Literarishe bleter · 1932-04-15 · 16 (15.4.1932) · p. Seite 251

4 יייט 251 רינזוװ־אריעונו ברנוסיעך ו\ײ. 6\ (פו*.) ך ם ש ה שס8רקם8ן1נ'1-'#רק דער שטילער ױבילײ פוז ד״ר י. שאצהי (נעשריפן אין דער פויליש,*־ טרעסע און גע־איטן לעיזציעם פןןר פו־לי״-־ע פארײנען) און אוטדאינעד. אז א ײדישער שדײבעד זאל האבן •טונא־ם, איז;ישט ה״ן נײס, ד״ר י. שאצק• האט אבער, רוכמ ױן־, כיער שונאים װ■ ףער דורכשנ־ט־עבע־ שרײבער. ראם איז דערטיד, זױיל עװלות סעגן ז־ך האן ער אריבערטדאנן נא־אנס, אביער נ־שט הײן עװלות הענן א־נםטיטוצ-עס, װאם זענען אים ־יב און מײער. און אדערכע אע־ םט־טוצ־עס זענען, למשא, דער ״די׳םער װיםנשאםטרעכעד אינםטי־ טוט און ד• ײדישע שו־ זײנע בעםטע פרײנט באמראכט ער פאוד שונאים, װען זײ דידן זיך צו צו ד• דאז־הע אינםטיטוציעס נייט דעם;ישט־נעהעדיהן דדך־אדץ. ד• ער׳טטיע פון די צװײ אינםמי־ טוציעס, דע־ וױםנשאםטי׳עבע־ א־נםטיסוט, האט זיכער אונזעד •׳וב•־*־ צו פארדאנהען זײן כיאטעדיע־ע עהזיםטיענױ און נײםט־הע װידדע, מעד װי א סך, א סך אנדעד׳ע ״די׳עע ׳שד״בער און טועד. מען איז נעװוינט צו דעדן װענן א װיםנשאפט־ער װ• ױענן א רויהן האב־נעט־מענטש. אונזער בע־־ױבל איז עם נישט. עד א־ז א סוםמיער פון אהטױייטעט. ״עטענדיה אדוםנע־יננלט םיט תלםידים (טײ־ פון ז״ ע־טער פונם רבין), םיט פדײנט, און שטענדיה נרײט יעדן צו הומען צו־הי־ף. נרייט צו יטטיצן אונטער־ נעמוננען, װאס ניבן צו ד׳עס ײדישן װאדט בבוד. צ• איז דאס ד• ײדישיע הו־טור־נעזע־שאפט, צ־ דעד נויאישע־ •טפינאיא־אינ־ םט־טוט, (װו עיד האט נעשאפן און פירמ אן יטיוין עטרעכע יאר א ספעציעלע ײדי״עע סעהצ־ע און ניט װעכנט־יעכע פא־מראנן װענן שפינאיאם ״יעטיה״ און נדײט איצטער צו א שפינאזא־בוך). זײן ארבעט־טאנ הויבט זיך איצט עי־שט אן ארום צװערף־אײנם א ז־יגער נײנאכט, נאך ז״ער ארנעט אין ד׳ער בינ־יאט״עה פונם פסיכאפאטישן אינםטיטוט, װו ער איי ניבליאמעהאר, נאך די י־צונגען אינם װיטנשאפט־ענן א־נםט־טוט און ־עהציעם א־נם סעעינאר. ם׳איז נוט, װאס דער צװאנצ־הײער־הער ױבילײ פון אײנעם פון אונזערע באדײטנדיהםטע װיםנשאפטרער איז נעפײערט נעװאדן נ־וױ אין ה־ײז פין זײנע נאענטסטע ׳פדײנט, אן דע־ פאמפע און;עוױינ־עכע־ דעה־אםע, װאס נאנ־ײט אפט ױבי־ײען פון טײר פון אונזערע שרײנער. דאס װײזט, אז מיר הו־נן אן צו פאװטםײן, אז נ־שט אינערא־ און נישט שטענד־ה א־ז ׳ו• רעהיאמע־מאש•; אן אננער״נטע־ און פאסיהער;אםט. רעם ױביי־א־ם פ־־ינט און װיסנשאפט־ענע סארערעד מוזן נ־שט האנן דװהא א ױבי־ײ אפצױצאצן יײנע פאררינםטן פאי־ אונ־ זעד ױננעד ײדישער ײיסנ׳עאסט. אין דעם האאפעראטױון שרום־ערינם־הו־ז אין נױ־-אדה — א הוױ, װאם האט עטרעסע הונדערט ״דישיסט־שע אײנװוינע־ — האט םען דעם 12־מן מ־עיי־ץ נעפיײערט ז״עם 20־יעריהן יונייײ פון ר״ד י. שאצהים װיםנשאםט־עכער ארבעמ. װען נישט עמ־עכע אויפמערהזאמע פדײנט פונם ױני־אר, װא־מ הײנעם נישט אײננעפא־ן, אז דער ־וננערמאן שאצה• *שרײנמ שוין נאגצע צװאנציה יאר. די ײדישע װע׳־ט האן ׳כאצהין ני׳כט רעד יוו■ ארום צען יאד, און די מערסטע פון ד■ צען יאר פון זײן ײד־ש־װיםנשאפט־ רעכעד ארבעמ איז אפניעמון נעװאדן אין אכיע״־יהע. אגנעהויבן האט ד״ד י. שאצהי ארס פ-י־-שע־ ׳ס־ײבער איבער ר״ן־פוי־ישע ענינים, אריבער צו פוי־יש־ײדיש־היסטאירישע טעמעס, און פו׳נם אינטע־״עם צום פױ־ישן טעאמער -- צום ײדישן טיעאסע־. און ראם לעצטע, דאם ײד־שע טעאמע־, אדעד ד־כטיהער: די נע־ שיבטע סונם ײדישן טעאסער, האט נענאםן ד• נרעסטע נרכה פון זײן םעדער. שאצהי דעד ייד־שער װיםנשאפסיעד פארדינט נישט ב־ויז עט־ענע נאטיצן, נאר א;׳רעםערע א־נעמ. און ע־שט אױ ער ב״ם אנהוינ פון זײן װיםנשאמט־־עכער מעט־הײט. ראם אפנעט״יענע אױ ב־ויז א ה־ײנער אנד״ט אויף דעם, זואם װעט הומען. ז״נע נאיך נ-שט־פארעפנסרעבטע מאנוסה־יפטן װענן נזירות ת״ח, (ב־וױ אײן י״אפ־טא פארעפנטרעכט מיט עט־עבע יא־ צור־ה אין ״צוהינפט״), צו דער מאדערנעד;•גשיכט•; סון די ײדן א־ן פוי־ן, בײט״־אנן צז דער ײדישעד טעאמע־־געש־נטע, דער צװײטער נאינד װענן שפ־נאזא (ז״ן פי־אזאפיע) און אחרון אחדון חב־ב — די בינ־יאנראפ־ע פון דער ײד־שעד ליטעראטור —;ענן א באנר־ף, זואם מען האן רער־ װאדטן פון ד-ר שאצהין א־ן די הומיענדיקע יארן. דח־ י. שאצהי אױ נישט נאויז ײדישיע־ ײיםנשאפטרער, נא־ אויך ־ערער, אעהטאר. נ־שטא במעט הײן אײן ־יד־שער װע־ט־עכער ־ערער אין אפעדיהע, װאם האט א־ם נ־שט נעהאט אאם רעדע־ אינם םעמינאר אדע־ אין ספעציע־־אײננעארדנטע הורסן. ארם ־עהמאד האט שר־ן ד״ר שאצה־ באר״זט אמעריהע אין דער נר״ט און אין דעד ־ענ;. אין נױ־יארק איז זינע־;ישטא קײן א״נציהיע ײדישע הו־טור־אירנאנױאציע, װאס האט אים;אך נישט נעהערט. ס׳איז אינטערעטאנט צו װ־םן, אז אונזער ױנ־ראר איז דער אײנאונאײנציהעד ײד־שער רעהטאר, װאם אױ די ע־ש׳טע יארן זײנע אין אמע־ײדע (25־1923) נעװען זײער פאפורער צװ־שן פאליאהן ם. דא;?סגי/דיעע אויף דעד פילדעד־אויסשםעליגג פוןי די ײדישע קינםםלעד פון לעםלאגד אוז ליםע אונטע־ פענטעם, פראטעםטי־ט און רײםט זיך מיט אימפעט םון ד• ראמען אדו״ם. אבער ד• נראקײט רריהט שװעד און האמעטניע. אין דין יעדן ־אנדשאסט יעפ־־ט זיך אפ א ביטער־ע, פארעקשנגזע םלחםה צװישן ליבט און שאטן, צװישן פרײד און אומעט. בײ בעהערן האט דער שאטן רי אויבעדהאנט... דער יםאטן, אבער צו־ נאײך מיט דעם אויך די םדידה, דער אױטדודער, די מרחמח הענן דעם שאטן און שטן. דעיד שאטן האט אויסנעשפרײט פ־יגלען אויך אויף זי״נע נרוי־ פע ארנעטן. מיט אויסטער־ישן גרײבנירט און ע־נט הוקן זיינע אויסנעמוטשעטע םעניער, זײניע פארשטויסענע ס־ו־ען, זיינע ־אכי־ ט־שע ק״נדערלעך. ״צום הדײץ״ איז נײ א־ם צונענאנרט נישט אין רינע הומט א־צט פא־ א האי״עהט־װע אויםשטע־ונג פון •ידישע קינםטרעד פון איטע און רעטראנד. אין דער אויסשטערוננ באטײ־יקן זיך 25 הינסט־עד פון ד■ בײדיע סדינות ם״ט נערך צזױי הרנדערט אדבעטן. די אויםשטעלוננ איז ניז;א״־ אן אינטערעטאנ־ םע, און די קונסמ־הריטיהעד (הויפטזעב־עך ׳די רעט־שע) האבן איר;עװידםעט באנײסטערטע אדט־קרען. דער ױננער האװנער קינסט־ער ו. בטזןוװ איז אײנעיר פון די א״ננאו׳טיהםמע אויף דער אויםשמע־וננ. א־ן פירקאנטיהע, נ־שט;דו׳סע רעמרעך, האט ער ארײננעשפארט אן אײנענע װערט — אן אומרויהע, צעשויבערטע און ע־נסע ׳װע־ט װאס װע־ט פאדװארגן אונטער במארנע צארניהע ה׳מ־ען. נעקי&־ם װעלט צאפ־ט זיך