Literarishe bleter · 1932-04-29 · 18 (29.4.1932) · p. Seite 280

פאי :חת, .גישט פאר עגמת :פ׳ע, נאד םון אערקײט. לענדער א םך -,אט עד :עזען אין ק״ן א״:עיק ׳צא:ד איז :׳שט ז״:ס;עזוען. א םך יגפראכן ר^ט ע־ נעי־־־םיק :עדעדט, :אר ק״ן איעציקע :ע־ פי׳לב. כ׳יכ ד• װערםעד, װי מיס באקן ד.אט ער;עע־םינמ, און ׳טטארבן יטטארבט ער אװעק מ־ט ד־גם;וה און :׳קד־ז. ■בטאי־בן א׳ו־ס ד־ פ־ר דורות, און דאם ייד־שע?עבן;״ע זיך ז״ן װע;. טיף א־ז דער מקור, ׳עטארק איז און ־עטראםט איץ דער קװא־׳. פון ד• פ־ר ע־טאדב;דיקע דורות יצטאמען מיר כי־ט דעם פ־;ביט; ־עבעדיקן ד,ר ארוים. דאם איז דער דור, װאפ דו ־,אהט דעןרצוינן, :י׳טט ב״ א צװאה תא?ט ער שרייבן, :אר םיט׳ א פא־ נייסטעדמער און ׳עעפערײצער קראפט טײעט ער צוזאכיען םיט דיר א־ן רעבן און צוזאכ׳ען ם־ט דיר;עסט ער דעם א־בער;ער־פ׳;:עם פאדעם וױיטיער ׳עפיכען, אלץ װייטער ארן װי־טעד עפ־כען א״ביק א־ן די דוחות ארית־טפיכען און װעבן און איבעראיל מיסא ליכטיקער;יגיז ד• װעי׳ט פארכעמען. צוזאםען מ־ט די,־ װארמ; מ״ר אויח רעד יעייכעד צוקוכפט, צוזאמען מיט דיר װילן מיר יטא&ן דאם אאמ־;״ע רעבן. יעי־א; ז־ע׳ע דעם יםט״ן, װע׳ט עד;עבן װאסעד, דריק פעטטער די איירב־־ט, װעט ד•;עבן בוימצ! ק־עװ, אייד תר״ע״. אויױ םארנן תאבן םיר, בערנעלסאן און אי׳ך, זיך נעיןאזמ ם־ט קלאפגד־קע הערצער צו מ.;. םירק־ן צו זען זיך םיט פרצן. אזא;עק״ האב איך;עהאט אסאצ קיכדװ״ז, װע׳ן איך בין נענאננען םיט ם־ין פאטער צום טיעארטהאװער רבין: ד• זערבע התבמיוה און ד• זעלבע פ־עטעט. מ־ר האבן מיט זיך םיטגעפומען דעם ״יידי׳טז אלסאכאך-, װאפ מיר האבן מ־ט נרוים מ• און <יבע אקא־׳עט■ ארויםגענעבן. א־ן אט דעם א?מ׳א;אך זעכען צװי׳ען אכדעדן;עװען בעזרנעיסאכס ״דער טויבער״ און מ״;ס א גרעסעדעד ארטיקא ״;אט־צן פון א ילעזער״ (װענן בערנעלםאנם ״אדום װאקזאל״). דאס איז געװען אוכזער ע־שטע־ ־צויצט־״ער דער ייר״צער?יטע׳ראטור, און מ־ס ד־עס זענען מיר געקוםען זיך פא־צו׳צנדעין פאר פ־יצן. א־ייכקומענדיק, האבן סיר תיכף איבערנענעבן פדצן דעם ״איםאנאך״ און טאקע;<״ך אויפנעםי׳טט דאס ציד פון עדדיאל?יפאװיעצקי, מיט װע?כן דער ״אאמאגאך״ האט זיך אגגעהויבן. ל־פאװיעצקי איז נעװען אן א:־ פאננער, א׳ון דאם ל־ד א־ז אוגז אאעמען ׳צטארק נעפעאן נעװארן מיט זיין םעיאד־יעע־ ׳צ&ראך א׳ון מ־ט ז״גע פ״גע ב־לדער. דאם ליד איז ארוימגענאגנען בעיל־פה אין קיעזו, אזן אזגזער םישר, ־אפאלםק־ (א־צט דער אנפירעד פון רעם םיגסקער יי׳דישון סאוכה־טעאטער) פיענ עם שט׳עגדיק רעציטירן אויף אזנזערע היים־יצע שמחות. תאבן םיד געװאיט *־צן איבעדא׳ען און א־בערצי־גן ם־ט אט דעם;ייע׳ם ד־בטיגר. ״ל״ענט! לייענמ אדורך אט דאם ליד!״ — האבן םיר ז־ך נעבעטן ביי פרצן און;עװען זי׳כער, אז א,זיך פרץ זועט זיך גלייך אכצינדן פון ד• םעד־זן. ״עם װיקלט ז־ך, קגיימ׳צט זיך פארכישופסער נעבל אין טונקעילעד שיין פון א־עזאמע׳ר :א׳כט״. און װיי׳טעד: ״ט״ערע, װ״םט װאס דאם איז? עם א-ז לירית, די :אבט־מיכה׳, יצװעבמ אוי׳םן װאסער א־ן נריגנן, אין אופמיקן מלבוש;עקיײדט!״ פרץ האט אננעזאניט זיינע פעיגסנע, גענומען ׳ל״ענען, און מיר קוקן;לייך פרצן אין פנים און װא׳דטן או־ף אויסדדיקן םזן התפעלגת. אבער פרץ האט זיך פארהאקט ביי ׳די ערשטע שורות און קאן וױיטער נישט ׳ניין. און באלד מאבט ער אזוי מ־ט נרינג־ יטעצו;;: ״עט, דעד בחור קאן נאר ק״ן יידיש :ישט!״ און £־ץ כא&ט זיך אויף פון זיין אדט און לאזמ זיך אװעק אין א פ״ערדיקן שמועס, אז מען טאר אזױ;ייצט שדייבן: ״װיקלט זיך, קיריט׳טט ז־ך פאר־ ב״טופטער נעבל״. און וו־יטער: ״אין לוסטיקן סלבוש״? מלבו׳ט איז א זשיפיצע, וואם א דב, א רבי ני״ט אגנעוטון. ווי זשע קוסט עם צו א לילית, א נאכט־מלבה! ״נאיין! :אין!״ — רופמ פ׳־ץ קא־ טענא׳דיש אויס מ־ט ז״ז פוילישעד או־םשפראך, װאם האט דאן געקלוגנען אזו־ מאדניע א־ן אונזערע אויערן, —;א־ן! א־ך קאן ווייטער נישט לייעגען!״ און פאדמאבט דאם בוך. זעגען מיר נע־ בליבן דער׳טלאסן, אנטו־שט אין אוגזערע בעםטע נעפילן, און שוין שותר א־ז נעװעין אנצובינדן וױי׳טער א שמועס. דעי־װ״ל זענען אננעקוסען פאדשטייער םון דעד ארט־קע־ ביידע א גוטע פאד שעה זיך באמ־ט אין עטיעכע יעורות אױםצודריקן א׳ונזער פאי־הערלעכו;: פאד פדצן. פ־־ האבן זיך ינ־טארק א׳ונטעד־ געגא־טלט, ז־ך געשדאקן פא־ יעדן איבעריקן װא־ט און;עפ־לט די גדויסע אחר־ות םאר דעד שריפט, װאס װערט דעידלאננט פרצן. מיר האבן;ענוםען אלס ״באזע״ פ־צעם ״פיר דוידות — פ־ר צװאות״, און םון אט דעד קא;דע;ס־רטער פאעמע האבן מ־ר פא־׳ פאםט אונזע־ ״אדדעס״. פארענד־קט, האבן ם■־ בא׳שלאםן א־בעד־ צושד״בן דעם אר־ע׳ם או־ו• פארסעט, און באשט׳עונט עם ב־י א סופר. א,ון אזוי האט ד• ה״ל־קע;ע;זע;ע פע־ער ב,׳.ם ם,׳פ.־ פארא״ב־קם אויפן פאי־םעט אונזע׳רע ־יר־שע פארת׳ערלעבונגם־ װעדטעי־ פאד פדצ;. אט דע־ אד־עס א־ז דער;אך א־ב׳ערנענעבן;עװארן פדצן, און ער איז פארבליבן גא;ץ צוױש־ן ד־ װ־כט־קםטע פ־ץ־פאפ־דן. א״ך דאב אים אויסגעפונען ב״ דע־ פרו־ פ־ץ און דעפדאדוצ־־ט (א־ן א פא־קלענעדמער פאי־ם) א־ן די ״ל־םערא־־ש׳ע בלעטער״, װאם מ־ד דאבן אדויםגעגעבן א־ן 19:25 צום צענמן ־א׳ד־ צייט פון י. ל. פ־ץ. בעת מיר תאבן מיט בעדגעלםאנען א־ן 1910 פארפאסט דעם אדדעם, ־אבן םיד זיך כלל :־שט פא־גיעשטעל־ז, אז טיר זאלן דע־נאך אזוי פ־עסט א׳ד״ננעצו־נן װעדן אין דעד ״י־־שעד ליטעראמור. און אז מען דעדט שו־ן װעגן דעם אדדעס, דאדף םען דא בקיצור דערציילן װענן אן א־נצ־דע׳נט, װאם א־ז פאדגעקומע־ ב״ם א־בע־נעבן דעם אדרעס אין פ־צעס ד,ע:ט. אזוי װי או־פן אלונס פון דער ל־טעדאדישער נעזעלשאפט דאט ד• פאליציי נישט דערלאזט צו קיין שום ז״טיקע ארו־םטדעטו״־ען, דאבן סיר באשלאסן איבע׳דצונעבן דעם אדדעם פרצן דעם צװ־יטן אװנט, אויף דער אויפנאמע, װאם די העברעיסטן מיט זייעד ״ח־בב־■ שפת־עפ־- דאבן איי;;עארד;ט לכבוד פ־צן אין דעם קליינעם ״קאנקארדיא״־זאל אויף פ־שקינםקע;אם. דאן זענען;אך קיין פעסטע ג־ענעצן צװישן העבדעיסטן און ״ד־שיםטן;ישט;עװען (דעד;אמען ייד־ש״סטן איז בכלל אויפגעקומען פ־ל שפעטער!), און םיר האכן דעדביי קיין ספעציעלע הינמער־כװנות צו פארשװעכן דעם העבדעישן אװנס;ישט;ע׳האט.;אך א פאד באגריסוננען א־ן העברעיש, תאבן מי׳ד ביים ״ױשב ראש״ נעבעטן א װאדט׳ צו בא־ נריםן פ־צן. דוד בערנעלסאן האט זיך אויפגע־ויבן און מ־ט דע־ פאדטעט־כת״לד אין האנט איז ע׳ד צוגענאנגען צום ט־ש א׳ון נענוסען ל״ענען ד־ ״דישע באנריסוגג פו;ם פארמעכ• ארזים. האט זיך אג־;עהו־בן א טוסל צוױשן ד■ ״חובבניקעט״: ״ניין, ז־י װעלן;ישט דער־ לאזן צו ל״ענען דא אויף יידיש! עם איז א דעסאנסטראצ־ע!״ פ־ץ א־ז א־בעראשט נעװארן פונם אומגע׳דיכטן;עטומל. װ• דער שטייגער איז, דאבן ז־ך גלייך;עשאפן צװיי םחנות — א״נע דאט געטענהט, אז עס א־ז א פחיהת־הכבוד פאר• חשובן אוי־ח, פא־ װעטען ד• באנריסו;; וועו־ט געהאלטן. דאם איז אויך :עװען ד־ םיינו:; פונם פארזיצער, װאם האט זיך באמיט צ*י בארו־קן רי טוסלער. דער אנדעדעד טייל האט געשדינן: ״דא איז קיין ארט;ישט פאד א ״דיש־דעמאנסטראציע!״ דע־ םוף איז געװאר;: בער־;עלםאן ־אט דעם איה־עם יא געלייענט, און די .־וידערשפענ־קע זענען אלם פראסעסט אי־וים פו;ם זאל, ביז בעדנעלסאן דאט :ישט פאדענדיקמ צו לייענען... אט איז דעד טעקםט פון דעם ״אדדעם״: ״אוגזער ליבן עלםםט] און תם־ד־יו;;; יצחק ל״בוש פ״ז פון קיעװעד און דעםיעװקע־ ױננמ״ פיד דורות, פ־׳ד ר־נגען, פ־ד זיילן, פ־ד שטאפען האכטו א־ן אונזער לעבן אונז ׳נעװױן. נעבוידן, :עלעבט א׳ון;עשטארבן א־ן גלות, און;אך ז־ך נ־שט סער װ־ פי׳ד צװאות נ־עראזן. יעבט דאך גאך אלץ ד׳ אליעזד חייקלם פ־ם זיין לעצטן ־צון, א׳ז ד• ־•;דער זאלן בל״בן ב״ם װארד בשותפות, און די םפ־־ם זאל געטע׳ן ב;־ם•; דחתן ש־ח■׳. הויבט זיך;אך איצט אויך העכער פון אים אויף בנויטין ז״ן ױ׳דש, װאם װ״סמ אז דאם פקד׳ון אױ א־בע־ דע־ צייט ב״ אים פארפלעקמ געװאדן, חלופמ זיך א־ם ׳שוין, אז דער ספד איז פון זיין האנט אדויסנעפאלן און בעטן בעט ער שוין ב״ זיינע זין און א״דעסם: ז־ימ םער ׳יידן װי םוחר־ם, װייל װאם :רעםעד דעו םוחד, איז קלענער דער ייד. װאמ׳ערמ ז־ך;אך ערנעץ א צעמל אי״ף פויליש אדעה א׳ויף רוס־ש פון כיאוריצין, אז םען זאל דעפ זיון זײנעם ט־ט א טעלעגראם פון פאידיז ארויסר׳וםן, ד־ננען א ד״ן אדער אזוי א לטדן אויף קד־ש זאנן. קאן שוין לעגגער נישבז לעבן און גייט אװעק פון דער װעימ דער פעירטע־ דור. :ישט