Literarishe bleter · 1932-03-11 · 11 (11.3.1932) · p. Seite 166

ז״ם 166 רינוזוראריעיע ברנזגזןור ו\ס. ןן ןס\4.) נען םריינמ, קעסען דאך אים ני׳זוט רופן טיט א זידלזוארט. סאד אזעלכע איז ״פא׳ליזםםענט׳מן״ אדער ״םאילסםמאםן״ א דערלײזנדי־ יוע אנטדעקוננ. װידער די״ װאם מוזן יזוקן אויוי יעדן םציינבירגער װי אויך א פערזענאעובן ׳עונא, פאר זײ זענען אוזעאבע נעס־ען אויך א גוײערער אויםװעג. ממילא ׳פרײען זיי ״ם׳ציעבירנער״, װען זײ זוילן אים דערלאננען א״בערן קאפ, און ״פאלקםכיענטיש״, װען זײ דאדפן אים האבן. א חויז דעס, עם איז ׳קוין ד״ סבע פון מענטשן, אז אין די, אין װעלכע מען דארף חאבן, דעדד&ט מען ׳עוין סימ־ פאטײיעע ׳טםדיכז, אפ־לו װען בדען האט ד״ זעלב־קע פענטישן, א־ן אנדערע צ״טן, פ״נט בתכלית־ה׳טנאח. מאלט ז־יך נאר אויס, זאנ איך צ.י םיין באקאגטן, װען רער אויפרוף זאל זיך װענדן צו ״ארבעטער און פלײנבירנער״. אין אונ־ זע־ ײדי׳צ־װעלמלעבער םביב־ זענען פאראן גענונ אזעלבע, סאר װעלכע דאס װעט ממש נדילצן אין די אויערן, עס װעט זײ אויםקוקן פיפוט װ־ א ח־לול־הקװ־ט. ״ארבעטער״ און ״קלײגבירנעד״ אן א לוזבד״ל, דאס א-ז נע׳װאגט. אבע־ ״א־בעטעד און םאלקסמענטען״, מען מ״נט טאקע די זעלביקע קיײנבירנער, אבער װי פײן ראב קליננט, װ• זיבנ און באטת, מען קען דאך ני׳נזט ב׳־יען ק״ן שול אן דעכ רוב פון פאלק. די קלײנבירנער וענען דאך ם״ װי דער ־וב אין אלע ארנזע־ע שרלז אין אדע לעגדעד. נאר כדי עם זאל זײן?רענער פארן אױנ א׳־ן;עקזמאקער פארן נומען, דאדד םען זײ .־ופן מ־ט ױם־טובדיקן נאמען — פאלקסמענטינון, פאלקסמאםן, ארן א• דער װאלף איז ואט, א־ דאם יטעםעלע איז גאינץ. טאקע זײער מאדנע, אבער אזא איז שוין ד־ לאנע םון אונ־ זער פאלק. און מ־ין באקאנטער, מיטן אוי׳םדוף אין דער חאנט, תײבט שוין אויך אן א״נצוזען, אז װען מען װ״ל אזעלכע בא־ נדיםן אויםדריקן אין אן אנדער ׳צפדאך, דאם היײסט אין נײםמ פיון א געזונמ, נא־מאל פאלק, װײזט זיך טאקוע ארוים די נאנצע קאמישקײט און טראנישקײט דערםון. אזעלבעם קען מען ני׳טט אי־ בערזעצן. די, װאם האבן :עשאפן די עננלישע ש&דאך, ,האבן זיך :ישס צונענרײט פאר אזא סארט לעבן. איז מײן עצה, אז דער , אדבעטער און פאלקםמענטשן״ זאל טאקע בלײבן אין ײדישן טעקםט — אי־ב עסעצעד ■האט הנאה םון אט דער מראני־קאפעדיע, — און אין עננליש זאל דער אויפדוח ז*ר װעגדן צו ״ײדן״, און װע־ עס װעט װעלן און דער איכ־אלט ,װעט אים זײן נאענמ צום הארצן, װעט פאלנן. יעדנפאלס דאס װעט זײן נאטידלעך, דאם װעט מען פארשטײן, דאםי װעט נישט א&ציען דעם נעדאנק פונם עצם ענין, און פטור אן עסק. װי מ״נט איר? די נײע אבאנענטז פױ די .ליטערארישע בלעטער׳ קאנען באקומען די •ארינעגנ ״ליטעדארישע בלעטעד״ פון די םריער־ דיקע יארן 5*1924, 6־1925, 1927, 1928, 1929, 1930, בדאשירט מיט א;ענויעם אינחאלט צו ־עדן יאר צל 9.50 גילדן א יארגאנג מיט פא־טיא אין פוילן — 11.50;ילד;. אין או־סלאינד מיט פא־טא 2 דאלאר. גזיאװ סארבריבג א באגרסעסזוסוזז גיאל צןרצסימ־ארץ. װ• :ארים׳קומט אן דערפולער באטרעף, װערט באלד ארויםגעשיקט׳! ^_9ארר*װב^?ל<ץצ?י\__ װערק פײ משדה קול־־באק 1. םשיח בן אפידים, מאנמאנ-6.40 2. פאעמען און לידעד-.6 3. יעקב פדאנק (דראמע אין 3 אקטן)-2.50 אדדעםנ װארבװז, ״?זרפ־בזךי,, זארסװקי 2א_ אין ענגליש, שטעלט זיך פאר װי דאם װעט קלינינען, מען װעט דאך מײנ׳ען, אז מיר זענען, שוגא־־צױן, אדאפ םון זינען. ןזבעד נלײך, און דעד שמועס ניט ז־ד א דרײ אויף צוידיק: פארװאס דאל סען נישט אננעמען, אז־ ״פאלקסמענסש״• איז טאיקע אויך אן עקאנאםישע קאטענאריע? שטעלט ז־ך פאר, אז איך װעל אנװײזן אויף א דאקטאר און זאנן, אז ער א״ז א פאלקםמענטש. װאלט םען;לײך פארשטאגען, אז עד איז א ױצא מן ־כלל. װאדום דאקטאר און פאלקםמענטש ■— עפעס נ־אממ זיך עס :ישט. אדער, דאנן מיר, אי־ דע־צײל אײך װענן א ײדן, א פאלקםמענט׳פ, װאם א־ז א נביר אד־ר. װאלט עס ־ען;ישט;עקלוננען זױ א סתיר־? הײנט אויב פאלקםמענמש שליםט איויפ די*ם דאקטאר און דעכ גביר, הײסמ עס, אז דאכ א-ז א באינר־ף, װאס ־אט פאדט א נעװיסע שי״סות צו באשעפטיקונג און צו א באשםימטן שטאפל אויף רער לײטער פון פארמענלעכקייט. אויב אזוי איז ־אך דאס ש׳ױן יא אן עקאנאנ־־שע קאטענאר״ע. װעדט דע־ ענין אלץ טונקעלע־ און אומבאשטימטע־. אין איזא פאל א־ז דאס בעסטע ז־ך צו וױעגדן צו;עיעיכטע. װ• אלמ א-ז דאס ווארט? װען, און אין װאסערע שײכותן איז עם צום עדשטן ארײנ־;עביראבט;עװארן? װאטע־ באנ-פן האט עפ אויסנעדריקט אין פארשײדענע צײטן? זוײזט זיך א־ו־ס, אז מיד ,יױיםן ב״דע װע;ן רעם זײער װײניק.;אר דעם א-ינדרוק האבן מיר, אז ־אסאיז א;א;ץ נײער בירנער אין אונזע- שפראך, :אך א םך ױינגער װי די װערטעד, װאם ענריקן זיך מ־ט ״יזם״, ״לאניע״ אדער ״אציע״. האבן םיר שוין װידער פאר זיך נאך א הא־בע קשיה: װ־ קומט עסי, װאס אזא וװילקל־גנעװדיק עכט־ײדישלעך װארט זאל;אר זײן א :־שט לאנ;־ צרנעקומע־ אימ־נדאנס? או״ב דאס איז אמת, א־ז עם דאך זיבער א חידוש. און פלוצליגנ, א פאטש מיט די חענט: איך האב עס! װײסט איד;אד װאס, איך האב מורא. אז דאס אױ אונזער אלטעד בא־ קאנטער ״קלײנב־דנע־", װאם באהאלט זיך אוינטער א נײעם באמען. יא, אלע סיפנים װײזן, אז דאם א־ז א ר־בטיקער אויםמײטש. ״קלײנבידגער״ און ״פאלקםמזענטש״ האבן אין ז־נען אקודאט דעם זעלבן ײדן,;אר — איך װײס װאם? *עדנפאלם װערט שוין :•<־ בוידן א שפאנל נייע קש*א: אױב ׳ד• בײדע זענען אײנס, צו װאס האט מען;ערא־פט טוםיף זײן א ״פאלקםמענטש״, װעז — און אויב — עם איז שוין םון ס־־עד :עװען א ״קלײנבירנעד״? מען קאן נשט ל״קענען, אז אין דער דאז־קער טעאדיע שטעקט א היפש ביםל אמת, אבער דאך,;ישמ דער ינאנצער אמת. ױאדום װען איר זאנט ארויס אזא װאדט װ• ״קלײנבירגע,־״, סילט איר נלײך, אז ס׳איז פע, ם׳איז עפעם קלײ;, צעקראכן, װעדעמדיק, נישטיק, פאםקודינע. אבער ״פאלקםפענטש״ — עס ־אט דאך טויזנטי חנען, אםילו דעד פארביטערטסטער םראלעמאר־שער פארטײ־םאן םארלירט זײן אנגעכםודעטע גײסטיקע צעשדויפטקײט און פארגינט זיך דעם לוקםוס סון א לײכטן שפײכל. עס איז טאקע, טדאבט עד זיך, א מעננוש נישט םון ד• איינעגע רײען, יװאפ דאם הײסט א שונא, אבע־ א פאלקםמענטש, װי קען מען עפ זײן אן אבזד אויף א פאלקסמוננטש? און עפעס איז שװערלעך מודת צו ז״ן, אז דער זעלב״קער מענטש -- באפן מיר אן טביה דער מילכיקער, — װאם :עבטן חאט מען אים געזירלמ און געשנידלט, אננעשטעלט א פאר פינסטערע אוינן און אים;ערופן ״קל״נבירגער״ — א װארט, װאם איז נאך אפשד ערגער װי לײדאק אדעיר פארך — ואל מען הײנט אים שמײכלען אין פנים ארײן, ׳יניבן אים א קוש אין פ־םקל און א;לעט טון אויף דער פלײצע: סאר?סזז<זזסיס\.' םען קען אפילו זא;ן, אז דאס ׳איז דער זעלביקער מעגםש,;א־ פון צװיי פא,־שײדע:יע זײטן. פון דער םיםפאטישעד זײט איז ער א םאלקםמענטש, און פון דע־ צדהדיקער זײמ — א קלײנב-רנעד. עס איז בלויז שװער צו כאפן, פארװאם זאל :ראד אײן קלאם .בײ ײדן, און דװקא דער, װאם װערט צופ מע־םטן פארשפיגן ארן צעטראטן, זיך פארדינען צו דעם גרויםן כבוד פון אזא נרינטלעכן פמיכאלאנישן אנאליז: א נוטע ז״ט אזן א שלעכסע זייט, מ־ט בא־ זונרערע טעדמינען פאר די פארשײדענע באראקטע־־שטריכן. פאר־ װאס נישמ דאם זעלביקע װעגן אדבעטער, בורזשואזיע? און דאך פיל א־ך, א׳ז די דאזיקע טעאריע איז א ר־כטיקע.;אר די מעשר איז א נאנץ פשוטע. דער קלײנביױנער איז, אומ־ קלאדערװױז פאד אונז אלעסען, דער רוב כזנין ורוב בניז פון אונזער פאלק. אין יעדער אלגעטײנער אויפגאבע מוז פ״ אונז דער קלײנ־ ב־דגער פארנעמען דעם אויבנאן אין צעטל. איז טילא, די װאס זע־