש, װאס זײ האבן פריער נעקאנט. 11 דעד אינטעי־עם צו ײדיש װערט אויפנעדעקמ אין רײמשלאנד ערשט מיט א ־א־ צװאנציק צוריק, אבע־ נישט װי צו ד־נר אסאלי־ קעד שפ־א׳י פונם ד״טשן ײדנטים, נאר װי צ,ו דער שפראך םונם גװדוז־ײרגסװס, א־נאײנעם מ־טן א־נטערעם בכלל צום לעבן און שאפן פון די ברײטע ײדישע מאסן א־ן מזרח־אײראפע און א־ן ד־ ־שוב־ם מ־נב־ לים■ דער עי־שטע־ איז דא געװען, װי באקאנט, םדדכי פריץ־קױפמאן, װאס האט נענרינדיעט אין 1913 אין בעדל־ן זײן זשורינאל ,ידי פדײשטאט״ — א קאמף־אדנאן קענן דער פלאכעד מערב־אײדאפע־שער אם־מילאציע און פאר אנערקעגען רי נאציא־ נא*ע אוצרות פונם מזודח־יידינטום. אין א יאר אדוים א־ז אבער דער זשורנאר אפניע־שטאירבן. א נײעיר םטימיל פארן אינטעדעם צום מזיי־ה־ײדנטום, ציו זײנע נײסט־רע אײנניצאפט;, צו זיין שטײנעד־ לעפן און צ״י זײן ש&־אך איז געװען די דײטשע אקופאצ־ע פון פוילן און ליטע בעת ידער מלחמה. ד• אסימיר־ורטע דײטשע ײדן האבן אװי װי פלוצים אנסדעשט אין דער זאגע, א־בעד װעלכע׳ד דער רײט־נרער אודלער האט או־סנעשפרײט זיעע פל־נלען, א נילגם קאנט־׳נענט מ־ט ״דן, װאם רעדן א ״דײטשן ד־אלועיזט״. באזונדערס האבן זיך אין ׳דעם אנ עכאפמ דער נאציאנאל־צױניסטישער סײל אז ״זינט מענדעיםאנען האבן די ״דן אין ד• שטעט (אין דײטש־ יאנד) ז־ך באמ־ט לנםרי פ׳טור ציו װערן פון דעד יידישער ־צפראך״. צ־ איז דאס באמת אזוי געװען? צ• האט דער 9פװ<ז(\ר דײט׳טער *יד — נ־שט דע־ משכ־ל, ־עסא־ם־־יד און אסימ־לאטאר — נע־ װארט און;עקענט אזױ לײבט פטור װ־ערן פון דעם ״צ־נקאליע־ טיטי׳נטן דייע*צ״? א־ן 1909 האט היעריך רעװע ארויםנענעיבן אין בערל־ן םון א פיאניכקריפט א בוך — ״רעבנםערינערונגען״ פון אײנעי□ אהרן ה־רש ה״מאן (1803—1880>. תײמאן א־ז נעװען א חשובע פינוד צװ־שן ד• בערלינעד יידן, דער ״דער ערשטע פאי־שטײער״ פון דע־ ״ד־שע־;עמײנדע, א;ר־נרער פון דע־ ״עדת״שדאל״ און א בלי־טוער. א־ן ד• מעמואדן באשרײבט ער זי״נע קינדע־־־אדן א־ן א קליין שטעטל שטרױשבעדנ ביי בעדלין און שפעטע־ זיין ־עבן און טעט־ק״ט א־ן בערלין. די דאזיקע זײע־־איינטע־עסא׳נטע מעמוא־ן, װעיבע זענען בײ אונז, לײדע־, וױינ־ק באקאנט, ברעננען, אנב, אדױים דעם סוד — װאסער שפראך האט רעםאלט;עהערש־ט ביי ד• פשיטע ד״טשע ־ידן און באזונדערם — ײדעינעם. מ־ד נעמען ארויכ א פאר ציפעליקע פ־אזעס פון ד■ שמועםן, װאם װערן דא געב־אבט מ־ט ד״טשן שריפט. םון ד־ שמועםן אין ש־טרויםבעדנ אין יאר 1811: ״װאם קאבען מער (מ—) הײנט פע־ (פאר) דעם דב•?״, ״װאפ קיען דער ׳־ב• קע׳נען אונז ־אבען? האט ער היד ניט א גוט־נ שטעל?״, ״דאס פא־־נע מאל איז ע־ אבעד א חידש פד״ער דע־נא־;עקומען און ע־ האט עם;ל״ך פון מײן מאן נעקראנען•׳; ״דא זאל זע;ז־) נ׳ (א) פ־פכ סר־נן פאד ארגימיש׳״. דעם ״מה נשיתנה״ ־אט מען אזױ איבעדגעזעצט: ״װאדום איז פאי־ענדעדט די נאסט ד• דאזינע פון פ׳סח פון אלע א־בדיגע נעכט״? — ״איך װיל ד־נר (דיד) זאנען: קנ־״נבט האבען מער (מיר) :עטין דין;עױעדנן צו פ~נה א־ן מצי־ים״. פיין די שמועםן אין בערלין אי\ יאר 836 ו• ״בין עך עםעס א נקבה;עווארען, דאם עך מער (מיר) זאל סיט זאף (־ױיף) װאשען? עפעם א נקבה בין עך דא געװארען?" דעד םחבד דערצײלט ״ױײטער (יא־ 1838), אז דעד ,־אבינער (רב?) ר׳ ־עקב־ ױםף עטיגגע־ פלעגט אין שול האלטן דדשות ״אין זײנעם אוננע־ צװאוגנעגעם ױד־׳נױדײטשען זשארנאן״ און דער ע׳ולם פרעגט זיך קוױקן; גאך די ד־שות פלעגט זיך אגטװיקלען א װיכוח א־ן אזא;ײםט: ״דעדט קאנע (קײנע) נארישקײט״, ״נייט איד זײנט א נאר״. ד־ צאל ײדישע אויםדריקן א־ן די םעמואדן איז אזיו• גרוים, אז רער רעדאיקטאר הײנריך ליעװע׳ האמ צום םוף צינענעיבין א רש־מה פון אזעלבע ותרטע־, װאס פארנעמט 20 ז״טן. אט אזו• האט מי׳ס קארנע 100 יאר צ־ריק אויסנע׳זע׳ן די שפראך פון די בערל־נע־ ײדן —;־שט אין ד• עלענאנטע םאלאנען פונב אס־סיל־דטן אויבעיי—שיכמ, נייעדט צװיישן דעם פשוטן עולם, פײ די בית־מד־ש־ײדן. א־ן דעד בערלינער שטאטם־ב־בליאטעק האבן ם״ר נעזעז א קא־ ־עקצ־ע ל<חיות, װאס ר• בערלינ׳ער ״ד־שע נעמי״נדע האט אירגיםגע־;עבן, אגהײבנד־ק פון דער צזוײטער העלפט 18־טן יארהונדערט ב־זן ־אר 1840; ב־ז ש־םעט איינם 19־טן יארהונדע־ט ג״ען זיי אי־־בע־ אױף דײטש, אבער דער ״מולד״ און אנדערע רעבנפ־ װ־בט־קע ״ד־עות, אן װערכע ק״ן אײן ״ד און באזיונדעדס קײן א״ן ײרעגע קענען זיך ניש־מ באנײן, פאי־בר־יבן נאך א־ן ־ידי׳ש. א־ן אמע־־קאנע־ ״צוקונפט״ זענען מיט עטלעכע יאר צוריק;עװען אפנעדי־וקט א־נטערעםאינטע זכדונות פון א דײטשן ײדן װע׳נן ״ײדן און ־יד־ש־ אין ז־ד־דײטשלאנד מ־ט א ־אר זיבעצ־ק צור־ק״; דערצײרט ד־ג־ מחבר,-אז ביי זײ, אין א ש־טעטל א־ן ב־״ע־;, ״אין דע־ הײם און צײישן זיך האבן ידעמא־מ ד• דייטש־ע ײדן גערעדט או־ף א ד־אלעקט, װאס א־ז נעזוען ז״ער פא׳־ש־ײדן פון דעם דיא־ ־עקט, או־ף װערבן די ד־ימש״נ גוײם האבן געדעדט. ד׳ער דאז־קעד ײדיש־טײ׳טש־ א־ז נעװען זײער ענרעיך צו דעם ײד־ש פון די מזרח־ א־־־אפע־ינ־ע יײדן״, ״עם א־ז ניעװען במעט אוםמענרעך פאר ד• נוײם צו פא״שטײן, ,ױאם ד• ײדן רעדן צוױש־ן זיך״;.אויך האבן דא ד־ ־ידן און ײדעניעם ״נעהאט א דײ בינער אין ײד־ש־־טײטש, װאם מ׳פרענט ׳דענרמעם־ק לײענען״ — ׳ד־עם ״סנה־ת המאור״, דעם ״קב־ הישר״, תחינות און אפילו דאס ״בבא־בוך״ \\וא\(װז אפמװזיױז,׳ װען א־ך ב־ן געװען ־ונג, ״צוקונפט״ 1925, אפי־־ר)'. און אט א־ז אן אכדער טשעקאװער בײש־&־יי אין א ד״טשן בוך ותנן דעם װוקב פון .־אט־עילדס ה׳וױ װערט דערצײרט װעגן דעם באריממן גדינדעד פוגם הויז מא״ד אנשעל דאטשילי■ אין