Literarishe bleter · 1932-05-13 · 20 (13.5.1932) · p. [Seite]

ײדיש קילםיד-שאנון אץ דײםשיאנד ||| נ׳ינסעד יזןדעיעגע - עדײ/ 50 ז״ד. 3ז \זאי 1932 £(פמז 18 מרעףאריפמנ ךךץ^ךךךך■ \.־־ופטדירמגג — ׳״' 1 װאעשדיפמפאד?יפלעדאפוד ו■■ פארילאג ב.קקעצרק,הארשיצ טעאטעדאוןקונסט *. סעעדיקז) /? .ע ד / ב ע ד? י; די דאנגלענישן םון ײדיש אין דײסשלאגד באשריבן אינם ער׳עסן באנד. ״ה־ססארישע שריפסן םיז "ומ1- ד־׳ר חײם באראדיאנסהי; ער האט עס אויך צונריםנעזאמאמ און געא״־דגט די ברױו איגם דערסאנט! ױביאיײבאנד. אינם רייסשן *דיינםיר שרייבס עז־: ״בכאא האט ויך מעגדעאסאן באינוצט מיט דעד דעמאאםסימר אומנאננ־שפראך םון די יידן׳־, דאם הײסס סיס ײדיש (אדע־ ״ײדיש־דײטש״). איין זייז םארעםםאנידענץ האט ער זיך ״נאר אין זעאטדנע םאאן באנוצט מיט דער דײטשער אדער העברעישער שםראך״. אודװ״ג נײנעד וזיאז ייד אםאא נעװונדעדט, װאס כזעגדעדסאן, דער אויסנעצײכנסעד סענער םון דײסש, מאכט אין דינע ״דײסשעי־ ברױו, װאס זעגען נעשריבן מיס העברעישע אותױת (וױ דער מגחנ איז דעמאאט נעװע׳ן) ״םעאעו־ן אין דער גאינסס־ותציע םון די זאצן״ און אגדערע סעותן, — איון באמעדסט נישט, אדער װיא גישט באסערהן, אז די ברױו זעגען גאד געשריבן נישט אין רי״טש, נאר אין דעמאאטיסן ײדיש. אין זײנע אסח־ דײסשע ברױו םאעגם מעגד־עאסאן ייזײן סעיותן נישט רעדאאזן; רא אבעד שרײבט ער אשס: ״םיר״ אנשמאט ״װיר״, ״זײנען״ אנשסאס ״זינד״, ״ווערן־ אנשסאט ״װעדדן״, ״געהאט״ אנשטאס ״געהאבס״ ובחומה, שוין אםנערעדט ם׳ון דעו־ נריויסער צאיצ העברעיש־ײדישע אויסדדיהן, וואס זענעין נעװען א־ן אומנאגנ אין דער ײדיש־רעדנ־ דיסעד סביבה. די רעדאקטאדן םון חעד איצטײזער מעגדעגסאן־ אויםגאבע םאריסכץיען ידאס שוין, םונדעםמוועגן דאבן זײ רעם באנד ײדישע ברױו ארײנגענומען א־ן די ״וזזוברמיטוע שריםטן״... נאך מער געדינדיקט האבן םענדעגסאנס נאענטסטע תלמידים— יצחס א״כעל, דעד גרינדעו־ םון ״המאםױ״, מיט ז״ן באקאנמער ײד־ש־דײטשער קאמעדיע ״ר׳ העניך״ און אהרן װאלםסזאן־האללע, דע־ גאנניאריסעד דעדאםםאר םון ״המאסױ״ א־ון א״נער םון די וױבטיססטע ביאוריססן, — מיט דער ײדיש־דײטשער סאמעךיע ״לײכסזין אוגר םרעםמעלייא״• וױיטע־ איז באסאנט, אז מיט א יאר צװאנצ־ס שמעמער (אין 1801—1803) האבן סערדינאנד ׳ גאסאלם עלמעו־ן — דעד טאטע איז זײדע, װאס האבן נעװוינט א־ן אױבערשגעזיע, סאדעסםאנדידם צוױשן זיך אין א גאגץ םיעעם י״דיש (זע זײערע ברױו, װאם סיר האבן פארעםגט־לעבט אין די ״היסטארישע שריסטן םון יױוא״). איצס שטעלט זיך ארוים, אז אויך דער םירער םון די םשכיגים אין גאליצ־ע, יוסף םערל, דאט זײן באסאנט װערס ״סנלה טמ־ר־ן״ (1819), װאס עםנט דעם סאםױ פון די םשכיל־ם סענן חסידיזם, תחילת אננעשדיבן :אר אין ײדיש און עס איבערנעזעצט אין העברעיש. דער ײװא, ײאס האס אין װין רשות דעם ײדישן מאנוססר־פט, האגט אים איצמ בײם ארויסנעבן. דער עדשטעו־ ײדישער היסםאריסער יאםט שרײבמ צוםרידן, 1 צי איז די ײדישע שםראך אין דײטשאאגד נעשטארבן םיט א נאסיראעכן סויט, אדער די מיעכיגים פון מעגדעגסאגם חדר און די שפעטערדיסע נײסטיסע םירער םתם דײטשן יידנסום האבן איד טקצר יםים נעווען? צ־ האט דך די שסדאך געראננאט פאר איר סױם און וױ אזוי? די טעסע װארט :אך אויף איד םארשעדי םא׳ר אוינז װאאט דאן כתנאה נעװארן אן איננערעסא׳נטעד טראצעס, וו• א שמ־אך, סענן װעאכער אגץ און אאע חאבן נעסעסםט, װאס ם׳האט מבזמ נעװען, אויסנעראבמ א׳ון פארשסויםן, חאט דאך א אאנגע צײט נישט נעװאאט אװעס םון דעד װעאמ■ א־ך װיא דא באויז דער־ םאגען א פא׳־ פאסטן, װאס איאוססרירן די עקשנות פון ײדיש אין דײטשאאנר. װי באסאנמ, האט די מאחסה קעינן ײדיש אנגעתויבן םשה מענדעאסאן — ס־ט זײן שטארסער פראפאנאנדע םאר דײמש, װאם איז געװען געװענדט נישט סעינן העברע-ש■, נײעדט קענן י־דיש, אגן דער עיסר — מיט דין ״ביאור״ ״דער זשארנאן — האמ ער נעשריבן אין אײנעם םון זיי׳נע בריװ — האט נישט וױיניס מיט־ :עײירסט צו דער אוםזיסאעכקײם םון דעם נעסײנעם מאן״. :אך טימ סעו־ שנאה האט װעגן ײדיש גערעחמ מענדעאסאנם תאסיד און סרײנט, דער קעםםעד םאר עסאנציפאציע, דוד סר־דאענדער, ײעאבער תאט סײן אגדער נאמען פאר ײדיש נישט געהאט, װי ״די םארשיסאמע שפראך״. במעט םיט הונדערט יאר שפעטער האמ נרעץ געשריבן װעגן ״דיש װי װענן א ״םיאוסן זשארנאן״. אין םשך םון די 100 יאר האבן די ״פאםפ־ם״, משביאים, אסיסיאאטארן און חכסי־ישראא געהאאטן אין אײן אפשפאטן םון דער שפראך און פארטרײבן דעם נעשפענסט םון אסאאיסן געמא. דאם אעבן האט נעארבעט םאר זײ, יידיש האט נישט נעסענט אױסהא׳אטן די סאנ־ סורענץ םון דײמש. אבעד ײדיש האט דיך אזױ אײכט נישט אונטערגענעבן, האט זיך גוסם נעװען און נעמאסט זינדיסן דעם רבין אאײן און דעע;אענמע תאמידים. מיט דד׳ײ יאר צוריס איז אין בעז־גין דערשינען א באנד ברױו פון משה סענדעאסאנען (ױבי׳אײ־אויסנאבע םון סענ־ דעאסאנס שריםמן, א׳סאדעמיע־םאראאנ, בעו־אין 1929). דער באגר נעהערט צו דער סעריע ״העברע־שע שריםמן״ און אין אים זענען אפנעדרוסט 216 ברױו, װאס םארנעמען 310 זײםן. סוסן מיר ארײן אינעח׳ייגיס — און ײאס זעען מיר? בםך הכא זענען נאר 16—17 ברױו נעשריבן אין העברעיש, אאע איבעריסע זענען ײדיטוז בריזו, װאם מענדעאסאן האט נעשריבן(םון יאר 1761 ביז 1786) — אםיאו צז חוד םרידאענדעדן גײ*א. א טײא םון ־י ברױו האט נאך פריער