Literarishe bleter · 1932-03-11 · 11 (11.3.1932) · p. Seite 167

זייס 167 9 1■^ ויגונזרזזריםיס ברנוםוװ־ וװו. זו ש. י. ד$ר<*ז$ן.1 9ר$ג אױו* א פארשטערונג אינכם ערשטו ציגײנער־טעאטער מיט עטרעכע יאר צוריק, ותן יעם א־ז א־ן איזשהאראד, די הויפנדצטאט פון טישעכאםצאװאס־שן קא־פאסן־רוםראנד, װו עם רעבן עטלעםע טי־זנמ ציגײנער׳כורזפחות, נעיצאםן נעװארן ד• ער־ ישטע פאציזם־יעור פאר צינײנער־יןינדער (רי אײנצ־םע אזא שוצ אין דער גאנצער װערט!) מ־ט ציגײנעג־יש ארס אונטער־כט־שסרא!־, ־זאט מען נעאאכט אןן ד• פויסטן םון אזא :עװאגטן עהספערימענט. ס׳איז צײכמ צו זאגן: נעם\אפ\.י וװ ־אןט מען גענרמען צינײנעד־שע צערער? וװ האט מען גענוסע•( אן אלר׳בית םאר זײ? א האםיםיע םון אוננאר״שע, םצאװאהישע, מ־טעבישע און דײטישע צערער בשותפות מיט פיראראנן, ציננוױםטן און אנדערע גערערטע, צװישן זײ אוי־ עמרעכע אינטער־נענטע ציגײטער, דזאבן םיט םזר נעשאםן א צינײנערישן ארױ־ביית. מען האט אזוי לאננ זיר נעגריברט און נעםארשט אין דער װײטער אומבאהאנטעד װערט פון צ־נײנעדישן פארקלאר און רינגװיסטיין, ביז־ד• צינ״נעד״טע חרמיד־ם האבן באקומען אן אײגענעם ארםאבעט. די נע־מפארטענע ציגײנע־־צוננ האט, אצזא, באהומען א שטייזר תיקון, םײ אין דע־ ש&ראך און דער עיקר — א כתב״ י א שור מימ אן א״נעגעם ארןז־ב־ת םא־ די ציגיעעוד א־ז שוין :עווען. אבער װו נעםט מען ד• צינײנערישע קינדעד־תרםידים? ד• צינײנעד־ערטערן האבן רכתחירה נישט געװארט שיתן זײערע קינ־ תער אין דער צינײנעד־שור. זײ ה?*בן עם באסראכט װי א נזרה. דעצעגאציעם םון צ־נײנער־ערטערן האבן עוצה־דנר :עװען אין רער טשעכאםרא׳װאיז־שעד,־ויפטשסאט, יןיין פראנ, אױםצובעטן בײ דער םאבט אז מען זאצ זײ באםרײען םון דעם בײזן גזר־דין. און װען די א?)ע אינטעוחװענצן האבן נישמ גיעהאצםן, האבן די צינײנער באהאצטן זייע־ע קינדעד אין רי װעצדער, כד• זײ צו ־אטעיװען םון דער גזרה. עס צערנען איצט אבער סופציק צינײנער־קינדער אין זײש־ שוצ. די קצײנע ־צינײנערישע ױנגצןעך און מײדרעך האבן אירײננעבראכט א נײעם רעבנם־אינהאצמ אויך אין זײעדע צינײגער־־ שע היימען. די קינדער האבן אנגעהויבן אויםצומעגטשצען זײערע ינצטערן... ד■ צינײנער־שע טראדיציע, די ״טו־אדיצ־זנ״ םון ננבה און נוזצ.ש, רעםאדמ־רט ױך אויף א בהדרנהדיקן אוםן. די צינ״נער־ קינדעד הויבן אן צו װערן עדות םון א נײעיד צינײנער־געשיכטע. דער פרעםטיזש םון דער ערשטער ציגײנעור־שוצ האט געשאםן א שטיקצ װעג צו א נײער קורטוד־אינסט־טיצ־יע, א צ־יגייװזד־ וזפיאװערו * * * מיט עטרעכע חדשים צוריק איז אין קאשיצע, די הױפט־שמאט םון •מזרח־סראװאק״ט, געצײנט געװאדן דער נרונט־שטײן םאר דעם ערשסן צינײנער־טעאטער. מען האט זיך שטארק :עחיידו־טט, דער־ הערנדיק די •דיעיה, אז ד• צינײנער יהאבן שוין אן אײוגן טעאטער. אט האט מען זײ ערשט געצערנט דעם אצף־ב־ת םון זײעד צשון יאון שוין שפירן זײ טעאסער ןאין דער צינײנער־שפראך? אן אי ייטע־ ראטור, אן אקגדארן, אן ארעם, און פרוצר־ננ, םון דער הערער־ הו־נג א ציינײנעד־סעאטער... דאם •מוז מען זען. דאס צינײנער־טעאטערר נעוםינט זיך ךינסער דער שטאט. די קאשיצער שטאט־םארװארטוננ האט ױי נישט דעדרויבט צו םאר־ רײגן דעם ציגײנערישן קונסט־טעמטר אין דער םאמע שמאט... ברית ברידה האבן ךי צינײגער נעדוגגען א בודע, נישט װײט םון זײעדע געציערטן, װאם רינן םארװארםן אויםן םרײען םע־רד. עום יאיז ארום הארב םינף נאכמיטאנ. ארום דער טעאטער־בודע איז א פיבער־אםטע באװעגוננ. ד• בינע־ארבעטוער קאמבינירן טיט ד• דעקאראציעם; סוזיקער םאכן ידי לעצטע פראבן אויױ זײערע אינםטרוסעגטן. דעד רעזשיםעד קאסאנרעװעט מ־ט דעם אדטיסטן־פעדםאנאר. דאס א־ז א באפטע רעבנוםרוםטיקע צינײנער־ױננען <און ױננע, באחנטע צינײנעדינם, ותרכע בירדן דעם אנםאסבר. עם זעניען די ירעצטע הכגות. אדום םינף חויבט זיך אן דעד ספעקטאקר. פאריצײ האט נישט דעירויבט זינס חונדערטער יארן װאנרט ארוום דאס צינײנעוײםארק איבע־ דעד גרויסער װערס. אן אײביקע קררה רינט אויף זײעיר ש־קזאי; דאם שיקואר םון שפרות, שמוץ, ערטנקײט און הסק־ות. חוננעדיק און שמוציק, נאקעס און בארװ־עם — װאנדע־ן א־־ בער שטעט און שטעסרעך, איבער יװיסטע שר־אכן, אויף אײנזאמע פערדער, סײ זוםער און װינטער. אוומעטום באנעננס ימען זײ... נ־שמא קײן ראנד אין אײראפע, װו זײ זאלן כ-שט האבן אויסנע־ שראנן זײערע םראװייזארישע בײדרעך. ״סיר חאבן כישט קײן ראגד, קײן חײם — זיננט אן ארט צינײנעריש םארקם־ריד. ״דער היסר איז אונזער דאך, און די נאכט איז אוגזער טאג״... צו זײער באדנראזיק״ט און עקאנאמישע־ אומבאשטימטק״ט קוסט נאך צו דער מוראדיקער אנארםאבעטיזם. דאם ציניינער־רשון איז א הוגדעדטייפראצעכטיקעד זשארנאן, אויםנ־עם־שט און פא־־ קנוירט אין דיארעקמן און אין פארשײדעגע ראקאדע אויםדריקן, צעינעפאסט צו דעם ראנד, אין װערכן זײ װאנדערן ארום. דער צי־ נײנער םון סערביען ותט נישט םארשמ־ין דעם ציג״נעד םון אונגארן אדעד םון רוסעניען. און פארקערט. און גאך טדאנ־שער איז ז״ער רעבן: דור־אײן, דור־אויים אן דעם םיינדעסטן ארף־ב־ת, אלס א בא־ זים סאר א כתב, אין װעאכער פריסיטיװער םאדם עס זאר נ־שט זײן. קײן שום ציגײכער קאן דעריבער נ■ עט שדײבן און רײענען. * * * װי נרויםאיז די צארטון דעם צ־גײנעד־סארק אויף דער װערט? עס איז שװער צו װיםן. פרװוזן זײ צו צײרן זעכען שוין נעםאכט נעװארן, אבעד סען קאן זײ, צוריב זײער םסדרדיקער נע־וגדקײט, נישט רעגיסטו־ירן. רעבן ױי נאך עד־הױם אן םאטיליען־נעסען... זײ םינורירן צװישן די ערטעדן, בר־דער שװעסטער, קרובים און םרי״גט, ברויז טיט דיי־ פאדנעמען אדער מ־ט צו־נעםעון. דאם אײנציקע לאנד, װאס האט טקרב געותן ד• ציגײנער, א־ז נעותן אוגנארן. דעד בר״ס־הארציקעד אוננאד האט סקרב :עװען דעם ציגײגער, ציריב דעם צעײנעדם םידערע און זײן םוזיק. יעדער םוזיקער דארף קאנען און פארשט״ן נאסן. דעד צי־ נײנער האט ןװי מבטל געמאכט דאם ראזיקע נעזעיז. עו־ ש־פירט אן נאטן... זײן םײן־׳םירנדיק טוזיקאריש אויער, דאס צאפרדיקע האדיז־ געםיצ האט געשאםן דעם טעראנכאריש־זיםן צינײנער־ראםאנם און די מעראדישקםאדבענקמע םע־ענארע. און ותן דער צינײכער־טוזי־ קער האס נעװארט רעװאקסירן אקענן זײן גורל, האמ ער :עשאםן דעם שטורעסדיקן װידבר־טאנ׳ז, ,ױאם איז שפעמער בײ די אוננארן מנורנר נעװארן אלם דער נאציאנארער ״טשארדאש״... די ציני״נער האבן ארויםנעגעבן א פרעיאדע הו־ד־באנאבסע מחיקעד־קינסטרער. אויף די צ־נײנע־ישע ם־דרען, באםן און ספע־ ציםישע ״ציסבר־סישן״, האבן זיך אויםנעהאדענועט די בארימטע ציניחער־״םדיסאשן״ טיט סארש־ידענע ם־דשטרעכע טיטואן, װ־ יסשר: ״םישטא דער 30־׳סטער, ־אנטש• דער 46־סטער" וכדומח. די דאזיקע ציכײנערישע סוזיקער, װערכע דענען באשאנקען נעװאדן םיט חום טיטר ״טריםאש״, ארס נאון אין זײן מאך, האט נרײכ־ צײסיק ׳באקומען דעם ציפער ארם דער המשכד־קער אויסנעצ״כנטער פאן־סדענער םון ידער צינײנערישעד םריסאש־נזע. דע׳ר זכות םון די נרויסע צינײנ־גך־םוזיקער אין אונגארן האט אםירו יא נעהאמ א נוטע װירקוגנ אויף די איבער״קע, זוערכע י׳םען םצו־ דער נעזעלשאסט געװארן באהאנדרס ױשרדיקער. הויכע צינײנעד־ם־ימאשן, די שםעכער געוואדענע בערי־נוםים, האבן אםירו דעם קוטענדיקן דור זײערן נענעבן א נעהער־קע דער־ צױנג, אין רער אונגאו־ישער שפראך, םארשםײט זיך. דאם האט דעם אינסערינענסערן צינײנעך דערװײטערט און אפנעריםן םון זיינע צ־נײכערישע שטאס־׳בד־דער. ער האט שפעטער, אלס דערװאקםענער, זיך נעשעסט םיט די צינײנער און םאדשארמן זײן אפשטאט ביז אין הונדערטםטן דור ארײן! עם איז אותקנעשסערט געװארן א נײ׳םטיקע מחוצה — פון שנאה און והאס.