Literarishe bleter · 1932-04-22 · 17 (22.4.1932) · p. Seite 264

4■ ריסיטג^ריםיט מ־טזנור וו 61ן<) זײם 264 ־ש. י. ד>1רפז>)ן/5ר$ג' איז ״גלות״ בײפיגף ליטעדאמודז באדארפן צו האבן איצם פיאגערן און בויער פאר ז״ערע ציטערא־ דיש־קינםטדערישע און פאציטיש־קוצטודעצע איגםמיטוציעם. אבער קוים האט מען דעם ציל שוין דערנרײכס,(פאדאן שוין א אוקראינישע אונױועדסיטעט אין פראנ, װעםענם;רינדער און בויער עם איז גע־ װען דער באקאנטעד פועצי־צױן־טוער, ײדישער פובציציםט און נעװעזענעד אוקרא״נישער מיניסטער ד״ד מ. נאצדעצםאן), האט מען אננעהויבן זיך דערװײטעדן פון זײ. דער ײדישער מיטבויעד איז נעװאדן א צאםט פאר דעם נאציאנאצן אויפשמ״ג. דעד ״פיצאםעמיט״־אויפטו איז נעװען אםשר נעװאנט, עד האט איפפאנירט און צונעצויגן אםיצו אזעצכע ײרייט־ע שרײבער און קינםט,ע,־, פ.ן װעקכע מען האט ביז איצט נישט נעװוםט אפיקו, אז זײ זענען בכקק ײדן. דעד ״פיצאסעםיט״ איז נייעט ק״ן פאציטישע באװענונג. די גרופע האט ״בצויז״ א פדאנראם, װאם איז ״דיש אן שום פרעטענ־ זיעם. א קאםך קעגן דעם ג״סטיקן און פאצימיש־עקאנאמישן אנטי־ סעמיטיזם* זועצכעד אםיטיצאנט װעט צו אט דעם צאזוננ :ישט םסכים זײן? אבער פון אונזער ײדיש־טענטשצעכן שטאנרפוגקט דאדף אונז נראד אינטערעםירן דער געװאגטער װידערשטאנד קענן דער אםיסיצאציע־מגםה, װאם אויך זײ, די םרעטדע ײדישע אינ־ טעצעקטן, האבן אנגעקינדיקט מיט א םוטיקן פאטאס. אין אז ד״ר אדטור העצער, דעד רעראקטאד פון ״פיצאםעטיט״, םײנט גאר עדנסט טיט ז״ן נעװאדפענער פאדאצע, פון: ״קאטף קעגן דער אםי־ מיצאציע און צוריק צום ײדיש־שאפגדיקן פאצק״, באװײזט די פא־ זיטױוע באצױננ םײ צו ״דיש און די םימפאטיע פאר העברעיש. די גוט־נעקציבענע ידיעות איבער יעדער פאסרונג אוםן אצױעצט־ צעכן ײדישן קוצטור־פראננב די איבערזעצונגען פון ײדישע און העבדעישע ריכטער און שריפטשטעצער; דאן די אצגעמײנע איבער־ זיכטן איבער ״דיש־סאציאצ־עקאנאםישע און פאצימישע פדאבצע־ םען, האבן זיך קונה־שם געװען אצס מקור פון דיכטיקע קװעצן אויך פאד דער נישט־ײדישער קוצטור־װעצט. די אמ״סט־אוטצופרידענע, װעצכע האבן נעשטרעבט צי בא־ פרײען זיך פון רעם ציטעראריש־קינםטצערישן גצות־יאך, זענען נעװען נדאד די ״דיש־אוננארישע ציטעראטן, א שטייגער דעד בא־ קאנטער אין םצאװאקײ פובציציסט און פרעכטיקער עםײאיסט, ד״ד אצעקםאנדעד שאנדאר, װעצכער האט יארנצאנג נעקעספט קענן דער אסימיצידטעד, ױנג־ײדישער דיכטער־מחנה, װאם האמ זיך אדײנגעװארפן אין רער אונגארישער ציטעראטור מיט א פייש־ צאפצדיקן אימפעט און אזוי־ארום געגעבן אן אוצר־צושמ״ער דער אונגארישער ציטעראטור. שאנדאד רופט זײ איצמ צוריק אין דער נײער הײם. די פערספעקטױון פון דעם ״םיצאםעםיט״? װיכטיק איז אין דעם פאצ דער צעבעדיקער פאקט, אצם פא־ זיטױוער באװײז: פארבארגענע כחות האבן זיך פארבענקמ נאך ז״ער אױסצײזונג. צאטיר אויסשטרעקן צו די ״צוריקגעקומענע״ (איבער דרײםיק אן עין־הרע!) א חבריש־װארעמע האנט. עם איז א נעװינם פאר אונזער יידישן קוצטוד־םראנט. עפ פארדינט אויפמערקזאםקײט, א באװײז, אז ״דאס אײז רירט זיך דאךי״ כאך כישט אלע ברבליאטעקן האבן באװיזן זיך צו םארבינרן טיטן אי״נציקן צענסראצן קאא־ פעוראטױון ביבער־׳צאנעד װעצכער שאדמאנט דעם נרעסטן אויסװאצ סון ביכער. פאדע־ט דעם נײעס, ערשט־דערשינעגעם קאטאצאנ. דער אײנציקער מקור פון דעם בעסעון יױ־ישן בוך. קויטט נישט קײן ביכעד םון דער צוױיטער און דריטער האנט! אצע אן אויסנאם ביבציאטעקן באשטעצן ביכער ואר אין ״קיצט־ בוך״, ײו איד קרינט אצץ. די באהאנדצוננ איז די ראיעצםטע! א־ן פ־אנ האט אננעהויבן צו רעדשײנען א קוצטור־פאציטי־ שעד, ד״טש־״דישער חודש־זשודנאצ מיט דעים נאםען: ״דער פי־ ראכעמיט״, װאם װעדט אדױםגעגעבן פון קאצעניע: ײדיש־דייטשע, ײד־ש־טשעבישע, ײדיש־אוננאדישע, ײדיש־פצאװאקישע און אפיצו ״דיש־איקדאינישע ש־יב־טשטערער, פובריציםטן, דיכטער, מוזיקער און אנדעדע פאידשײדענע ײדן־ק״נםטצעד, װאם זענען צע״ארפן איבער דעד רענג און בדײט פונם הײנטיקן טשעכאםצאװאקיי. דעד צװעק פון דעם זשודנאצ? יאדנצאננ האבן ״דן־צ־טעדאטן און ק־נםטצער נעצעבט אין א םביבה פון ג״פטיקע כתידות. מען האט געציטן, און פאדבאדגן דעם פעדזענרעבן צעד, ביז עס האט גובד געװען די אומצופדידנ־ קייט אין טען איז אנטיאפן פון די גצות־ייטעדאטודן, צו זיך, צו דעס ״פיצאבעם־ט״... זאגן טאקע די אדויסנעבער און מיטאדבעטעד פון דעפ;ײעם זשו־נאצ אין דער פדאגדאם־איינצ־יטונג, װאס קציננט װי א דשבון־ הנפש פון פאדביטעדטע, װעמען עס איז געצונגען זיך אדויסצודײםן פונם פרעמדן יאך—אויף דעד פרײעד װעצט פון ײרישער שאפונגם־ פרײד: ״ד־ ײדן װעדן אפט מצד אונזעדע שכנים אװעקגעשטעצט אין דעד צאגע פון אומבאגדײפצעכסטן עקסטרעםיזם. אםת: אינם ײדנטום פארייניקט זיך דעד מזדחדיקער אויפבדויז מיט םעדבדיקער שכר־צױויציזאציע; טרוקענעד דעאציזם מיט דיבטעדיש־צידישעד נאױויטעט. און דאך זענען מיד, ײדן, אנדעדש, גאנץ אנדערע טענטשן, װי אצע איבעדיקע פעצקעד אויף דעד װעצט״. און װײטעד: ״מען װעט אונז פאדשדײען און במיצא אויך פאצש פאישטײן, װײצ מיד שטעצן זיך אין אן אפענעם קאמף קעגן דעד אםיױזילאציעו און ביטעדפטן װידע־שטאנד קענן דעם אנטיבעמיטיזם. מיד זויצן צודיק צו דעד ײדישעד טדאדיציע פון אמתעד מענטשצעבקײמ, ןהגם נישט אין ד• דדבים פין מארטין בובעד), אבער ט־יער װעמ אונז זײן יעדעד שפאן עדד, װאם װעט אונז פירן אױפן װענ פון ״ד־שעד מענמשרעבקײט, פון ײדישן שאפן און ״דישן קאמף פא־ זײן ־עכט און עקזיסטענץ אויף דע־ נא־ער װעצמ״, א. א. װ. איך האב פון דעם פדאנדאם־אדטיקצ ארויסנעכאפט בצויז א פאד װעדמעד. דער גאנצעד אדטיקצ א־ז א מין ודוי־געבעט פון מענטשן, װאס האבן נעציטן דארט, אין די פדעמדע ציטעדאטורן. עס זענען שוין דעדשינען ד־ײ נומעדן פון דעם ״פיצאסעטיט״, װאם א־ז, אנב, א פײן־קינםמרעדישער זשודנאצ םיט א יואניקן אינהאצט <84 ז״מן קװארמ־פאדמאט). אויםעד די פיצ הײמישע םיטאדבעטעד, באטײציקן זיך אויך עטצעכע באװוסטע ײדיש־ד״טשע שה־־פטשטעצעד, װי: ד״ר מאקם בדאד, פראנץ װערפעצ, םטעפאן צװײנ, יאקאב װאפעדפא;, ד״ר טעאדאד צעםינג און אנדעדע. שטײען דאך די צעצטע אזוי נאענם צו דער ״פיצאסעמיט״־פדאנדאם, אויף װעמענפ פאן עם איז בוצט אויםנעדדיקט רער צאזונג פון: ״קאמף קעגן דער אםיםיצאציע און צוריק צו דער אצט־ײדישער מראדיציע פון עטיק — אצם װירקצעכער באזיס פארן ״דישן יחיד און כצצ״. עם זענען דא נאנץ־ערנסטע סיבות, װאם האבן נעבדאבט די ק־נםטצער צו אזא מין נעםיט־צושטאנד. צענמציקעד יאדן האבן טאצאנטפוצע ײדן־דײטשן, ײדן־משעכן, ״דן־אוננאדן, ״דן־בצאװאקן און ײדן־אוקראינער (פאדאן אויך אזעצ־ כע שוין) מיטנעאדבעט און נעשאפן, אויסגעצעבט זיך קוצטורעצ, גײםטיק און ק־נסמצעריש אויף די פארשײדנםטע נעביטן טאקע אין אמ די דאזיקע ״גצות״־ציטעראטורן. ענדצעך אבער א־ז נע־ קוםען צו אן איבערברוך אין ז״ער סכצומדשט־צופרידענעם צעבן. עס האט רעװאצמ־דמ דער אומצופרידענער ײדיש־מאדיאר־שער עםײא־פט און דער יידיש־םצאװאקישער, אדער יידיש־טשעכישער ד־כטעד און פובציציפט, אצם פועצ־ױצא םון דעם טראגישן צעבן און שאפן בײ די ״אײגענע״ און דאך אזוי םרעםדע קוצטורי. פאר װעמענם נאציאנאצ־נ״סטיקן אויפישט״נ (בפרט בײ די םצאװאקן און רוטענער) דער ײדישער שדיפמשטעצער, מאצער, מוזיקעד, םא־ צ־ט־קעד, אקטיאר און סתם־קינםטצער, האט זיך מקריב נעװען... סען האט די ײדן באהאנדצט ״מענמשצעך״, כלױמן םען האט זײ