Literarishe bleter · 1932-03-25 · 13 (25.3.1932) · p. Seite 199

199 ■4• ליסינ\ראריפ1נ\ בלגץסיגי\־ 1\חי. 4121.) ׳י ב־לדע־, —• זײ זענען *א־בן־מלעייז םון אן אלגעמ״סגד לאנד־ יטאםט. װאלס נעותן אןי אומזין זיך אםצושטעגן אויױ *רט־ם מון שאהטור דארמ, װו די ראנדעאפט װאהסט אוים םון ד• אלע םרטים — •עטארהע אזו• נומ װי ׳םװאבע — צו אן אײגהײטלמך יםמימונג־ כילד פון וזווגדע־אעכער הראםמ און באד״טוגנ. .* * אוגזערע תײמישע יורדים, װאם פאט׳עהען צבועה״ט־נראםא־ מאנייש כזבוז רע־ ״ירירה םון דער ײדישער איטעדאמוו ״ (אויב ■זי איז פא־אן — זעגען זײ די הויפטישולדיהע אין איר), אוגזערע פ־אםעםיאגערע נעעזמאההאזיהײטן און אינגא־אנטן םון כל־הלאגערן בבלר און פין ד־ פויהעריעע האזארמעדיהע פא־טײ־לאנע־ן בפרמ, ײאס ׳םטעהן א־יין מיט אזא ״װוא־־דבערזעדיהע ענערגיע ד־ מנחם־ מעגדערישע נאז אין ר• ריטערא־י׳שע ״אהציעס״ אר״ן אין איבן זיך ד• רעצטע צ־יטן אז.וי פארדעכטיה •טסארק אין ״ר־מעראמור־ הר־טיה״ — זײ ארע מענן ז־ך געמען אין זיגען: ס׳איז צונעהומען צו די װערטפויע ב־כעז־ פון דעד גײער און גײםטע־ ־יד״עע־ ל־טעראטױ־ א בוך, ײאס זײן עצם נוןזיפפטגז ־ײהגט אפ דעם ױ־ד״ע־יא־יד״ען י־ידה־ר־א־עם םון די םונאגדע־־ געהוליעטע פ־עטעגזיע־נראםאםאגען און עם־הא־צי״דע ״;יבינים או־ר רימעדאמו־״. סוב, װאם איז ׳*וין גיהזט דדויםנר־הער פאראד, נאר — ״ױם־טוב םון זאלץ, פון ברז־ט, פון װאםער, פון ל־בט, פון לײב און או־ך םון סויט״ (ז. 293). * אועלנע ױם־טובים זעכען דער \זױזינג י\מם\ברי?ײ<ז נעזויס ני׳טט צום הארצן. אזא ױם־טוב גענידט וײער ױם־סוב, און דע־ ״דורכזיכט־קער אמה םון ר• רעצטע יצעהן״ א־ז ז־י פוגקט אזוי פ־עסד, ײי גאענמ ער א־ז ד■ מעגט׳ג׳ן םון לײװיקס ישניט. * םון ליד ״כי טוב״: ״ צום םוף א־ז דאם נעגאדטע נעהומען א־ן די ר־בטיהע פא־ב;, פון ד־ ׳ספ־צן פלינל האט נעט־יפט מיט; אמתן במט. דער טאלע־ א־ז נע׳םטאגען פא־נליװע־ט װי פא־ן אײנעגעם יעטאדב; און נעהוקט און נעהוהט אויפן בירד א־ן נעזאנט: עגו אױ גוסױ :ײן, כיע־ װ־ נוט: אזעלכע לידע־ זעגען רא־ ,״״ן דע־ מעגט׳פ אליין — דער מענט׳צ א־־ף דער ־עוועל םון אגסופלעעוגג. און אזיב אײגצלגע לידער א־ן בוך, װען מ׳זאל ז־י ױעין אגאליז־רן, װאלטן נעװיס ארו־סגעװ־זן נ״עכ־ א־ין טעכג״׳זן דאפסוכ — װאלט אבעד באלד נעמוזט קלאר װער;, אז נראד דא א־ז אגאל־ז ג־׳פט קײן איבער־הע מעלה: די לידער יטטײען דא נ״עט װ־ א״נצלגע 91 % םאדים װינמשעװםהי! :ר־גדעט א־ן 1884 רי ערשטע יידײזזע םאע־אק־סטי׳שע צײט׳פר־פט ״דער פויל־שער א־דל״, ער םארעפנטיעבט די ער׳עסע ײד״טיע סאצ־אל־סט״עע ברא׳שור ״י׳ה־ אור״. יעפעטער הו־במ ז־ך אן זײן פ־לז־יט־קע און פארשײדנארט־קע •נ׳ר־פט׳עטעלער־ימע און סאצ־אליסטי׳עע טעט־הײט םר־ער א־ן לאנ־ ראן, דע־גאך, פון 1894, א־ן אמער־קע. עד האט זיך באטײל־קט א־ן די פא־־ע־־רעגע סאצ־אל־סטישע או־סנאבעס א־ן אמע־־הע, אומעטוס פארעםגטיעכט ארט־קרען, ל־דע־, װאס זעגען אד־דכנע־ ררוננען מ־ט זײע־ פאטאס פאר סאצ־אלער נערעבט־הי־ט און םאר רעפ זינ פוגם סאצ־אל־זם. וי־גע ל־דער און אדט־קלען זענען נעװען ז־־ער פאפולע־ צײ־שן ד• ײד־־עע ארבעטס־מאסן, א ר־י ל־דער זעגען נעזוגנען געװארן א־ן ד־ א־בעטע־־ה־ײזן א־ן או־ף דעמאנםטראצ־עם. זײנע םאד׳ג׳ײדענע ווערה זעגען פ־ל סאל איבעי־נעדרזקס נעײאר;. א גרו־סע באר־יטוגנ פאר דער נעשיבטע םוגם ײדישן סאצ־אליזם האבן ז־יגע ״עריגע־וגניען״, װאס זעגען פארעםגטלעכט נעױארן א־ן ״צוהיגפט״ און דעדגאך א־בע־נעדרוקט נעװארן אין מאסהװע א־ן 1926. א־ן 1923 א־ז דורך דער ראטנמאכט בא׳עטיכ׳ט נעזוארן שאיר דעם ״זי־דן״ א לעבנםרעגנ״עכע פעגם־ע. א־ן 1924 האט װינ־ טשעװסק־ באזובט ־אטגפאיבאגד, וװ ער א־ז או־פנעגומען נעװארן מ־ט ט־ו־ס ענסוז־אזפ. ד־ לעצטע ־ארן איז מאד־ם װיגט׳טעװםה־ צונע־עמ־דט געװען צו זײן יצטוב צוליב ז״ן ׳טװערןיר הרעגה. ד.ורך דע־ ״מארגן־פר־־הײמ״ זעגען דעד־ע־גען ד־ לעצטע צןרי ־אא־ א פדלשטעגד־קע או־סנאבע פון אלע ז־יגע װערק א. ד. ד. פון הלמן מרמ־. מאר־ס װ־נטועעװסק־, זײן טעטיהײט און שאםן איז ׳שוין או־ך א יסט־ת נע׳ג־־בטע. אגנעהו־בן א־ן ד־ גאך נאד אמאליסע ־ארן, צור־ק מיט א זעבצ־ק יאד ב־י די ״ד־שע איטםרעגהישע געזעל־ •ג־אםמלעכע באדיגגוננען, װען ס׳אױ :אך אםילו קײן זכר גישמ געײען װעגן א ־יד־שעד פ׳־עםע, והנגן ״ד־שע פאל־ט־שע אדגאניזא־ צ־עס, האט מאר־ם װ־גטשעװסק־ דערגאך פארגעזעצט ז־ין שרײבן א־ן דער מעכט־העד ײד־שעד פרעסע א־ן אמעריהע און נעארבעמ בײ ד־ ר־זיהע א־בעטע־־א־נסט־טוצ־עם מ־ט דעם :ײעם ׳2עיבגם־׳טעספא. י אלע מאל אױ ער נעװען אוז נעבליבן ד•*־ ט־יערעד ז״דעי, װ־ מעג־ דעלע ידער זײדע פון דע־ ־ל־ש־ ־־טע־אט־־ אין דע־ מאדע־גע־ ליטעראטוד. ־• פון גױ־יאדה א־ז אגנע־ הומען רי טרו־עריהע ידיעה, אז א־ן עלטעד פון 76 ־א־ א־ז דארט נעשטארבן דע־ בס־־מטעד ײד־שער ש־־פט־ שטעלער און ד־בטע־ מא־ ר־ס װ־נטשעװםק־. דע־ פא־שטא־בעגע־ פא־יע־- פע־ט מ־מ ז־ך שט־קער ײד־שע פא־נאגגעגה־־ט, ע־ ראט אד־דבנעמאכט :לנוי־ס פין עט־עכע דו־ות ײ־־שע א־נטער־נעגץ. ער אױ ״דעד ד״דע םון רעט ײד־שן םא־ צ־אל־זם״, ע־ האט אגגע־ הו־בן ז־ין סאצ־אליסטישע •:•־־■פטיכע-׳ע־־שע טעמ־קײט נאך א־ן סאמע באניגען פוגם ײד־שן סאצ־אל־זם. נעבו־רן א־ן ־אנאות (האװנער ל־טעד אין ־אר 1856, האט ער באקומען זײן ב־לדוגנ א־ן קאװנע, װו ער האט א־־ך נעעגר־קט ד־ הרו־גישע פאלשס־שול. אין 1870 א־ז ער שו־ן א־ן מ־רנע,;־ט ז־ך אפ מיט זעלבםטבילדוגנ און נדײט זיך א-ן דע־ ראפיגער־ש׳־ל. אין 1873 זתבױטירט עי• מיט אן א־טיקל אין ״המניד״. באהעגעגדיק זיך אין 1875 םימ אהדן ל־בערמאנס העברע־שער פדאהלאמאציע ״אר שלומ• בח>',־־ ־שדאל״, װעו־ט ער אן איבערגענעבעגער םאציא־ ל־םט. עד נרינדעט הר־יזלעך צויפארש־פר־־טן מיאכה צװ־שן ־י״שע ס־גרער, און עד הו־בט אן צו פירן פדאיאנאנדע פאדן סאצ־אל־זם. עד גידעגדעט ב״ ־אדק־גסאגס ״ד,הדל" א העב־ע׳שע סאצ־אייסט־שע מאגאטשריפט ״אסםת חבמ־ם״ און פארעםגמ4עבט ז־אדט ש־רי□, ארטיקלען, םעליעמאנען. ס׳זעגען באר־מט;עװארן ז־יגע ״חזמונות א־ש הסוח״. אהטאבער 1878 ותרט ער ארעסט־,־ט#אלם באשור־ ד־הטעד א־ן ״םאצ־אליסטיש־ניה־ליםט־שער םאדשװע־,־:;״, זיצט אפ אײג־קע חדשים אין תפ־סה און ותרט אדו־סנעש־הט םון?־ײםן. ער ײאנרערט ארום איבער לעגדער און קוסט לסוף אין לאגדא;, װו עד האם :עשאסן די עדשמע יידי׳שע באציאליסטישע פרעםע. עיי \ז. װױסיטונװונוןי אי\ די רטצפצ יאר\.