Literarishe bleter · 1932-04-29 · 18 (29.4.1932) · p. Seite 282

ריפטראריסוע בלמסיװר וגײ. 8' ס־ץ*) 282 זײט געמאבט געװארן * פרװו מיט נעסיינזאסע כחות צו םירן א דעטוכנם־האטמאניע פאר די מ>אי׳שער >)נשט*אםן, צוציענדיק דעדבײ די פרײטםמע מ־ײזן םימ&אטיקער פון דער ײדישעי ׳*יר, װאאט זיך אײננענעבן עטװאם דאך א&צוראטעװען. אםיאו א״ן אנ׳עמאאט האט אין אזא בימערעד צי״ט אן עקזיסטענץ־באדעכטי־ סוננ. איצט אבועד איז קאאיש נעבאיבן אן קײן שום ״דיש־װעאט־ אעכעז־ קואטור״אנשטאאט. און אפשר האבן זיך אזוינע טרויער־קע פאקטן איבערגעחזו׳ט אויך א־ן אנדערע שטעט, װי עם איז נעװען אננעװענדט דער זעאבער פארט״־םאדום? זוענן ידעם װייםן סיר ני׳עט. אונזער צענטער ׳םװײנס. נאר ם׳מוז נעימען א םוף צו אזא מאסט־ס. עס ענדיקט זיך דאם אעו׳נ־אד, און ם׳דוקט זיך א נײ ־אר מימ נײע נזירות ם־ט א נײעם שוא־נעזעץ, װער װײס, װאם פאר א גודא עם דע־וואו־ט די נע־ באיבענע אג׳טטאאטן? עם מוז נעדוםן וועדן א םי9עציטל(ו באראםװג, װעאכע זאא באסו־אכטן די פראגן, װי אזוי צו דאמעװען ר־ שואן, א באדאטוננ, װעאכע זאא או־םארבעטן דעם פאאן און ד־ מ־טאען פון א רעטוננם־א׳קציע אדער פון דעטוננם״אקצ־עם אויױ ד־ ע־טעד. און דאם םוז גע׳טון יװערן װאם ניכער, מען טאר דאם נישט אפ־ אײנן אויױ דעם אנהײב פון ני־עם אער;׳*־, דאן, קען זײן, וועט שוין זײן צו־שפעט. א באאד־קע שוא־באראטוננ מיטן צ־א צו ארגאניזירן די רעטוננ פון אונזערע שואן װאאט אויסנעהויבן די שטיםוננ ב״ אז׳נזערע אעדער, וועאכע האבן דורכנעטאכט ה״־יאר אײנעם פון די שװעדםטע יארן פון זײעיר מא׳רטיראאאניע. ״פװל־פ\־אג\״ ע ר א איידײ, באעטא איז :*ײן אעבן אי- פ ־ועאטן״קאאענדאר, טעג פאו ײיען פויאע, מארננם קומען אן נעואננ. כ׳בין די סאאננאאזע מאשין, װאם ם׳הא׳ט נעאאזט אין נאננ, איך קום א׳ון נײ באװעגצאז אין טענאעכן קאשמאר... װי דער נעבטן איז מײן ד׳ײנם און דע׳ר סא׳דנן קאאט און נרא, ה׳־נטער פאײצעם וױינט זרין שאמן ס׳אעבן, דאס פארשפ־אטע... ם׳קומען טענ מ־ט :ארנישט, שטארבן נישט נעשמ־אטוג און ב׳סאא ב־״נאכט א מידער, ב־ז ם׳װעקט מ־ך אויף די שעה... ם׳דײםט די פאיפט אויף בײז די אויגן, טרײבט װי נעכטן דארט אה־ן, ש&עט א־ן אװנט ש־אעפט דעם נוף די ם״דיקײט צוריק. ם׳אאכט אז׳וי מיט שפאט דעם מעגטשנס או־םנעטרו־סטע נא־ק, דאם נאיק פון שװארצן ברויט, די פדייד פון טענטש־מאשין... ס׳װײ־כפז מײן שבת... עם וױינט מײן שבת צו דעד װעאט... נישט פרײריק איז די רו פון טאג, נישט זיס דער שאאף, גיעשמאקאאז ם׳ברויט. ס׳איז װאבעדיק די טומא־שטאט און ס׳װײעט אומעטום מיט טויט, אז ם׳שטעאט זיך אפ דאם ארבעטס־דאד... ם׳װײנט א״דיקײט ארוים פון שטוב און ס׳עטעמט טרויער אין דע׳■ הײם... וױיא ם׳האט אין צאא זעקס טאג די װאך און א־ך — איך קנעט דאס ד׳אדטע א״ם, נעשפאנט א־ן ־אך... און ם׳קומט צום פ־ף — א־ך קוק ז־ך אום: ם׳איז גאדנישט נאך, ם׳איז גאדנישט נאך!.׳. עם וױ״נט םײן שבת צו דער װעאט... אזוי פיא יארן אײננעװעבט אין אעבנס־דאד, אזוי פיא פריא־ננם אויפגעאײנט אויף װאננם פרישן הײ און איצט — עס פאאנקען אום אין שטעט רי טענ אבער א טערקװירדיקע זאך! דער שו־דעו־אעכער קריזיס האט ארומנעבא&ט דאם נאנצע א*;ד, אפער שואן האבן זיך נעשאאסן נישט אומעטום נא־ אין אײניקע געננטן; קאאר, אז דא האבן;ע־ װ־רקט ארטיקע סיבות. און נאך א זאך! דװקא דארט, װו דער ק־יזים האט אננעםאכט די :־עסטע חורבונות, װ• אמשא אין די פאריואר־ אאזמע שטעטאעך פון דע־ װיאנער פראװינץ, האט זיך קײן אײן איינציסע ״דיש־װעאטאעכע פאאקםשוא נישט צונעמאכט. צי דאדף םען נאך צוגעבן, אז רעד דאזיקעי נם דערסאע־ט זיך דערמיט, װאס אויף דעד װיאנער פדאװינץ זענען די שואן נעבו־ט נעװאדן אויף דער ברייטסטעד;עזעאשאפטאעכער באדע, אז הינטעד זײ שמײט ד• פאאקסמאסע פון שסעטא, אז װענן פארטײאישע אםפ־דאצ־עם און דײבוננען קען דארט קײן רײד נ־שט זײן. ד־ דאז־קע שניאנר־ האסטיקײט פון ד• שואן אויף דעד ײיאנער פױאװ־נץ װאאמ נעמענט דינען פאר א מוםר־השכא פאר ד• טוער פון יעניע שואן, װעאכע זענען אוטנעקומען צוא־ב דעם, ײאס ארום זײ האט;עפעאט ד־ נויטיקע געזעאשאפטאעבע אטמאםפע־. שואן האבן ז־ך פא־מאכט נ־שט א־ן די םארװארפענע ײינקאען, נאר אפט א־ז;אנץ באדײסנדיקע פונקטן, װ־ אמשא אין קוטנע, פעטד־קאװ, זאמאשץ, דאװנע, װאאקאױיסק, קאאיש. דעד חורבן םון קאא־שעד ש־א־װעזן א־ז;אנץ באאע־נד־ק. דארטן האבן ביז ׳הײ־יאר פונסצ״אנ־רט 4 סואטוד־אנש׳טאאטן: צװײ פאאקםשואן און צװײ קינדע׳רהײמען. נעהערט האבן זײ צו צװײ פארטײען או־ף כאײך: ־עדע פארטײ האט;עהאט איד פאאקסשוא און א״ר קינדערהײם. און אט א־ז געקומען ד־ שעה פון אנטשײ־ דונג — און אאע פ־ר אנשטאאמן זענען א־םנעקוסעין, אפנעװ־שט נעװאדן. עם איז זיך נישט שװער פארצושטעאן, אז װען ם׳־ואאט ם. ג#ל7ם$ן י בךיעיגיסס^־ .5 .0 .5 און בײ מיר און בײ דיר >.ון ביי דעם און ביי יענעם — א־ך אײען פון אוינן ארוים אזא פ״נאעכן װײ! אין אאעמען אונז בדענ׳ט א העא־שעד ניהנום, און ם׳רײסמ זיך אין וױ״ם א נעפעני״ועט געשרײ! און ם׳רײסט זיך אין װ״ט א צעפײניקטעד ״סאס״, און ם׳ציען זיך הענמ נאך;א־איקן רוף, — עם באײבט נישט פארענטםע־ס דײן שמויניק ״פא־װאם?," און ס׳קא־טשעט ז־ך װײאיק דײן מידיקער נוף! און װאס איז צו מאכן און וואם איז צו מון מ־ט משא פון יאדן, מיט חאום און װאיד, װען אגץ איז;עשמעאט שוין א־ן הפקרשן קאן, װען אאץ, װאם מען טאד ניש־ט און איץ, װאם מען טאר?! א־ז באײבמ גא.־ א שפײ טון פון אונטן ארו־ף, א צוק םיטן אקםא, א בא־ק א־ן דער יװײם - און אאזן זיך :יין ם־מ צעקאדטשעמן נוף אין תוהו פון צייט!!! ^םחה דאן / פ1לכ1סק דאס ליד פזין א באאמטן ם׳יאנט ד• פי׳יכט ארו־ס פון שטוב;יין א זיינעד א־ן דעד פר־, שפעט אין אװנט טיאנט אהײם די מ־דקײט צוריק. ס׳אאכט אזוי מיט שפאמ דעם מענטשנם אויםנעטדויטטע;איק, דאם גאיק פון שװארצן בריויט, רי פדײד פון שטיאעד רו... אי״נטאנ־ק פאיםן שעהן, ם׳שסאדבן װאכן;אך א װאך, ם׳זעט אוינ די זעיאבע נאכנ ם׳נ״ט פום דעם דעאבן װעג... יס׳איז דאס יעבן מײנס א קי״ט פין אומעטיקע טענ, כ׳בין רער זײנער פון דעם סאנ, דער םענטש נעשפאנט אין ־אך...