Literarishe bleter · 1932-04-08 · 15 (8.4.1932) · p. Seite 230

די8י8י\־^ריות ברצ<י8י\־ ײוז. 18 ► או| $ט ד׳)*רגייען דורך צי״טוגנען און מףצ־#ה מאר׳ןייידענע ידיעות, מעשיות, צענענדעס וועגן דער סעממער־׳טרימזג יואס איז #רגאגיזידט און מעןחט אננעסירט דורך פרץ תיד׳מפײן. סרץ הײ־שגײן װעהט וואס״װי״טעד אגץ־מער איגטערעס און גיעיד בײ דעם יידי׳שזן לײענער. אגן אס באוױיזן זיך איבערזעצונגען פון הירשבײגם װערק אין די אננעזעעגםטע רוס־שע זשורנאיצן און זאטיצביכעד (אויך אין דעם ״שיפאװניי)״) און אוייך באגײסטעדמע אר׳טיפצען װענן דעס סיםבאציםט הירשבײן, װע׳צבן מען שטע׳צט אין אײן רײ מי׳ט א גא־ מען, װאם האט דאן אזוי איס&אנירט, — מ״ט מארים מעמערלינק. און אינניבן שסיל׳ט טען שוין תירשבי״נס פיעםעם אין די בעםערע ־וםישע טעאטערן. רער באװוםמער רעזשיסער טארדזשעהאװ םידט אויף הירשבײנס פיעוםע אין אדעםער ש׳טאט־׳טעאטער. די באװוםטע רוסישע ארטיםטין, ידי באליבטע ױריעגעװא ש&י׳צט די הויפט־יאלע, און פרץ הידשבײן װערט שוין א נאמען. נאך של׳ום אש איז ע־ דער סאמע באבולערסטער בײ אוגז און בײ זיי.-־ און אט באװײזט זיך פרץ הירשב״ן אין עיעװ. עם איז נעװען אנר״ו״ב זוסעיד 1912—1913. אין אײנעם א טאג סוסט ארײן צו ני־ר א ד״ויכעד, דארער, שלאגקער ױננעדטאן, איננאגצן אפגעבירענט. זון און װינס. נישמ נאר דאם געזיכט, נאר אויך די האר, די פשוטע קרײדער זענען אפגעבדענט. און מיט א םאױנער, גישט־דאיקעד שטימע טע׳לדעט ער אפגעהאקמ און סארשטיקטנ ״פרץ הירשבײן!״ װ<ו קוסט ער אזוי פלוצים, אוסנעדיכמ אין סיעװ און סיט אזא אויםזען און אזא סין הילוך? די סעשה אייז: עד סארט איצט אויסן דניעםר אויף בציטן, װאם גײען פון אױבן אדש םון סאסעסםאלעגםק ניז סאסע אראם ביז כערסאן, צום שװארצן ים. ״ני״ט ער״ אזוי סיט ד־ פציטן אראם־װאםער שוין א מעשה םו׳ן עטצעכע װאכן. האט ער ייך אראםנעכא&ט םון די פליסן אויף א שיםל אויף א מאנ אין קיעװ, און רעדנא׳ך — װעט ער אניא׳נז די פליטן און סא׳רן וױיטער. זענען טיד דאן דעס סארנאבט און ׳דעם נא׳נצן אװנט אםנעזעםן צחאמען מיט נאך א פאר חברים און םיל געדעדט און געשםועקמ. קאיאר האט הירשכײ׳ן צוריק אװעקנעאײלט אויף דש־ ״דרשעוזובקע״ (א פויעריש שיסצ) אנצױאנן רי פליטן, װאס זעגען געשוװטען אראפ װאסער. װאם ם׳האט גערעדט/ נעדענקט זיך נישט, אבער די עטיצעכע שעה סיט הירשבי״נען זענען לאנג נעיצענן אין טעם. נעקוסעין איז ער װי םון אגרעד װעזצט, נעבראבט טיט זיך ריח םון טייך, צוםט, זון, תרחבה; נעדעחט װעגן נראזן, סויערךםיטםארעד, װעגן די דניעםד־ברענן אוװ אײנן, אײנגארטיק, און ױין שטיטע האט גע־ קצזננען אזוי טאדנעחנײ װי פון אן אנדער פלאנעט. לי׳טעדאטור, טעאטער האט עד וױ איבערגע׳צאזט אן דעד זי״ט. ער האס דא׳ן, משטעות, גאגצע ׳צאםטן םון זיך ארא&געשצײדערט או׳ן זיך םאד־ גומען אויף א נײ לע׳בן. זײן נאנזמנר ״באנאזש״ אין דעם הילצעדן :עצעלטל או״ף די פליטן — איז נעװען נאר א קילײן תנכל און א בענד׳צ הײנעי׳׳צידער. דאם נאד... און אזוי װי ער איז נעקוםע׳ן אוטנעריכט, אח עד אזוי םארשװוגדן און אויף ׳צאננ. איז ער דא׳ן בײ אונז איצעטען, בײ די יוגנע, םאדליבטע אין דער ײדישער ליסע־ וזאטור ׳ױנגעצײט/ םאדבצ״בן אין זכרון װי א װונדעחבארער, שײנער, אריסטעדצישעד תצום... און אזוי אח שױן אויף אצע טאצ פארבציבן דעד נאטען ה״רשבײן װי עפעס א שײנעד טרויים, װאס איז םאר־ כונרן טיט א דית םון סי״ך, זון, הרחבה און װײטע טרחקים. און עם איז אזוי נאטידצ׳עך נעזועין, װע׳ן טען ןהאס אין רי שפעמערדיקע יארן געהאט נרוםן םון פו־ץ הירשבײן ערנעץ םזן ױײטע צענדעד, — אט סון נײזעע׳צאנר, אויסטראציע, דדום־אסריקע, און אט נאד — אי׳נדיע, כינע, יאםאן, און ודו גאר די װעצט האט אן עק. א׳ט סיקט זיר אײן פרץ הירשבײן, יװעחט װי סארצוידן אין די טיסע וױ״טיזי״טן, און אט באוױיזט ער זיך וױדער. און ־עדעם מאצ קוסט ער טיט א נײעם באגאזש, מיט גײע אײנדריקן, טיט נײע או״סבציקן אוייף דעו־ גרויסעד און ײדישער װעיצננ אצע פא׳ר יאר טרעםט מען זיך די צעצטע יאדן, און םון אײן סאצ צום צוױ״טז װער׳ט עו־ אצצמער בארײכעחט, װעוט ארוטנע־ װאקסן טיט ני״ע איחעע׳ן, סיט נײע אינעווי״ניקםטע װעצטן, והאם ער האט הא און ראר׳ט טימ זיך טיטגענחטען. און וױ עד זאצ נישט זײן םו׳צ און איבעדסוצט מיט אײנחדיקן סון זי״נע נסיעות, איז עד װידשר און װידער גרי״מ או׳יםצוגעמען נײע אײנ׳חר״קן םון צענ־ דער און םעלקעד, סונם געדאנגצ םון פעצקעד אין זייערע צענדעד^ ער םארט נישט וױ א געװײנצעבער טוריסט אײנצוזאםן אין זיך עצ רגצ אחת סתס־אי״נדז־יקן, צו זען ״סדעכטיקע עדטער״, זיך צו .*4 זײצו 230 נרײםט דארט צו הויכע טדדנות, װו ײדן ישובניקעס קומען אױף פאר אונז אין א גײעם, אויסגעאײדצטן, נעצײטעדטן אויסזען. אויב די װאנדערחװעגן פון פרץ הירשבײן האבן זיך בח איצט נעצוינן איפער וױיטע צענדער, איבער ימען און אקעאנען, איבעו־ בערנ, םדברױת און וױיטסטע פארװארםגםטע ישובים, — װערט איצט דורך הירשבײגען נעמאכט א גײע זװנדערבארע ריחע, — א צוריק־ר״זע איבער די שפורן פון זײן קינדהײט און ״וגגט, װאס פירמ אונז צו זײן אמאציקער היים, צו זײן װיג, משסחה, צו זײנע ארומיקע. — און עם איז קײן םפק נישט, אז אט די וװנדעדבאױע ,־ײזע, וװה־ן עם פירט אים זײן זכרון, װע׳ט אים נוםא אוין אויך דעם יידישן צײענער פיצ־פיצ נעבן. די עירשטע זעקס סארעסנטצעכטע :אפיםצען זאג, א.״נז אן װעגן א נײעם, ביז־נאר װיכמיקן ױעריג׳ װאם הירשבײן נדעכנט ארי״ן א־ן דער ״דישער ציטעראסור, א ױערק. װאס ײעט אונז װײזן נאד א גײעם, דע׳רגאנצטן הירשבײן. ידעד נאטען פרץ הירשנײן איז דערנאננען צו מיר צוערשט דורך זיינע שטרעגג־נאטו׳חאציםטישע העפדעישע דדאמעפ, װאס ער ־אט פארעפנטצעבט אין װיצנער ־ענ־עישן סױחםדיקן חודש־זשור־ נאצ ״הזטן״ אין די יארן 1905—1906. דארט האט זיך קאנצענ־ ט-חט די גאנצע אנגעזעענע הענ־ע־שע שדײבעד־משסחה סיט פ־־שניאנען בראש. אין די חודש־ביכעד פון אט דעם ציכטיקן זשורגאר, װו עם האנן זיך;עדרוקט די םאטע ״קמח־סוצת״ פון דיער הענ־ע־שער צ־טע־אטור ,זענען פארעםנסצעבט געװארן די 4 אקטיקע רײאמעם ״מדים״, ״עוצמות םודדים״ און ״הוצבים וכבים״ נ-ון אייכעם א פרץ ־ידשבײן. די פיעסעס האנן געמאכט א שטארקן א״נחרוק סיט דע׳ר הארנער װאר, װאם א׳יז דא׳־ט ארויםגעםירט :עװארן. א גרוי, טראגיש צענן פון די ״דישעי קעצעדס. אן א טראפן ידיככנ אן א —סצ צופמ שימאכטן און װעצקן אט די צע׳בנם. און דאס אצץ איז געשיצדעדט נעװען מיט א רידנדיקער סיטצײד א׳ון מיטגעפ־צ. שפעטער האנן ץיך באוויזן קורצע ביצדצ׳עך ערנעץ אין א זשוד׳נאצ סון דעמזעצבן פרץ הירשב״ן װעגן דער װיצנעו־ ייחקות א׳ון נויט. און עס האט נעדירט ניז נןא־ דעו־ ציטעו־דיקעד טאן, די עכטתי״ט םו.ן די שיצדעדוגגען. עם איז דאן נעשאפן נעװאו־ן א זצאדע פארשטעצונג פון אט דעם :ײעם שיצדעו־ער םון דעד שװערער װיצנעו־ גוימ. און וױ האבן שפעמער אינעחאשט די עצענאנטע נצעטצעך םון זײן ״אצבאם״, װאם האנן זיך דאן באװיזן אין סארשײדענע זאט־ צוגנען און צײטשדיפטן. נאד אנדעדע קאצירן, אנדערע באגעו־ן, אנדערע פא׳רנן, אינגאנצן אן אגדעדע קיגםטצעד־װעצט און אט קומען די צאסרד־קע, אויפברוחגדיקע ״װאנדער־טרויטען״ אין די ״ציטערארישע מאנאטשר־םטן״ (1908), — און ווידער א גייעד ה־רשבײן םיט הא׳רץ א׳ון בציקן אין וױיטע, םאגטאםסישע װעצטן. תפיצות און נאגעדן םון א טרױסער, װאס שװעבט אי׳ן הויכע הא־ מאנסישע עוצטות. אט רער הידשב״ן האט שוין נעןשװעבט אין סימבאציש׳ע הויכקײטן. און סאראי װײסער טהצך עס איז געװען צוױשן זײנע הארבע רעאצע נ׳ויט־דראסעם בח די סרוימערישע און םיםבאצישע דראסאטישע פאעטעם ״אויף יענער ױ״ם טײך״, ״קברים־בצומען״, ״דעסערוגג״, װאם ער האט געשריבן כטעט אין דער זעצבער צײט. צוױי פארשײדנאחטיקע הירשביינם, — װעד פון זײ איז דער עבטער, אײגנסצעבער? װירקצעכקײט און טריוים, װאר און פאנמאסטיק, טונקעצע קעצעדם און ציכטיקע/ סובטעצע אצבא־ מען? און אט קוטען די פיעסעם ״נבצה״ און ״דער אזטעצינענט״, אין װעצכע הירשבײן דעקט אויף שטיקער פון דעם אידעישן גע־ ראננצ אויף דער ײדישער נאפ אויסגאננען און אפנאננען םון אונדעד געזערשאפטצעכן איון פאציטישן צעבן. און וױיסעד — ״אוייםן שי״ד־ ײענ״, ״ױאצ״, ,^דער צעצטער״, — מיףהנאציאנאצע דדאמען, אין װעצכע הירשבײן ׳דערקצײבט זיך צו די אײביקע ״םארשא׳צטענע״ ק״ום־פראבצע׳מעין פון דער ײדישער אומה, םון זײן און נישט זײן פון דעד ײדישער נאציע. און פיד האבן שױן סאר זיך אן עכט־ נאציאגאצן דיכטער מיט קצאנגען און אפקצאננוען נוו־ן ײדישן װײ איון פון ״גצח ישדאצ צא ישקר״. און צוױשן אט די אצע סאר־ שײדנארט-קע װעו־ק ריזצען אדײן דינע נעזוגטע, דארסישע, ישוב־ אידיציעם מיט זײער ע׳כטקי״ט און פריטיטיװקײט — ״תקיעת כף״ און ״ר• פוסטע קרעןטשטע״ און זײנע אצע אינעדיקע םרישע, קרעפ־ מיקע פאצקסטימצעכע פיעסעם, אין װעצכע עם קוסען־א׳ויף נײע סר־שע פאצקסמעגטשן םיט א נײעם נישט־געדיר׳טן צעננסשט־ינער, מיט נײע קרעסטיקע פא׳רשויגען. הכצצ, עכו װאקסט אויס צוב־סצעך די גרויסע קינסטצעדישע פעוחעגצעכקי״מ — פרץ הידשבײן.