Literarishe bleter · 1932-04-15 · 16 (15.4.1932) · p. Seite 253

/ײם 253 * ב׳האב אקאדשט איבעדגעלײענמ איד אײענט די נעבדאבטע ציטאטעס מי׳ט זייע׳רע אױסנעהארטענע אין קאיןזדיט און םמיא־איבזןרזעצוננען, או; עס וױיעט אויף אױך ט־ט יגרויער איטק״ט און אלטערטיכלעבהײט פון ײדי׳עע יטטעט. אט איז א מעיבה נורא וועגן א יידן, וואם א זאתםייעער זעיגע־ האט אים דערהרנעט, און רעד ״ראיט שא הזאקשין״ האט ניעהייסן דעם סרונ פא־כזעסן ״בינסר הנקדא זענ״, און די דערשראקזהע ײדן צואיב ״א־מות נירבות״ האבן נעמוזט ינאן אמאר דעם מת ארויס־ :־אבן בא־ דעם צוגע׳ט־קטן דניםדט (דענימענט) פעריטער״, װאס האט צעשנ־טן דעם יטארבן װ־ ״די יטנײדער א ה־טי״ — און האט געשונען, אז ע־ איז נעדזרנעט געװארן ״מבוח יטדחף אותו ער וזגליןו״ (נר־טס). אדעד א פרו־, װאם א־ז געיעטארבן ביים נעבודט און טו־טערה־יט ב־צום אופן נ״בט נעװא־ט פאלנן דעם קה־ און ד־ רבנים און רומדים אפצונעבן ד־ ק־נדע־ און סען האט אי־ נ־ע־ מוזט מקבר ז־־ן מ־ט ד־ ק־נדעד און מיטנעבן א־ן קבר א רײלעך מ־ט ק־נפעט־קרײדער. און אזו־נע טיטעקאװע ערטע־ זענען פאראן א ס־ או־ם־ רעבענען ז״ א־ז אוממענרעך. מען דארף ז״ רייענען א־ן בוך נוױא. ד־ מחב־־ם נוצן אבע־ אוים נ־שט בלויז ד־ מקור־ם, װאס זיי האבן פארמאנט או־פן ארט. א םך מ־עד האבן זיי או־םניענוצט אר־ געמיינע אדביװן. א־ןצװ־יטן טייר, א־ן ד־ער אייננצד־עבע־ געיט־בטע פון •בטאט, נעפ־נט א־ד אפהאנדרוננען ורענן דער אוראאטער נעשיבטע, װענן באר־סטע רבנ־ם, בת־־מד־שים, ווענן נאינצן עקאנאמ״טן אוז קור־ טודערן יעט״נער. און װי ד־ מחברים קומען צו ז״ע־ צ־יט, אין ר• קאפ־טרעך: ״נעזעריצאפטיעבע באװענוננען״, ״ד־ װערט־כױחסה און דײנמז״סע אקופאצ־ע״, ״פ־ודעענע־ ,־עפ־בר־ק״ און ״ד־ עי־שטע ־אדן נאך דעד מרחמה״, דא װערן ד• אי־ב־װן א־בע־־ק. ארע פ־ר קאפיטרעך זענען נעים־־בן דורך נ. א־־״נםק־, װאם האט א־יין דורכ־;עמאבט ד■ נאנצע תקופה און א־ז אפ־ירו;עװען דעד פארז־צער פ־ן דעם צ״טװ־־ר־קן זעיבסטיכטענר־קן שטאט־/־אט צװ״שן דער ד־יטשעד אקופאציע און דעם אנקום פון דער פו־ר״טעד מאבט. ד־ אפטײאוננ ר־יענט ז־ך בעםעד, װ־ פארשײדענע באש—יביננען און דעדצײאובנען פון ־ענער צייט, ווייא עם דענען אר־ז ׳לעבעד־קע םאקטן. א־ן דער דר־טער אפטייאוננ וענען נאנ־ז אב־עקט־װ או־סנע־ ־עכנט אאע אן או־םנאם געזעאשאםטאעבע אנ־עטארטן און אזעא־ ׳ניזאצ־עם אין שטאט. נישט נעקוקט אבער אויף דעד אב־עקטיװ־ ק״ט, א־ז דאך צו זען, װי סרו־ס עם א־ז ד• רארע פון ׳דער ייד״טער שוא א־ן שטאט: א^ץ, װאס האט ־צו טון מיט דער אעבעדיקער קו4־ טור, א־ז קאנצענטריידט ארום רער שוא. ר־ •נזוא א־ז די קואמוד־ ה־יװן א־ן •נזטאט. דאס בוך א־ז ציכט־ק און פיין ארױסנענעבן, — או־ף אונזע־ע קהו־ם•! פאדאאנן נעזאנמ נעװארן. נעזעצט א־ן דעד א״נענע־ זע־ צער״ ״פנקם״ מיט פײנע סט־איזיחטע א־ניציאאן מיט א םך ביר־ חער, טאבעלעס, פאטאגראפיעם פון דאקומענטן. דאס בוך איז בא־ זארנט מ־ט א נוט צוזאמעננעשטערשן זוך־צעט< מ־ט איין װארט — ײדישע שטעט און •טטעטרעך — נעמט ז־ך א מוםטעד פון ״פדוזשענ׳ער פנקס״. דער װענ א־ז אננעצײבנט און מאטעריאל וועט ״ערע •סמאט נעפונען אפש־ נאך מע־, װ־ פרוזשענע. א. גאלאװב צר די ײדישע ביבליאטעקן! אלעקםא׳נדע־ נראנאך, דער באװוסטער ײדיש־דײטשע- א׳ד־ טיסט, האט צונ־עשיקט א־ן דעד אדמינ־םס־אציע ״ריט. ברעטעד״ דעים אבאנאמענגדאפצאר פאר 21 ײדישע נוימבאדעדפט־קע ב־בריא־ טעקן אויף דעם הײנטיקן קװאדטר אפדיר—יונ־. די ײדישע ביבריאטעקן, װאם װירן באקומען ד■ ״רימע־א־ישע ברעטעד״ און זענען ינישט איםשטאנד מחמת נערט־םאננר צו אבא־ נירן זײ, — װעדן;עבעטן צושיקן א בד־װר מיט דעם שסעמפר פון ףער ביבריאסעק, וועזצן זײ :גאקומען אונזער זשורנאל אן;ערט פון 1־טן אפ־־ר ביזן 31 ױני 1932 . אדגזיגיפסוראציט ״ליסוטיראריטזע בלוװוער״ ליפטראריטזט בלטסוער גװו. פו (פו4) ראס בוך, װאס סנקס םזן רפר שסאפ פדױשענע (פרװטזטוט 930ו—32פו. 328 וײסוץ.) פא־אן א קרי־נע שטאט א־ן האדץ פון פארעםיע, א שטאט אן פאבריקן, אן א נדױסער, ארנאניזירטער אדבעטעריעאפט, אפנערוקט פון א באן און נאגץ ײ״ט פון פ־נסה. פדודשענ׳ע רופט מען זי. א שטאט װי המדעףטעד אנדערע אין פוילן און אט חאט ז• ױב־ עװען צו עפעם אזוינס, װאס קײן שופ אנדעד שטאט פון איד;יײכן תאט דאם נישט. עס אינט םאד אונז א נ״־ויםע קארעקטױוע אדבעט ״רעד זנקס פון ד־4־ יטטאט פדיזשע׳נע״, — א פדוכם פון דעד אידבעט םון דרײ קורטוד־אדבעסעד — נ. אוידינפקי, מ. װאראנםק־ איון נ. צוקעדמאן. עס איז א גדױסעד באנד פון 328 ז״טן, װאס באהאנדייט עי־נםט און װיםנשאפטרעך ד־ אנטװיקרוינג פון דע־ שטאט בכרר און פין דע־ ־ידישעד קהרה בסרט פון א־ד אנהויב, אזש א־ן י\ג י״ה ב־ז צופ -־ינט־קן טא;. מ־ם ר־בע, מיט וױםנשאסטרעכער געניו־קײט און אביעקטיװקייט װעדט .דא;עשירדעדט די נאינצע געשינטע פון דער שטאמ. עם זענען פא׳־אן װי״ניק שטעט אין פויאן, װאם זענען או־פ־ נעקומען ניך, — ־ונניע שטעט. ארע כמעט ״רישע שטעט און שטעט־ ײעך זענען ארטע, מ־ט א ראנניעד אנטװיקרוננ, מיט אן א־ינענעד ־עניאנערעד נעשיסטע, םיט אן א״נענעם שט״נער, מ־ט א״נענע טראד־צ־עס, רענעגדעס א־ן געש־בטרעבע פאקטן יװענן פ־־צים, ט־אקטן מיט פאטשטן, שענקען, אדענדעם, דבנים, חב־ח־״ב־ס און אפיקודםים, יחידים מימ נעטען, װאם האבן ז־ך איי״םי נעדיםן אין דעד בדייטער װערט אד״ן. יערע שטאט חאט אידע ־אנהפםאנשאסטן עדגעץ אין די וױיטע רזדדעד, א־ר חרק אין ד• אינעטיינע קאמפן, סאצ־ארע יוױ נאציאנארע, און אויך — א־ר ב-טערן חרק איצט. אין דעם ז־נען איז ׳פדוזשענע נישט ק״ן אוים־ :אם. פאדקעדט, ם׳זענען זיכעד פאדאן צענדריקעד שטעט, װאם װארטן *עחאט א םך מער צו דערצ״<ן דעד װערט יותנן זיך, װען — װען ייײ ווארטן פאי־מאנט אװינע קורטוד־טועד, מ־ט אזא פ־ינ׳עם חוש צו קורטוד, פ־ט אזא עקשנות, װי ד־ הדײ, װאס איך חאב אננעדופן פר־ער. ציװ״ פון זײ זענען אדט־קע פדוזשענער פון ױרות. ז״ערע םשפחות באגענענען מיר אין דעױ געש־כטע פון שטאנ• נאך אין א1א י;ה, זײ אריין שטײען אין צענטער פון דער גיעדערשאסנד ־עבעד ארבעט םון ישטאט, פון די הײסע רעװארוציאנעדע יאדן פון אנהויב צצ י״ה אן. דעד ידר־טער איז דװקא א פדעסדער, א :עקומעגעד, א ױננ׳ער ךעדעד פון דעד ײדישער שוא אין שטאמ. דא א־ן דעד ײדיש־װערטרעכעד שול איז געבױרן געװאדן דע־ זער־ טענער — (ראמיר חאפן, אז בלויז דעדוױיר, ביז אנדערע שטעט און שטעטרעך װערן עם ינאכטון) — פרוזשענער פנקם. ראס האט דער יערעך נ. צוקע׳רמאן (א תלטיד פון נעשראםענעם װירנעד סיעמינאר) אין נײסט םון דער מאדערנער פעדא׳נאניק ׳נענומען מיט ד־ תרמיד־ם צו בימרבעטן די נעשיבטע פון דער אײניענער שטאט. און אז די ארובעט תאט זיך אננעתויבן, אז די נעזאםיטע מאמער־ ־ארן זענען א־בעדנעװאקםן ד• כחות םון די קינדעד, האבן זיך צי דעו־ ארבעט נעגומען די שורהטועד נופא. און מאטעדיארן זענען הא נעזאסרט נעײארן אין דעד נאנצער װערט — אין די ארבױון פון בי־־סק און ײירינע, און בעדרין (פ־אם. ש. דובנאװס ארבױו). עם זענען צו דעד ארבעט צונעצ״״נן נעװארן פרײכס און נעיװעזענע פ־ודשענעד א״ננזעװױניער פון אומעטום, און ס׳איז באמת אריוים א מוסטערחאםטע אירבעט. ״דעד פנקס פון דער שטאט פתזשענע״ באשמייט פון דריי אפטייריונגען: א) אונזעחע טקור־ם, ב) די נעשיכטע םון שטאט און נ) ד• הײנמיקע פרוזשענע. אין דעד ערשטער אפטײרונג באקע־ נען אונז די מחברים בדט די מקורים, װאם ז״ גופא האבן א״םנע־ פונען. דאס זענען פנקסים םון דע־ חברה־קדישא, פון קהל, ־אס א פדױוירעניע, אדויסבאקומען ערנעץ פון א נ׳עי־יבטר אי־ב־װ. ארץ אזו־נע דאכן, ׳װאם נייען ביי אונז אין די שטעט און ׳■.•טעטרעך פאדרוידן אין די הונדערטער. דא האבן פיד צו די ־אזיקע שטומע עדוח פון אוגזער שטײנער אזא ם״נעם צוגאנג.