Literarishe bleter · 1932-03-04 · 10 (4.3.1932) · p. Seite 161

§/4 רױווװ-אדױפזו בלפםפד \\<ז ס\ <*ס♦) ^^01//////////£/^//£////////4 זײס 161 ׳*■ ד״ לײװיפם ״ארעמע מלוכה״ אױ װארש. דראמ. טעאטער ״א־עםיע מאוכיז״, פיעםע א*ן 4 אקםן פרן ה. רײװיק, א־גסמנידומ אזן דעז׳8י — יטקב ראגזבױמ, דעןאסזצ־■ ־עם — {ינרוטײ ויחװאטעא. אקציע ניט זיך ט כ*ז טאיין פזן;יך, אויף גאטס בארןןוט. אקץ איז דא געמ$וםטן און געוװינן. רעדט א־ינער, בא־יבן די איבעריהע וז• םאר׳םטזםט, זיי םאריצװינדן אזיף א וזייאע, כדי איס איויםדדויד םואער צו מאכן א־ן דעם געגעבענעם ם$*מענט. אויך ד־ םאד׳טײ־ דענע באװענוגגע! םון יעח אײנעם און םון אאע הוםען םאד אין ריטם, אין ם־גוראלע אויםרעבענוננע], כדי אויםצומיידן דעם באאס, דעם װירװאר אויף דער בינע. װעדן יעדע װײאע געהנאטן םון די םענט׳טאעכע םינורן םי״נע, םײן־קאמבינידטע ב־אדער. איח דאם זע־ טיקט די גאנצע צייט דאם אויג, װאס װעדט נישמ םיד צו קו?1 און נאכצוםאאנן;נאך די פארש״דעכע סצענ־שע ביידער, װאם ׳עאםן זיך םון רי עטאעכע אעבעריקע אסט־ארן. עפ זענען נישטא אין דעד אויפידונג קײן ־ויפט־אקטיארן, הײן עיקר, $*רום װעאכן עם ודײט זיך די אהציע. אין יעדן מאםענמ א־ז דעד מיטאפזנקט אן אנד־עדע;עשטאאט. די אדע אדמ־סמן, װ$ס זענען ארויםגעמ־אטן אין דעד פ־עסע, ־אבן נעיעאםן א־נטעדע־ סאנטע םינורן און געטטאאטן, םאדקעדפעדט ד. םאן-־״־ידענע פיטואצ־עס, און אין םארשײדענע מאמענטן אויםנעאויכמן א.־ן צו־ נעשםידט צו זיך רי אויםםערקזאםק״ט. עם א־ז געװען א םחיה צו < <, דעם גאנצן אגסאמבא, װי ער האט נעשפ־לט און ם־טנע־ ׳ניםיאט אין דער פיעסע. עס איז א א״נטעדעסאנטע םארשטעקונג. דעם ױננן יעקב ־אט־ בו־ם און די אאע אדסיםטן רארםן פונם םואן הארצן באנד־סט װערן! ז־־ ־אבן געשאםן א שײן סצעניש װערק. 1. גוײזיר צר די לידער פדן װסןש ראלכיק ם־ר ציען די *ויםמערמאסקײט םון אונזערע אעזעד אויף די אידער םון ױסף ראאנ־ק, װאם דדוקן יזיך אין הײנסיקן גוםעד. ױסף דאאכ־ק איז אײגעד פון די באדייסגד־קסטע איריקשד אין דער ײדישער אמעריקע, זײגע אידער צ־יכעגען זיך תם־ד אוים םימ זײער אײנענעם, םוביעקטױון טאן, זײ זענען אויסדרוקן םון טיף־אינער־ אעכע איבעראעבוגנען. ד־ ה״נטיקע צען אידער, װאט ױםף ראאניס האט ספעציעא צויגעשיקט ציו ר־ ״איטעראדישע •באעטער״, זענען אן אסקאאגנ םון דער דעז־ננאציע־שטיסוננ, װעאכע האט באהערשט דעמ דיכמער. נאײכצ״טיק אבער םארמאגן וײ א טיםן איגעװײגיקםמז גאויבן, א נאויבן און א איבע, טיט װעאכע ער באציט זיך צו דער װעאט, םון װעאכער ער װיא אװעקנײן און א־ז דאך מיט איר גע־ בוקדן. ש. גיגער תאט אמאא ײעגן ױסף ראאגיק גע׳עריבן: ״דאס מ״עךססע א־ן אים איז... זײן םעיקײט צו רעדן פו־אםט װעגן ני־ויסע זאכן... דעד סאן םון זיין שסים איז דייגער, װען ער אאזט זײן ׳אעבנס־עדםארוננ ז־ך אײטערן איין דעד קיאער פשומקײט םון ני׳טטד םארטוצטן און אײנד״טיקן װארט״. ױסף ראאניקאיז דעם הינן אעזעד כמעמ איגגאנצן אוםבאקאנט. דער אעזער װײסט נאך װײניק װענן די באדײטנדיקע דיכטעדי׳טע אוצרות, װאם דעד אײגנארטיקעד איריקער ראאניק יהאס ארײגגע־ סו־אנן אין דער ײדישער פאעזיע אין אםעריקע. געבוירן אין 1879 אין דארף זשוכאװיטש אדום דער מיר (איצט פויאן), האט עד גאך אין 1899 אויסנעװאנדערט ק״ן אםעריקע, װו ער האט אנגעהויבן זײן דיכטערי׳קע קאריערע (דעבױםידט אין ״פארותרטס״ אין יאד 1901). זינט דעםאאס האט ער פארעפנסאעכט זיינע אידער־תםיאות אין די פארשיידעגע אמעריקאנער יידישע צײסוננען און צ״טשדיםמן. עד תאט אויך ארויסנעגעבן אידער־זאמאוגנען — ״אויםן זאמדיקן ײענ״ (1911), ״אידער״ (1915, 304 זייטן), ״צום ־שסערן נויד״ (1922), ״אידער םון ױםף ראאגיק״ (1926, 248 זײטן). די אאע אידערױאסאוננען זענען װײניק װעםען בײ אוגז באקאגגב זאאן די ט־םע, באהארצמע אידער, װאם װערן דא םארעפנט־ יעכס װעקן דעם אינטע,יעם םון דעם ייידישן אעזער צו אט דעם אײנגארטיקן, טיף־מענטשאעכן דיכטער, וועאכער אעבט און שאםמ אין דער שטיא, אין אי״נענעם ׳8אטן און אין שאטן םון רעם םאד־ האװעטן אעבן. םאך-־. גואנםוארף הײם-־. נואוררברױו םיכה-ו. הירטפטלר יעסע-?. נזטגאראװינוט מידא-ר. הארבטר ־ונת-ד. ר־נט הינדע-ה. גאסיריב ברוך-ג. רטנזבטרגטר זרח-נז. גארבארזטו פדיער האט ד־ םיעסע געטדאנן דעם נאםען ״בעםאער״. אבעד :־שט סתם װעגן געװײנאעכע בעטאעד האט א״װ־ק געשאפן די פ־עםע. ער יהאמ די ארעסע :אםן־בעטאעד, ז־יער סב־בה, זײער ־,אבף און נעראנגא, דיורשט נאך נעאט, ז״עד שטענדיק בעטאען און אויסבעטאיען, דאם אויסשטעאן םאיד אאעמען ד־ :אמ־ראעבע און אונגאטיראעכע פארקד־פאוגגען נעגוםען אאם ם־םבאא. אט האט א־ר א םאוכהאע, א טאיכה, אטת, אן אדעמע םאובה, אבער םיט אן א־־גענעם מאך, װאם תאס א ״סװיטע״, םיט אונטערסעניקמע, ם־ט אוםצוםרידענע, מיס אן אױםברוך, מ־ט א נעראגנא. און אט ז־צט ז־ך טר ארײ\ טאך, רטר נזרר או־ף ז״ן... חעדאעך־װעגעאע, א םין בסא־הםאוכה, אויף װעאבן ער פ־אמ ז־ך שטארק, פעסט, ״אומבא־ ר־־רעך״, װײא ער קאן דאן בעטאען, אױסבעסאען, פארפ־רן נאױ־ ביקע, שװאכהארציקע מענטשן. א יא, עס זענען קאמיש, אעכעדאעך י־ הויכע שראזן װעגן הערשאסמ װענן דענירן, און ד־ אאע בא־ פיגאן םון אט דעם קריפא־םאך? דאדף מען געמען אט ד־ ארעםע מאובה בר״טער, עס איז א מ־ן מיניאטייד־ביאד אויף אנדערע װיינ־־ ־ער־אדעמע מאיוכות, אבער דערפאר םיט מער אומז־ן און מ־ט מע־ פארקריסאוננען. א״װיק יהאט נישט נעװאאט זײן דא באיויז ס־מבאא־סמ, א־־ינ־ '״נ; אין יעד׳נם מויא באויז אנד״סונגען, רמוים אויף דעס נמשי. ע־ א־ז םארבאיבן אין דער דראמע רעאאער ש־אדערער, ער האט קודם־כא נענעבן םענסשאעכע נעשטאאטן פון דער בעסאער־שער ־ועאט מיט רעאאע שטריכן און מ־ט נאטידאעכע כאראקטעדן, װעאכע יעבז ײיז אעבן זיך אוים א־ן זײער מאוסה םיט ז״ערע א־נטערעסן, :אנערן און פאדאאננען. ד־ פיעסע האט אינםצעניזידט און ׳דעזש־ם־דס דער ־ינגער ־עושיסעד ־עקב ראטבוים. ביױיע אס ד־ זאכן האט ער נעט־ן מ־ט :א־שטאנד, נוט אויסגערעכנט און אינטעדעסאנט קאםפאנ־רט. א־ן ז־ין אויסירונג ״דאם שװארצע נעטא״ ב״ דער ״װ־אנעד טדופע״ א־ז װיאנע (זייגע אנדערע אויםידונגען בײ ד־ ״װ־אנער״ האב איך, י״דער, נישס נעזען) האט ער שוין באװיזן, װ־ ער גײט־צו צו א פארשטעאוננ. ער שאםט םון די אקטיארן דעאיעםע געשסאאטן, ע־ האמערט או־ם םון רעס מענסיען־מאטעריאא בואטע םינורן, און ע־ באװענט זײ כסדר אויט פארשײדענע דיכטא־נ־עם און סכעםעם ־ :אנצע צ״ם פון דער פא,־שטעאונג. רער אקט־אר א־ז נישמ סתס א :־ייער שאםער, װאס קאן זיך אויף דער ב־נע טון א\ן באװעגן ׳־ װי זײן הארץ נאוסט נאר ער מוז ז״ן אין פארבינדוננ, אין יענטאקט מיט די איבעריקע ארטי׳סטן, שאפן כסדרדיקע ריטםישע :׳־■ױעינונגען, קאטביגירסע סצענעס, ביאדעד, װעאכע דארםן אן אוים־ ־ע־ אנמפאעקמ װעדן םאר דעם צושו־ער. אײן אקטיאר דעראאגנמ דעם צוײיטן א רעםאיק נישס באו־ז מיטן מויא, פון ״ם־דור״ און ־ע־ב־י םיט זײן נאנץ װעזן און אויפמערקזאמק״ט זײן .אננעװיזן א• ז דער סופאער־בוד׳קע. עס מוז אויך קומען א כסדרדיקעד בא־ "״׳־׳::־אויםטו־ש. ײארט און ריטם, שםיא און באװעגוננ זענען פעםט ״;...־נדן, נישט צום םאנאנדעדסײאן. ם־ט רעםזעאבן סעטאד איז י. ראטבוים צונעטראטן צו דער ״צ־עםער טאוכה״. קודם־כא אויסגעהאמערמ די ארט־סטן־םינורן, דרנ׳זפן םון ז״ גאנצע געיטטאאטן, אגסעםואט ז״ םיס אעבן, כח, :$־'ףקטעיר, סט־א און קאאאריט, און ערשט דערנאך צונעטראטן כצע־-ע נאך סצענע, ב־אד גאך ביאד צו נעבן די האנדאוננ, רי שפיא. עס א־ז נישסא אין דעד אויםירוננ קײז ״םאאך־אאנד״, װען די