Literarishe bleter · 1932-03-11 · 11 (11.3.1932) · p. [Seite]

9רײװי9, װ<מ־ץ 932\ נײגסער י$רג8נג $רײ/ 50 גר. יל־ביעראר־ײזע ףךץ^ךףך ■■ א־?וסמדירטע װאעשריפמ פאד ־'כלעדאפיןך 1■ טגיאטעדאון־ונסט פארי?אג פ.קקעעק*ן,וזארש^? ײ נ ו זו?עד>דעד/ני?ייז>דק ״אדפעםעד און פאלקסםענםשך׳ םתור חױגה םוז א געװיםער נרופע מענטשז? אויב נישט, האט דןוך קײז זינעז כישט ארײנצושטעלן אז ״אוז״ צװישן ״ארבעטער״ א<ז ״םאצתסמענטשז״. עם איז םוניזט װי סען װאאס נעזאגע שניידער אוז כינעזער, אדער קעכינס און באאנדינסעס, אדער מאכ־ מעדאנער און םצאנעטן, אדער רעאליסטן אוז עםסימאסן. ״םאיהסםעגסש״ זעס אויס צו זײן א פםיכאלאגישע סאטע־ נאריע. עם דריסס אויס די אידײ םון א גענויםן ״דישן טים, װאם םארםאנט איז זיך א סך םשטות, איז ניי׳סט צוםד איבערנעשםיצט, אאזט זיך נישס אדײן אין טעאריעס, חקירות און א־פכא־מסחבראס, איז טיך אײננעװארצלט איז ײדישן לעבן, וױחט ארויס די חנעור דיסע זײט םון אחנזעדע םרימיטיװע םארםען, איז בכ£ל א נוטי םוטיסער מענטש םיט םײנע עטישע נעװוינהײטע און האט דרך־ ארץ םאר העכערע םון זיך, איזיצור, א טיפ אזא, א םאלסםטענטש. איז דאך בבלל סײן שכל נמוט צו געמען איזא מעסטשן אוז אים אנסקעננשטעיצן אנטקעגן ארבעסעד. עם יזען דאך נעמאאט זײן, אז אן ארבעטער זאצ זײן א פאלקסםענטש, אדער איז דער םאכסםמענטש זאצ זײז אן ארבעטער. װאדום אויב זײ האבן נישט קײז אצנעםײנעס קצאם היגטעד זיך, קענען זײ שויז טםילא ני׳מט זײן קײן צװײ בא־ זוגדעחע אםצװײנן, און יעדער קעז זײן ביידע צוזאמען, םונסט װי א םענטש קען זײז א• א ׳אנײדער אי א כיםעזער אין דער זעצביקער צײט. •םײן בזזקאנמער, װעצכער האט ־טייז אױך סארנעםז אן זיין אײםנאבע, און איז ארײנגעצוינן נעװארן אינם שמועם, האט םאד־ צוירן זײן אמאאיקע זיבערקײט אין רער קאאדקײט םונם אויסדרוק, און טיר האבן זיך נענומען םאכאנדערקאײבז <־ן — װאם דא טוט זיך. א־ז אט טענה איך, םען יװאצט אםשר טעקענט נעםינען אז עננ־ ציש װארט םארן באנריף ״םאצקםטענטש״. א פינקטצעפע איבערזע־ צונג איז טאקע שווערצעך, אבעד כ׳ײ״ס מען װאצט זיך װי עם איז נעקענטאן עצה נעבן. אבע־• דעםאצט װאצטן דער ״אדבעטזמ־״ ־ און דער ״און״ יזיך נעשטעצט װי א בײז איז האלז. װארום װאםער <וארט םיר זאלן נישט געםינען אין דער עמצישוער שפראך פאר ״םאצקסמענטש״, װעט עס בשום אוםן נישט אויםשאיםן קײז אד־ בעסער, אוז רעד ״און״ װעט דעמאאט זײן אן אוטזין. און גצאט, דערטאנט זיך, םעז רוםט םאצקסמענטשן, א נעװיםן סםיכישן טיפ, זײ זאצן שיקן זײעדע קינדעד איז א שוצ. איז עם װען געהעחט געװארן, אז פאד אזעזלכע צװעקן, דערצױגנ םון סינ־ דעד, זאצ מען זיך װענדן ספעצ״עא צו םענטשן םיס באזונרעדע נײסט״קע כאראקטער־שטריכן? א־ן ײדיש קציננט עס רװסא נישט אזוי קאמיש. מסתםא זענען סאדאן ספעציעצע באדיננוננען אין אונזזא• צעבן, װאם בדעננען ארײן ערנסטקײט אינם קאטיזם. אבער אנוטצטן האס מיך באנעננט א באקאנטער, א סוער םון א הינער ײדישױועצטלעכער שוצ און מיך באנריםט םיט א ברײטן ברוך־ הבא: ו— גוט, װאס איך האב אײך נעטראםן. םיר םירן איצט אן א שוצ־קאטפאניע אין אונזער געגנס, װיצן ם־ר ארויסצאזן אן אויסרוך צו די ײדישע שסנים אין ײדיש און אין עכגציש. האב איך בײ זיך דעם ײדישן סעקםט און דארף האבן, םען זא׳צ אים איבער־ זעוצן אויף ענגציש. מא טוט מיר א טובה! קוםמ, ײעצן םיר נע־ םיכען ערגעץ א תיק אחט, יװעט איר אים איבע־זעצן אין עגגציש. זיצן טיר אזוײ איך קוק דורך דעפ ײדישן מעקסט און, ײי עס סרעםט זיך אםט ביים איבערזעצן םון אײן שפראך אויף א צװיי־ טעד, איך שצאג זיך אן אן עפעס א יתארטן שטײן און — נישט םון ארמ רער אויםרוף אפעצירט צו ״א־בעטער און םאלקס־ טענמשן״, אז זײ זאצן שיקן זײערע קינדער אין דעד שוצ. אױ װי זשע קען םעין עם זאגן אין עננציש ״ארבעטעד און םאצקםםענטשן״? איין ײדיש נײט עם אזוי נצאטיק, אװי פשוט, מען טראכט שוין אםיצו גישט, ײאם מען זאגט. אבער אין עגגציש — םארשײדענע אויםדרוקן קוםען םיר אין נעדאנק, אבע־ זײ האבן קײנס נישט קײן ײדישן טעם. איז איעס םון די ביידע: אדער דא תאנדצט זיך װענן עפעס א םפעצים״ש־ײדישן אידיאםאט־שן אויםז־רוק, אדער ראס איז נאר א צאגישע צעהויקערטקײט, װאס אח נעבוירן נעװארן אין צעהויקערטן ײדישן צעבן. איז סראבטנדיק אז<י װענן דעם עגין האט זיך מיר נענומען אויסװ״זן, אז דאס צװ״מע אח טאקע אםת, און סמיצא, אנשטאט זיך ציו זארגן יבצוח װעגן דער איבעחזעצונג, <האב איך דעיםיצט, אז ם׳װאלט אסשר אויך גצייך נעװען כאטש צאג־ש אויםצוהויקערן דעם הויקער, װאס האט זיך ארײננעהו״קערט אין ײדישן לעבן. װאדום, צאמיר זיך נישט נאדן, װאס איז געײיינטצעך ד• שײכות םון צװײ װערמער, <ואס װעדן םארבינדן מיט א,ן ״און״? איך זאג לסשל: סישן און שטוצן, גוט און שלעכט, זיגגער א<ן טענצער, צײטועען און ביכעןר, יאפאנעד און כינעזעד, — אין אאע םאצן סארביכדט רער ״און״ ציוױי אפצװײגן סון אײן אאנעוטײנעם סצאס. דער אקגעמײנער קצאס קען דײן, װי אין די נעבראכטע בײשםיצן, םעב< מאראל, םאדװײצער, ציטעדאטור, םעצקער א. א. װ. םון דעם שטאנחפחנקט האט עס עפעם נישט קײן זיגען צו זאנן, ״ארבעטער און םאצקסמענטשן״. ״ארבעטער״ איז דאך אן עקאנא־ טישע קאסענאדיע. עם חערצײצט װעגן דעם אוםן, א<יף װעצכן ד־ נענעבעגע םענטשן פארזארנן זיך טיט חױנה. םיר האבן דא, הײסט עס אן אצגעמײגע אידײ, מעגטשצעכע באשעםטיקוננ, םון װעצכער ״ארבעטער״ איז א באשסיסטע םארם, ארער א באשטיסטער אפ־ צװײנ. א<ן װאס אח ״םאיצקםטענטשן״? נעהערן זײ אויך צו עפעם א •ראםעסיע? װיא דאם דאזיקע װאחט אוכז דערצ״צן װענן דעם