Literarishe bleter · 1932-04-01 · 14 (1.4.1932) · p. Seite 217

ז״ט 217 אנדערער איז נעווען א שוחט און םוהא, און האט נעוואלט ארײג־ שמונאען א ״טאמר״, אין וועלכן ער האט פשוט נעווןזצט רע-ס5*מע סאכן סאר זײן *־אםעםיע. עס איז געווען זסרות, װי האצץ! גאײך אויף דער דריטעד װאך האט שוין ני׳טט געסענט זײן היין שום ססק, אז דער באמען ״פויאישער אידא״ איז ינישט סײן :רויסעיר רערםאצנ אצם אן אײנםאל. מען האט אײנםאך ניינזט םאר־ ׳טטאניען, װאם מיר טײנען רערסיט, און אװי װי םען האט נעזען, אז מיר זענען נישט פרום, אז מ־ר רעדן ניטט מיט נאט, װי עם שירט זיך כײ ײרייטע צײטוננע;, יהאט זיך ב״מענטשן ארײינגעננבעט א חשד, אז דאם צאכן מיר אפ םון ײדן. עם איז מעגיאעך, אז א׳ויך פאד הײנטיהע יעזער װעט א דערסלע־ רוינג נישט איבע־יק זײן, און איך װעא מיך אויף רעם פונסט אויף א װײא־נסע אסשטעאן. דער נאימען ״פויאישער אידא״ איז נעװען א *־אטעםט. א־ן די םארייזע צװיײדד״ יאר איז מ־ר, װי די אעזער םון מײנע עירינערוננען װײםן, אנײסנעסומען זיך םיא צו מישן צװישן די עננאישע און עננאיזי׳־טע ײרן. ידער כבוד איז אויױ מיר ארויםנע־ דרונגען נעװארן דורך דע־ מאסן־אויםװאנדעירוננ םון רוסאאנד, װעאכע האט זיך אנגע־ויבן נאך די פאנראמען פון די ערשטע אכ־ צײזעד יארן. איך בין נעמאעך נעװען נעװארן א נאנצער שתראן קענן סײן װיאן. און זיך מישנדיק צװישן די רײכע ״םפרד־ם״ און ר• אײננע־ בירנעדטע, נישט װײניקער רײכיע ״אשכנז־ם״, האב איך װאם א יא־ מע־, איאץ שמערצאעכעיר נעפיאט די ט־פע פא־אכטרננ, װעאכע ז״ האבן נעהאט פא־ אוגז ״פויאישע״ ײדן, אונטער ״פויאישע״ ריכטיק פא־שט״ענדיס ארע ״דן, װאם קומען פון רוםאאנד. איך האב אאץ ק־א־ער און דײטאעסעיר נעזען, אז מ־ר זענען זײ מער א דארן אין אוינ, װי דעם עננאעינדער; אז זײ םארשטי״ען אוגז אפיאו נ־שט םער, װי דע־ דורכשניטאעכער גישט־ײר פון דער בריטישע־ אםשטאמוננ; אז זײ שעמען זיך מיט אונז נישט װ• םיט ארעמע קחובים, נאר ,ױ• מען שיעמט זיך מיט א מצורע, מיט אן אױםװודף אין דער פאמיאיע; אז יעדער פאגראם האט בא־ זײ דעם הויםט־שרעק, װאם דריקט זיך או־ם א־ן דעם אננסט־נעש־ײ: ״די פאאיאפן סומען!" און אז זײע־ צדסה געמט אימעד אן ד• פא׳־ם םון אפטרעט־נעאט נעאט אום פטה־ צו װערן פון אוגז. און אין דעם זעקםטן :ומע־ פון דעם ״פו־אישן אידא״, אין דעם ־ייט־ארטיקאל ״װער איז דע־ מ״חם?" דײסט זיך אדוים אזא מין שטא־יױפײנ־עבער או־םדוף: ״זענען זײ (ד• אײ־אפע־שע יידן) װידרז־עך נרעסע־ פא־ אונז, :עםע־ פא־ אי־נז, מע־ מענטשן פא־ אהנז? אין אײן פ־ט יא. אין א םך אנדעו״ע פ־טים -י- נישט. ״עס איז אמת, אז זײ זענע ןרײנאעכער םא־ ארנז, האבן א גראמע־ן ציננא װ• מ—, אין זײערע הײזער איז דא מער אדדענוננ װ• בײ אינז; ז־י האבן א טאשנטוך צי דער גאז, א װײם העמד אױפן אײב, א-ון ז״עדע סינדער חופן זײ פאפא און מאמא, אנשטאט טאטע און מאמע. זײער שײן, זײע׳ד נוט! אין דעם פדט זענען זײ מ־ט א קאפ און פ^ײצע העבער פאיר אונז. ״אביעד, א־בע אעזער, א װײסע מאגישקע באװײזט נאיך נישט, אז דאס הארץ איז דײן, שײן פארקעמטע האר באוױיזן גאך נישס, אז דער קאפ דעגסט. נ4אטע רײדעאעך און פאדנ־נםמיקע ד־בורים וענען אויך צװיי פארשײדענע זאבן. און יװען עם קומט דערצו, װען עם קומט צום צ״נן, װער א־ז דער ייד, װאם דעגסט מער, װעי איז דער ײד, װאס פארבדעיננט מער םון זײן ־אעבן א• ןרוחנױת (כאטש דאס מענ זיך זיין א פדםטער אי־ט פון נײםטיקן אעבן, אבער דאם א־ז, ײאם אונטע־שײרט דעם מענטשן פון דער בהמה), װעריאיז דעד ייד, װאס פיאט מער ד■ צריות פון זיין םאייק — װען עם קוםט דעדצי, דאן זאנן מיר: ״דע־ פויאישער ײל סענן א װעאט!״ און מיט דעפ נעפיא א*ן הארצן האט מען מיט זעסם־זיבן װאכן פד־ער נעהאט באשאאםן די נײע צייטוגג צו ירוםן ״פויאישער א־דא״, אאע ם*־ד־ם און אשכנז־ם או־ף אהכעים. ־אמיך דא נא־יך זאנן, אז דעד םאראודמײא קענן דעם נאמען א־ז א־ן אוגזערע ׳דײען אויף אזוי װײט נעװאהםן, אז מען האט א־ם ענדאעך דאך אויפנעגעבן. דער 16־טער נומער איז שוין דער־ שינען אינמע־ דעם גאמען ״ד־ צוסוגםט״. חעו־בײ איז איבע־יקנם געװען אן אנדער נרו׳נט אויך. ליסיעראריטט בלעסיער נװו. (ב\4) דדוקט אויף פאפיד אין אאע סארבן פון רעננבוינן, אין װעאבן עס איז אנגעצײנט אין עטאעכע אײנפאכע װעחטער, אז דעם קומענדיסן פ־״טיק װעט ארויסקומען דער עדשטעד נוםער פ־ן א נײער ײדי־ שער צ״טונג, נעשריבן אין *־אסט מאמזדאשון. סרײז 1 פעני א. א. װ. רעם פאונ־באאט האבן מײנע פרײנט פארשסר״מ אין נאם. אין אײן פאא האט רער פארשפד״סער באאבאכטעט דעם אעז׳ער, און זעעגדיק, אז דא קען זײן גויטיק צוצואײנן א פאר דערקאע־נדיקע װערטער, האס עד נעװאדס, ביז יענער איז דורכגעקדאכן די עט־ יי־עכע געדרוקטע שורות. עס איז נענאננען זײער שװער, זײער אאננ־ זאם, אבע־ ענדאעך איז דער מאן נעװען צו־ענד. חורכנעאעזן, מיט מזא! — הע׳רט, מ־םסעיר, — װענדט ער ז-ך צי מײן פרײנט, צונױם־ '״ננדיק דאס בי־עטי פאפ •־, — װו שפיאט מען דאס? און רער מאן א-ז דוידכױם נישט נעווען א זעאטעגער מוםטעיר פון אונזע־ אעזע־־פובאיקום. װאם אנבאט־עפט ד• שדײבעד, זענען זײ פשיט נ-שט נעײען במצ־אות. דאם הײסט, נאט־רא׳עך, םון דעם קר־ט־קע־ם שטאנדפונקט, װײא מענטשז, װאם האבן זיך געהאאטן פא־ ש־״בער, זענען נע־ װען איבערנעגונ. און טאקע אזױ. װער קען דאס :•שט שר״בן ״דיש? װאם א־ז דאם, א שפ־אך? ״אאט״ן, א שטײנער, פדאנצױױש? מען נעמט און מען ש־״־בט״" א־ן דע־ שפאםידע־ב־י א־ז, װאס אפ־או צוױשן נעביאדעטע םענגזשן האבן זיך כעהערט אזעאבע מײנוננען. מענטשן, װעאכע װא־טן אין אן אגדעד שפ־איך ז־ך :ישט דיעחאו־בט דעם ם־נדסטן חסא קענן נ־אמאטיק, האבן נעקוקט אויף זײעד מאמע־ אשון, װ־ א מ־ן הפקר־װעאט, װו כש־ און מדײף, נוט אין שאעבט, קא״־עקטהײט און נירײזן קענען ז־ך געמ־טאעך הויזן אינא־ינעם. און די דאזיקע מענטשן דעגען או־ף ק״ז פאא נ־שט אי׳ע א״םנע־ שסאדבן. אי־ נעפ־נט נאך עד־ה־ום פיא אועאבע זאגא־ א־ן דעם םאמע מזרח־װאנט פ*ן אונזער ״ד־שן שפ־אך־מעמפא. אבער ד• הױפט־זאך א־ז נזגװען דאם, ײאם ש־ייבע־ א־ז פשימ נעװען אוממענאעך צו ק־־נז, א־בעי־רוי״פט ײיײ׳ ב״ אונז האט ז-ר נעפאדעדט :•שמ נא־ פע׳קײט צו שר״בן, גאר אויך א נעיױםעד נראד פין *־•נצ־פן־סדײהײט און נאײבנעז־נטקײט. אין א־ך האב זיך נעװענדט צ• פ״י אי׳טע פרײנט, אבע־ אן רעם מיגרטטן דערפאאנ. אי־ניקע האבן נישט נעיװא־ט װ־םן פון ־ידיש, אנדעדע זענען אין דעד צײט, ײאפ יױד האבן ױך :•שמ נעטדאםן — :ישט א־ן דער פדעםע, :•שט פנים־אל־פנים - אײעק פון םיר אין נעזיגוננ און האבן א־צט נעװאנדאט א־ן אנדע־ע •וענן אזױ, צום ב־ישפ־א, האמ מ־ר נעענטפערמ משה אײב א־א־ענבאופ. אויף װעאכן איך האב נעהאט מ־ט זיבעדקיימ נעדעבגס, אז. ע־ װ־א א־צט פון קײן אכדער ז)>ך :•״•ט וױםן ןױ ,״!יב ארץ־״״־אא; אז ד• סאציאאע פדאנע בכאא אינטע־עם־רט א־ם :ישט מע־... ע־ א-ז צוםיא פאירטון מיט דיער ײדן־פדאנע. אנדערע האבן נאחנ־שט געענטפערט. אויף דעם אופן בין איך נעקומען צו מיין ערשטן :ומער מ־ט א״ן א־ינציקן מ־סא־בעטער, א נעוױםן נתן בערא־ן, ײעאבער האט מ•־ צונעש־קט א קא־עםפאנדענץ פון אידז א־ן עננאאדנ. אין אאנדאן נופא בין א־ך ב״ם דעדשײנען פון דער צ״טוננ נעשטאגען בוב־ שטעבאעך אאײן. און טאמעד האב א-ך אין דעם פ־מ פון שרײבעד נ־שט נעהאט נענונ לענאט־ות צ־־ת, האט מיר דע־ אויבע־יקטע־ ע״״עשילט פאױט־װע. דאם זעינעז :יעותן ד• :•שט־אנע־קענטע זשענ־ען, ױעאכע דע־ ״פויאישער א־ת׳" האט, נאך דע־ מײנוננ פון די דאזיקע זשעניען, נעזאאט אינטפאעקן און פארשטעאן פא׳ר דער ותאמ. מאנוסקריפטן זענען מיר נעבדאכט :עװאדן פון מענםש;, װע־כע האבן קו־ם־קוים נעקענט אונטערשרײבן זײע־ע :עמען. צײישן ז״ איז נעיתן אי״נע־ ײאס האט נ־שט נעקענט םארשטײן, װי אזוי א מענטש, װאס האאם זיך פאר א סאציאא־סט, סען זיך אנטזאנן צו דדוסן א ״ותרק״ סין א פראאעטא־יער, פון אן ״אונ־ טעירדדיקטן ארבעטע־". אן אנז״ג־ער האט נעבראכט אן ״ארסי־ קעאע״, װעאכן איך דאב נעדארסמ דריוקן, וױיא ער איז א־בער נעבט ג־שט נעשאאפן און דאס דערפאר, װײא ער א־ז נעבע־ אן א־עמאן, א בעא מטופא, און ב״מאנ אאזט מען אים אים נ־שט ש־ײבן: רא שיאט דאם וױיב, דא שרײען ד• קינדער. ײידער אן