Literarishe bleter · 1932-05-06 · 19 (6.5.1932) · p. Seite 306

לי8ו9דארי8\9 1לט8(\ר 811. 9ץ ו8\4.) 38■ ז־יש 306?ז 3״ד״,- וו/נלט=7ייפו/בראט1ר 88881 ײא\אראר\• א דײטשער שריםטשטע׳צער ה$ם זיך איצם םארי;טערזנםירש טיט דער פראכע, װיפיל געטע האט געקריגן פאר זײנע שייפטן. יביז דעם יאר 1805 האט געטע ג־ישט נעהאט קײן שטעגדיקן פארלעגער. איז שװעד אויסצוגעםיזנען װים־יצ ער פלענט קרינן. אין 1805 הןזט דער ד״טשער דראטאטורג פר״דריך שילער צונויפגע־ פירט נעסען מיט דעם דעטלט־באר־מטן פארלענער קאטא פון ׳עטוטגארט. קאטא הןזט דאן א&נעקויםט בײ נעמען ראם דעבט איויף ארויםצוגעבן א זאמליוגנ פון זי״נע ותרק אין צװעלף בענדער. דערפאר האט ער געקריגן 10,000 מאלער (א טזזלעי איז דארט אין יענער צײט װערט וגעװען אריום דרײ א,־ן א האלב םראנק). די עדשטע אויסנאבע פיון געטעס װערק האט זיך אויספאדקויפט אין 10 יןג־ צ״ע אין 1815 האט פאטא געשלאסן א גײעם קאג־ טדאקט ט-ט געטען אויף ארויסצוגעבן אילע זי״גע װערק. די צאל בעגרער האט שוין דערנרײכט צװאגציק. געסרינן רערםאר האמ געטע 15,000 טאלער. פאר דער דריטער אויסנאבע, שוין אין 40 בענרער, האט געטע באקוםען שוין 100 טויזנט טאלער. דער דײטשער שריפטשטעלער, װאס האמ עם אויסגעםארשט, באתויפטעט, אז בייז געטען ד״אט קײן שריםטשטעלער אין דײט׳שלאגד גישט געקריגן אזא נרויםן האגאראר. א 1ײ8ר ראגוא\ ,פיפא 88לאר״. אין אוגגארן איז רערשינען א ראמאן סון דעם ״ריש־אגגגארישן שרײבער עפעריך ראיבאז ,ט־סא עסלאר״, װא.ם איז געבגיט א\יף דער עלילת־דם־געש־בטע, װאס איז פארגעקוטען םיט 50 יאר צוריל אין אוגגארן. דערראמאן האטארויסנערגפן אן אויםרודערוגג צװישן די אגטיסעט־טישע אוגגארישע םר״זן. א גײער ראפא\ 9\\ 3יאראר גלארע&זװ. דער באװוסטער רוםישער ראטאניסט פאידאר גלארקאװ, דע־ טחבר םון .רעם באריטס־געװארעגעם ראטאן ,צעמענמ״ און פון דעם ראמאן ״נײ־ערר״, װאם א״ז הײ־יאר רערשינען, האט אנ־ נעתויבן צו פארעםנטלעבן אין דעם םאװעטישן זשורנאל ,״אװי טיר״ א גײעם ראפאן ,עגערגיע״ םון דעם הײנמצ״טיקן ארבעםעד־ לעבן אין ראטנפארבאגד. א 1ײ8 ףיעסב ב\\ בברגארר פ\א\. אויף א ר״ ביגעס װערט איצט אויםנעפירס א גײע ביעםע םנן בערגארר שאו ,ם׳איז צ< אטתדי^ אז ם׳זאל זײן טט״. אין א בוך פארם װעט רי פיעםע רעדש״גען ערשט אין הארבםט. א ב\\, א\י\> \\8לנ\ \ז8\.\ו$פ געװארפ ררײוזװרםרפ יאך. ודעם 8 אסריל ד. י. איז אין דעם אקאדעמישן םארלאנ ־■:)ס1)1ע-111דת־11'׳1״ ערשיבען די ״גראמאטיק פון דער סראגצויזי־ שער אקארעמיע״. אויף דעם ראזיקן בוך האמ מען נעװארמ;אנצע 298 יאר, וױיל אין יאר 1634 האט די םראגצויזישע אקארעטיע באשלאםן ארויסצוגעבן א װערטערבוך, א נראסאטיק. א רעטאריק און פאעטיס פון רער םראגצויזישער שםראך. דעד װערטערבוך איז דערשיגען ״שוין״ אין יאר 1694, פון יעגער צײט זעגען שוין ארוים זיבן אויפלאגעם און רי אכטע דארף די טעג דערשײגען. װאם ש״ך די גראמאמיק איז די ארבעט םון רער אסארעטיע צו־ גענאנגען גאך שװערער — רי אעארעמיע האט אין םשך פון קגאפע 300 יאר זיך גישט געקאגט רעצידירן אויף װעלבן נישט איז פון די צוגעשטעלטע טאנוסקריפטן, מען זאל עם קאגען ארויםגעבן אלם ,אקאדעטישע גראטאטיק״. איצט איז אין א סזלדיקער שעה די אקארעטישע ״־א&אטיק דערשינען. אויב די אקארעםיע װעט וױיטער ארבעטן אין דעם זעלבן טעמפא, װעלן טיר אין 300 יאר ארום בא־ קומען רי רעטאריק און אין י#זר 2532 די טאעטיק סון רער םראנ־ צויזישער שטראך• 60 יאר זיגפ גזארןפ?אפיפאל איז ר8רפ\י\8\ 8י\ ר\פי8\. ם׳איז איצט נעיוארן 60 יאר, זיגמ ם׳איז דערשינען אין דער ־וםישער איבערזעצוע ״קאפיטאל״ פון קארל מארקנב אין צוזאמענ־ ־אנג מיט אט דעם ייובילײ זענען פארעפגטלעכט אין די טאשקװער ״א־זװעסט־א״ איגטערעםאגטע ארטיקלען און גאטיצן. דער ער׳שמער, װאם א־ז צוגעטראטן איבערצוזעצן ,קא&יטאל״ אויף רוסיש איז געיװען דער באװוכטער רעװאלוציאנער־״נארארניק״ הערמאן לא־ פאט־;. ער האט באיװיזן א־בערצוזעצן בלויז א דריטל. די ־עשט ארבעט האט געמאכט גיקאלאי—אן (דאגיעלסאן), א ליבעדאל־ ״גאראדגיק״, װאס האט ׳געדיגט אין סלובהשן באגק. םארקם האט זיך זי־ער א־גסערעס־דט מ־ט דער רום־שער איבע־זעצויגג פון ״קא־ פיטא•?״. לאפאטין האט באקוםען פון מארקםן א ר״ אגװײזוגגען, װעלבע זעגען ארײן אין דער רוסישעד אויסגאבע. מארקס האט אפיליי געװאלט א־בעדארבעטן דעם עדשטן קאפיטל, כדי צו םאכן אים צו־ געגגלעכער פאד דיגם ־וםיש־לײעגער. ״עם איז אן א־ראניע םון גורל — תאט מאדקם געשריבן — װאם די ׳ערשטע איבערזעצוגג פון ,קא&־טאיל״ איז געמאבס אויף רוםיש אין דע׳ם יםאמע קאפ־טא־ ליםטיש אפגעשטאגעגעם לאגר״. דערבײ תאט זיך םארקם באצויגן ס־ט ב־טול צו זײגע קיגפטיקע רוםישע לײעגער. אין א בריװ צו קיגעלמאן שרײבט מארקס, אז סיט אזעלכע סאציאליסטישע אדבעטן א יגטערעסירט זיך די ״רוםישע אדיסטאקראטישע י׳וגגט״, װעלבע יאגט ז־ך ־עטענדיק גאך דעם ״םאטע עקססרעמען״, װאפ ם׳געפינמ ז־ך אין מערב. דאס אבער שטערמ נישמ די ־וסן, ארײנטרעטן אין מלובתשער דיגםט און װערן פאסקודגיאקעס״. א־-טערעסאגט איז רערבײ, װי ס תאט זיך באצויגן צו רער א־בע־ועצ-ג ױי צארישע צענזור. זי תאט אדורכנעלאזט דעם *ר גטן ״אגד ,קאפ־טאל״ ם־ט אזא םין או־ספ־ר פון רער צענזארן־ קאפ־ם-ע; ,ו,גם וער פאופאפער םארקם איז ליויט זײגע איבער־ ג־־ -.״<; א פזלשטעגדיקער םאציאיליסט און הגם זיין בוך טראגט אן א,ים-עש3,־אבן םאצ־אל־םט־שן כא״־אקטער, אבער, געמעגדיק א־ן באטראבט, אז ז״ן אופן פון שרייבן איז וגלל גישט צוגעגגלעך און פא,־ ־גטע״דלעך פאר יעדן ארן אז פון דער א־גרערער זײט איז ,־ער או־פקלערוגג־שטײ<ער פון מחבר פארװיקלט אופעטום אין א שטרעגג־פאטעטאטישער װיסגשאפסלעבער פארם, געפינט ךער קאסיטעט פאר אזמעגלעך צו פארפירן א געריבם קעגן אם דעס ווע־ק״. א\ אי\88ר8\זא\88ר ראפא\ פ\\ ײריטי 8\גליט\\ לער\ ״פאוגאליא בגסר־גי״ 9\\ ל\א־ז גאלריגג. אין עגגלאגד האט איצס;רויס דע־פאלנ דער ראמאן םן דעם ײריש־עגגלישן שריםטישטעלער?ואיז גאלדיבג ,טאגגאליא םטריט״. אין לויף פון עטלעכע װאבן איז דער ראמאן פארקויפט געױארן א־ן א 50 טויז. עקז., און אין דער גאגצער עגגלישער פרעםע זעגען;עװ־דפעט נעװארן באינײסטערטע ארטיקלען רעם וװערק■ ״מאנ־ גאק־א םטרים״ איז שםארק עגקעך אויף סיגק?ער?<איס ,מעין סטר־ט״, װו ס׳װערט נעשיקרערט אן אמעריקאגער גא<ס אין ״טאנ־ גאקיא פסריט״ װערס געגעבן א בי?ד פון דעם ײרישן עמיגראנטן־?עבן אין עגגקאנד פא־ די קעצטע 20 יאר, םון 1910 ביז 1930. דא װעדט דערצײלט נישט בקויז װענן אײגצלגע מעגטש;, גאר בע־קר ם,־ן דער גאגצער גאם םיט אלע אירע אײנװויגער. עם זענען ארויסגעפירט רי יירן מים ז״עד םפעציםיש?עכן, װי אי־ך די ג־שט־ײדן, װעקכע װוינען אין דער נאם. יערער פון זײ?עבט זיך זײן א״גן?עבן, האט זיך זײנע?״רן אוןםרײדן. בײ זײם פון דע□ ײדישן קעבן אין אט רעם ״םאגגאקיא סטריט״ קעבט א נישט־ ״דישע איוגטערװעקט: פראסטיםוטקעס, שיכורים און םארקיירעגע מ־גנטשן. אזן גאקדיגג שיקדערט די אקע 24 פאם־קיעם־הײער, פון װעקבע ם׳באיצםײט די גאס. ם׳קוטען דא פיק איגטערעםאגמע פרטים פון די קעגגזאצן פון אט די צװײ באזונדערע סיפן־אײנזװי־ גער, און אויך װעגן די נעטײנזאמע איבערקעבעגישן ארום רער װעלט־טקחטה.