Literarishe bleter · 1932-04-08 · 15 (8.4.1932) · p. Seite 231

—^4 ױיט 231 אין זײן באריםט! ארט־הא ״וחאם םעלט אונזער ליסעוראטיר״ האט םר׳ז געגוי אננעצײכגט דעם וועג םאר דעם ײדײןזן שרײבעד. עד רעדט דארמ ווענן דעם ״םאלק, וראם סוישם זײגע שפדאכן, א וואגדע־־םאלק אן נעשמ־צסע גרעגעצן, אן אײנעגער עהאנאסײזיער סטרויזמור, און דאם םאלק לעבט, לײדט און נײט נישט אונטער; שרואך, ארן זועדט באיןועספט םון רי מעבטיעסטע און שטארקםטע און ניט זיך נישט אוגטער, — מוז אזא םאאס אגרערש זען, אגדערש םייצן, אן אנדער װעלט־אגשויאונג הזןגבן, אן אנדעד פארשטעלוננ װענן דעד צוםונםט פון װעלט, לעםן און טענטש״. און םרץ האמ ת*ן מ־ט וױיטים נעםרעגמ: ״שפינצט זיך עם אם אין אונזע־ לי־ טעראמור? זעט װער מיט ײדישע אוינן, םײצט ווער נדט א ״דישן האריז, סל״ננט עדנעץ־װו דאם ײדישע וואחט?״ און פרץ תאט דאן םארסולידט די אויםנאבע ם\נם ײדישן ריסטער: ״״.אנן נעםינען דעם חוך; דעם ״עצם־ענין״ םון ײדיש־ הײט אין אלע ערטעד, אין אלע צייטן, אין אצע טײלן פון צעזײטן און צעשפר״טן װעלט־פאאה; נעפ־נען די נשמה ם\ן דעם אלעם און זען זי באשםדאלט מיט; נב־א־שן הל״־ם םון דער טענטש־ אעכע־ צוהונםט — דאם איז ד־ או־םנאבע פון ײדישן קינםטלער״. זענען דען עס נישט קײן ניענצנד־שע כאראקטער־שטריכן נײו ן פרץ היורשבײנם ד־בטער־־עער ב-ערזענלעכק״ט? דאם איז דאך דער װבג ם\.ן םרץ הירשבײנען איו־ך זײנע םארשײדענע װעגן א־ן ■זײן אעובן און שאםן. די םארשײדענע װעגן ה־רשביינם, װאם ־צ־ען צו דעם אײן װענ. זאצ אים נאך ם־ל־םיל יארן באשעחמ זיין צ\ װאנצע׳ן א\ן צ\ װאנדעו־ן א\יױ װײטע װעגן און אאע סא< אנקומען צ\ זײן אײן װענ, צו זײן אײן ה־ים, — צו זײן רײכער ײדישער ד־במער־זועלטנ די צעצטע ־ארן איז פרץ ,הירשבײנם נאמען םארבונדן מיט זײן שטענריקער באגצײטער־ן, רער דיכטערין אסזזר שוםיאטשער. זי מאכט אד\רך מיט אים די אצע װײטע װעוצט־רײזעם, זי נעטט אויף ם־ט א־ם צחאמען מ־ט דער גאנצער הארבקיש און טיםקײט די אצע אײנררוקן, פראבצעמען פ\ן צענדער איון םעצקער, זי איז די טאןיבאנצײטערין םזן זײנע אצע נעמאננען און סאטיװן, םרײדן און צײדן א־ן זײן א־נעװײניקםמן מענטש־א״־ן קינםטצער־געדאנגצ. יקאן מען א־צט רעדן ארער טו־אכטן װענן פרץ הירשבײן, װענן דער רעדהויבנהײמ װאס חערשט ארום אים, אוין רעדביי אויך י־שמ נעדענקען און ם־צן ז־, אםתר שומ־אטשער? דאם װעי־׳ק פרץ ה רש־ בײן װאצט נישט געזוען נאגץ, אן רער דערנאנצונג — אםתר שומ־אטשער. א״־ן אין רער איצטיקער םײערוננ סון פרץ הירשכײן, רער פער־ זענצעכקיש און קינםטצער, — םײערט םעין נצײבצײטיק אויך דעם ױם־טוכ םון דעם מענטש און דיכטער־ן — אסתר שוכײאטשעי־. װזוז\ גזײגיר ■4״ ריװנװ־אריטנו ברזפער וװז. 5 \ ן*\*) ״אנטציקן״ םון מעדקװידדיק״טן, נאר עד װעחם ארטעסום בא־ האםטן צו אצדי וױשיקן, דאננצעגישן, אינעװײניקסטן צעבנם־ שטיינער םון די א\טות, און נאכמער — סון די דעחנידעריקטע א<| באצײדיקטע אין יעהן צאגי. זעין א צאגד — הייטט בײ אים אדודכ־ פיבערן אצע זײגע קרענק אויסנעמען דעם באהאצמעגעם צער, רער־ שפירן דעם אץיעוױיניקסטן םײן. א\ן א דאגק דעם האט פרץ הירש־ בײן נענעבן צעצטנם דער ײדישער צימעהאסור אזעצבע פראכטסוצע יװערק, װי ״אינריע״, ״ארץ־ישו־אצ״ און ״שװארצבראך״ (װעגן די ײדישע׳ איבערוחאנדערער אין ראטנסאדבאנר). א םך ביכער טאבן סיר ננאך װענן אדץ־ישראצ װי הירשבײנם ״ארץ-ײשראצ״? עם אח נעוחעזן טשעקאװע צו הערן ם\ן אײגעם זײער א באקאנטן יירישן שרײבער, װאם תאט נראד באזזכט אײנ־ צײטיק סיט פרץ הירשבײנען ארץ־־שראצ, עד האמ געצײענמ דעד־ נאך הירשבײנם ב\ך א\ן דערביי זײער אוויםריכטיק נעזאגט: ״א טאת נע זאך, איך בין דאך אויך גועװען אין צאגד, ב׳האב זיך צו אצץ נעניי צונעקוקט און דאך — ראס אצץ גארנישט באסערקמ!״ יא, הירשב־ין זעט אין זײניע נםיעות דאם, װאם נאר װײניקע באמעדקן. עד האט פאר דעם ײד־שן צעזער אנטפצעקט נײע צענדעד מ־ט נײע פעצקער, מיט נײע ט־איבצעמען. ער תאט א\יך אין די ײד־שע קאצאניעם איין ״־אטנפארבאנד געזועץ זאכן, א״ײםנענומען פראבצעסע.;, װאם א&־צו די דאדטייזעי ײדישע שרײבען־ האבן נישט באמערקט. עם זענען פאראן בײ אונז םראזעס, װאם זענען שוין שטארק נעוחארן וחאכעידיק, שאבצאן. ״נאצדענע קייט״, א\ן ״מיר שבת־ דיקין^ מיר װם־טובדיקע, מיר נשסה־יתיורהריקע ײדן״. אבער םאר־ פאצן, פואראן סאמענטן, וחען מען סוז זײ נעיברויבן. פרץ הירשבײן א־ז אײננעקײטצט אין רעד נאצדענעד קייט ם\ן דעד ײדישער צײ טעראטור. ער איז דער שבתדיקער, דער ױם־׳ס־בדיקעד, דער :שסה־ יתירהדיקער קינמזצער. עד קצאםערט זיך אן פרצן, אין דיניע פראב־ צעסען, אן זי״נע װײטיקן, אן יזײן אונױוערםאצקײט א\ן זײן טיף־ ״דישק״ט. ער אח דער ■׳־אסאנט־קעד אין דער העצזע*־, װי זײן רב־ ־צחק צײבוש פרץ. עם איז אינטעדעסאנט א קורץ צושריםטצ אין א ברײו םון י. צ. כרץ צי יעקב זײגעז*! נאך ם\ן יאר 1907, דאן >חעץי ןדז הירשבײן האט ערשט נעשטעצט זײגע עדשטע טר״ט אין דער ײדי־ שער ציטעראטור: םרץ שרײבט: ״הירשכײן האט מיר נעשריבן א קארטע פון וױצנע, געחמדיקט: ״שפעסער םון דארף טער״. טעד האב איך םין אים קײן צײכן נישט עדהאצטז. עד אבעד אינטערעי סידט מיך םער פאד אצע י\ננע. שרײב מיר טער םון אים, ם\ן זײגע פצענער, םי־עג אק טײן פאסען, ורעמ עד םיצײכט מעד רעדן״. פרץ הידשבײן איז אװעק אין פרצעם דרכים. עד האמ זיך אדויםזעה״ײבן םון די ארומיקע ד׳ אטזת און נעװארפן זײן בציק אין װײטע אחן ה\יכע עוצסות, נעזחכט די נשטה און ועוס נעװיםן םון דעם אצנדנײעם ײדישן םאצק אק זײנע אצע \ואנדער־\וענז. י. ם. נ ײ ם $ ן / (? $ ר ש ע װאנדעדעד,-א װונגװײזעד אין יארן ארום. א באנעגעניש מיט יהירשבײנען יײ אםתר ירחצ קאמינםקא, אין װארשע. זזירשבײן האט גערעדט מיט םאר־ ביטערחגג ײעגן ײדישן טע*טער. יעם איז אים איבערז־ריסיק נעינארן צ\ יהאבן צו טון מיט קוציסן, שמיגקע, ראספע. ער װיצ די רײנע ציטעדאמור, װ\ מען קאן ז״ן בעצ־הבית איבער זיך אצײן. אומ־ אפריענגיק. עם האט מיך נעװונדערט דעסאצט די םאור־ביטערונג נראד בײ הירשבײגען. איצט איז ס״ר קצאר. עס איז דאך א פאקנד די ערשמע װערק םון ם׳רוב אונזערע ׳דראסאטורנן זענען פר־עד אויםגעםירט געװארן בײ די נוײם: אזוי ה$ס מען שצום־עציכםען צרערשט נעשםיצס אויף םויציש, שצום אשן אויף דייטש, ציץויקן א\יף עגגציש, הירשבײנען — א-ויף רוסיש. אנסקיס ״דבוק״ אח נעגאגגען צוערשט אויף העברעיש. נישט אנרערש, דאם ײדישע טעאסער, װאם װעדט צחאסענוגעבראכן, יהאט זיך םארזינדיקטנ די ני״םטיקע יחארט־םירער נישט אויםגענוטען צו דער צ״נם םא,־־ ראם איז נעװען אין יאר... איך נערעגק נישט ראם יאר. יעדנ־ פאצט םארן קריג. אין יצאדזער נרויםן טעאטער א־ז נעװען א ױם־טוב. סען האם נעשפיצט די ״פ\םטע קרעמשמע״. פרץ הירשב״ן איז אצײן אראם־ נעקומען און רעזשיסירטנ עם איז שזין צאנכ טנאפעס זזײ זענען נעצעגן אויף דעד ביגע, און עס זזאט נעשסעקט סיס ערד־ פרישקייט אין טעאטער. עם איז געװען גײ. י. צ. פרץ האט נע־ שו־יבן צו רוחניותריק•, די אנדערע — צו עדדי׳ש בײ תירשבײנען איז נעװען רער צענויםמיש םון גזף און גייסמ, װאר און טדוים. דאס זזאט ער ארויםנעברעגגט .דער ערשטער אויף רער ײדישער בינע און אצע גײע זרראטאמחרנז צערנען בײ אים. ביז הײננג ער אח װענזױחער, צעחער. זוארום הירשבײן האט אונז געטאכט נצויכן אין רער טענצעכ־ ק״ט םון א פאז־עחנעם ײדישן טעאטער.