Literarishe bleter · 1932-03-04 · 10 (4.3.1932) · p. Seite 151

זײם 151 11 ריסיווחזדיטפ ברמסימו ן\ס. סג 4091) :״עט :עםאסט צו דערצי״לן, אז מען רעדט אין דער ־זײם ״זי;>ארגאן" אייצט איז עס כיער נ״עט קײן בזױן. א־ן דעם זי;ען האט די עקזיסטענין סון דע־ םאדי^־כיער ״די־ יטיעד יטול א בר צו זאגן. דירעקט װי־יט ז• טאקע :אד.אויף די, ־ועיבע באזובן ז•, — און דןזם איז נאי- א קאײנעד טייל םון רער ״ד״טע־ ױ:;ט. אוטד־־עםט ןובער עבדעי־ט ז• ד• באצי־ננ צי ״^ייב א־ן צו דעד ״ד״טע־ הולטור סון א שך א ב־״טע־ן קדײז. ז• ײ״זט דעם עוים. און א.״ך דעם ױננן עו־ם, אז ״ד״ב א־ז יעױן טי1־ נײשכ א •עפ־אך פון און פא־ עם״זא־צ־ם. ביען יעדנט ײד־ז א־ן םאליזם־ •םוין, אין;•דנאז-ע-ם; עם דעגען דא קאטעדדעם פא־ ״ד״ע אין אי־נױועדס־טן — דאם;״ט א•־ דעפ פ־עםט״זיע *ן א קויטור־ •עפ־אך דאם טאבט זי דאו• צו ז״ן ד• ה״ט״עע •עפרא־ פון דעד א נ ו ו ע־ם ־ טעט־ ו;כט. אבער נ״בט נאר דאם אי״;. דע־ כאצ־אנאךיזם פון דעם ויפוסי יױיטו\ םט־דענט האט אײך א וױ־תונ; אױד דע־ ״ד״עעד ױ::ט. זי װעי־ט אפנעיבױםן, אדױם־ :עיםטויםן פון דעד אדוטיקע־ סביבה, — ײע־ט די יידישער. ־ענ־• פא־ד האט :״ט עטיעבע ־א־ צו־ײו :עיע־נט ײד״בק״ט ד• ײד״בע ױננט אין אטעד־יזע. א־צט פאר־בפדײט היטרעד ־יד־ע־ ק״ט א•; ד״נרביאנד. ד• פוייײבע נאצ־אכאי־במן ניאיבן פאד ײדן די ״ד״בע סטוד־עכטן אין פוילן... ובבן, ידעיד העבע־ע־ קויטוד־כוצב פ־ן דע־ ״ד״בער •בפראך און איױך דער פאדנ־עסעדטעד פדעםטי־דב, פון אײן זײט; און פון דעד אנדעדעד ז״ט דעד אנטיסעס־טױם, יװאם װעדט א־ץ •בטאדקעד און אנדעסיװעד — האט ׳נעב־איבט דערצו, אז דער נדעסטער טײי ײדי־ביע שטוד—נד־קע ױנגט זאי ז־ך אפיםעטען און אױסזאנן, אז איר ה״מײבע •בפ־אך איז ״ד־׳ב... נ״ן, דאט זענען ײידער א״אי ״היבערות און םברות״, יױדעד אמאי אײנרריןץ. קיין;ענו־ע דאטן, װאפ זאין עם באיבטעמיקן האבן מיר נ־׳בט... עם א־ז שוין, א&נים, בא״בעדט אזוי, אז מ־ר זאלן בויען אונ־ זעדע אוייספ־רוכנען אויף א־מםרעסיעס. אבער אין דעס פאי זענען נ״טט אזיױ די אויספי־וננען און דעדקאערוכגען ײיכטיק. װיכטיק א־ז דער פאקט, אױף װעיםן עס א־ז אכנעװ־זן נעװאי;, — דעד פאקמ, וואס ד• ה״מי׳בע ׳בפראך פין מער וױ א העלפט ײד״בע םטודענטן אין װארשע איז ײדי׳בנ דעד פאקט איז באיבטינט־קמ נעיװארן דורך סטאט־םט״בע דאטן. און — זארן ז־ך ד■ קבהנים פון ײדי־ב :י־במ אײין. און דופן ד• י־די־בע ׳ב־יפט״במע־ע- אין פוירן זיך ארויםזאנן ײעגן נ>\\ רטר רסדאסציצ.׳ מיד נעבן דא דעם אײש־קר פון ״ב.;ינער דעד £־אנע. װאם יב. נינעד באהאנדיט אין זיין אי־טיקר. צר אלע קריפעד םרן ײדישן בדךן ב״ הײכטיקע יבװע־ע צײטן דא־ף דער קויםעד פון ײדי׳בן בוך װיםן צו װעמען ז׳ך װענדן נאך ב־בע׳ד. א״דע־ איד נײם בא־ בטעיז ב־כעד, מוזט איד זיך פ־יעד פאיבינדן מ־טן דיבטיקן פלאץ. א•־ מ־זט פד־עד ױך פאי־בױדן מ־טן קאאפ׳ני־אטױון ביבעד־יאגע־ , קולט־ביך״. פאדעדט נלײך דעם;ײעם קאטאלאנ פון ״קולט־בוך״, װעל־ בער נעסט א־ום אלץ פון בעסעי־ן ײדײבן בוך. א־ן דעם קאטאלאנ;ײען ארײן ד• ב־כע־ םון ד• נ־עסטע פא־לאנן און א־ז פא־אכט־ װאדטלעך צונויפנע׳בטעלט. די בובהאנדלוננ א. ניטרין האט;עמאלדן א ״ביליקע״ דיביסה. דאם .־וב ב-בזזד פון דעד ׳־׳בימה נעפינען ױך איױף ד• װענעלעך און פאדקו־פן ז׳ך פאיד נ־א׳בגס. ד• אײנצ־נע בעסערע ביבע־ פון אונזעדע פאדראנן זענען צונענעבן נעײא־ן מיט א בא׳בטימטע־ בװכד., בד• צו םאדםידן דעם קײפעד פון ײדײבן בוך. ב״ם הײנטיקן ק־־זים טא־ דע־ קויפעד פון ײדײבן בויך נ״סט ׳־יזיקידן. ער מוז ז־ך;לײך פאדב-כדן מיט ״קולטיביוך״. ״קולמ־בויך״ האט די בעםטע ביבעד צו ד• נדעםמע הנחות. פארלאג ,,?ולסױר ליגטי גו. הלטגוסט, \ז. בוטאזא, י. יאספרןאװסני, ״רי װפלס־׳. ,יױסנ־באפט;. צום טײל אויך סעד־צ•;, ױד־ספ־ודענ׳ו — א־ז דעד פ־אצ׳ענט ײד״ב״סטודעכסן העכעד, וױ אין דודביבנ־ט. די קיעכסטע צאל ײכגע־״ט, ײעלבע דעדן אין.־ע־ הײם ״ד״ט. נעפינט זיך. א חוץ אין ד• דע־םאנטע יעדן־אנ׳בסא־טן, וײ מען :יט זיך אפ נא־ מיט פ־אקטי׳בע ימ דיפ, — אין פא־יטיעבניקום. צום װאר׳בעזוד&ד פאליטעבנ-קום האבן א צוטי־-כ נא־ ק־נדע־ פ׳ן;אר ־ײבע עלטעדן, און זײ זענען מע־ אם־מ״״י־ט. װײטע־ צ־ו״בן ד• פאדמאציעיװטן, דענטיסטין א. ד.;., זענען דא א ם־ פ־ויען, — אין אויך זײ נעהעדן, װ• באװוםט, צו ד• ײ׳ע-־אםימ•־ לידסע טײלן פון דעד ײר״בע־ באפערקכױכ;. אבע־ אם־לו צװ• ב; זײ זיעגען דא פון אן ע־ך 20 בױ אן עי־ך 40 פ־אצענט אזוי׳נע, ױאה ־ערן אין דזןר הײם ײד״׳ב... איז עס נ״בט קײן אפ־ײקע׳נונ׳נ פון א׳לע אוגזע־ע םב־זת, ה׳בערות און עתם אײנחדגקן? איינע פון די ״םבדות און ה׳ביעידות״, װאס זענען ־עצטגס באזונדע־ם ׳בטא־ק פא־״בפ־י־ט נעװא־ן, האט צו טון מיט דער ׳ב״׳בות, װאס עקז׳סטירט צװי׳בן דעי- יידײבעד ־ביול אין ײד״ב. עם איז אגגעכזמען;עיװאדן צו;יו׳בן, אז ד• ״ד״בע ׳ב־י א-ז איצנז ׳סוין האס :•.״:ציקע םיטל אויפצוהיטן י׳ד׳יב איכם מויל פון ד־ ק־כדע׳ר. ודיזט זיך א׳דוים, אז פ׳א-יז גא־ ־אם ב־עםטע,;״בט דאס א״נצי׳קע מיטל. א םך װיכציקעד, וױ א העלסט ״ד-׳ביע קינדי&ד באזוכן אין פוירן ייד״בע יבולן. דעד נרעסטע■־ ט־יל לעדנט זיך אין ד• ׳בולן און נימנאזיעם, ײיו ד• יבפ־אך פון די למודים איז פוילייב. ד• דאזיקע יבולן און;יכגאל״עס גיבן ז־בעןד אי־וים א העכעדן פדאצענט נדאדו־ א־/יטע, װעלכע קוסען אן אין אונױיע־ס־טעטן, א״דע־ ׳ד• ׳בוין. ײו מען יע״נט ארץ אויף יידײב און וװ ד• תלם־ד־ם און תימ־דות;עהע־ן צ• ד• ארעמע קיאסן. איז דא־ ק;אד, אז נ״במ א־ן רער ״ד״בער *בול האט ד•;דעםמע העיםס װאד׳בעװע־ ״ד״ביע םסזרענט;;•עלערנט ײדי׳ב. זײ האבן זיך עס איויסנעלעדכט א־ן דער ה״ם, א־ן :אם — םון ד• עלסערן. םון חסדים... דאס ׳װיחט, אז די יידישע ׳בפראך אי׳ז דעדװײל םאך נ״בט אין אזא לאנע. אי ז• דאל זײן אנניעװיזן נאר אויף דער ײדי׳בעד ׳בול. דאם אעבן אליין איז דעדװײל נאך א ׳סול םון ײדי׳ב. אײ, װי קוסט עם, װאם מיט דרײםיק יאיר צורי׳ק זעכען ״די׳ב״ע סטורענטן אין פוי׳לן נעװען מלעי־ אסימילידם יבסראכלעך. וױ זײ זעגען איצט? איז דאם ייד״בע לעבן דען געותן דאן װינציתעד ״ד״ב, וױ עם א־ז איאט? :יבעי־ איז ײד־׳ב נעװען דאן מע־ פאר־ ־בסדייט און טיפע־ א״ננעװארצלט, װ• עם איז א־צט. פא־ווא&־ז׳בע זענען.סארטידא איצט מע־, וױ אמאל, ססודעכטן, װאם זית־ ה״מי־ ׳בע ׳בפראך איז יי׳ריש? דערפאר, נלויבט ד״ד חעו״ב, וױיל ״אלץ בדייטערע קרייזן סון דעד י׳רי׳שעד דיפי׳אםידטע־ אננטעלינענץ װאיקםן איױ־ם פון די דעמאקראט־־בעי־ע פאלקם׳ביבטן, וװ ייד״ב איז א לעבעדיקע *בפראך״. עס זאלל זיך האבן, חייםט עם, נעעכדעדט נ״בט די באצױננ פון דעד שטורירנר־קעד ױננט ציו יידי־ב, נאד ד׳עד נעוזעל׳באפטלעבע־ קלןם, פון װעלכן א :רויסער טייל איי־עי־ יבטאמט. אמאל זאל :אד ד• בודדבואזיע האבן נע״ב־קמ אירע זין און טעבטעד אין ד• אוני־ װערסיטעטן; איצזט ׳״ערנען זיך דאדט ׳ב״ן אויך קיכד•;,־ פון דעד פאלקם־מאםע. דאם אייז רי נדיכונכ פון פראפעםאד הער׳ב. ע־ איז א סאציאראג אין א סטאטיסנדקע.־. דאם נימ צו זיין מייכוננ װאנ נעמים. עס איז דאוך א •באד, װאס עד האט ז״ן דע־ק־׳עדוננ ני־בט באכדינדעט. עד האט נ״בט באזױז;, איז ד• סאצ־אלע אפיבטאמוננ פון דעד ה״נט־קע־ יידײטעד סטידענוטניבאפט אין פוילן א־ז באימת טאקע אן אנדעדע, װי זי אייז ניעװען מיט עטלעכע צעגדייק יאר צוריק. אפיבד ז׳גכען דא פאקטן, ציפעד, װעלכע באיבסעטיקן עם. פי־א&עםאו־ הער״ב ב־ענגטז״כ״בט אין זיין אדט־קל. מוזן מ•׳־ איםגלױבן אויפן זוארט. דאך איז מענרעך, אז א חוץ דעד מע־ה־עמאקראט״ציע־ אפ־ -בטאסוכנ םון דעם היינסיקן ״דיקן ססודענט, וױ־קס או־ך אויף ור *מאל. מען שעסט זיך מער ני׳בט מיט יידיש: ׳בעמט מען זיך ײי אמאל. מען ׳במעמ זיך מער נ״בט מיט ייד״ב: יבעסט םען ז־ך נ״בט אױסזאנן, אז מעז קען עם א\ן מען כיצמ עם. אמאל תאבן אם׳בד א םך ייד״בע סט־דעכסן געחערמ און נערעדט ײד״ב אין רער הילם. אבער עס איז נעװען א *ד. עס האס