Literarishe bleter · 1932-02-26 · 9 (26.2.1932) · p. Seite 135

זיים 135 רױזזװ-אריטזו ברעסיטר וזזו. 9 4081.) -- עקיז איז נענאגמזז. און דער הויפט־יטטריר און זןיקר־םיגזז פון רי דאייםע ווענן איז — די םאמע קירצםטע ריגיע, דןזם דערצײצן עפעם־ װאם םיט די קנאפםטע םיטצען, דעד מאסםימאצםטע־ טיד־הצמצום. אט, אסש<, װעז הא<עסס מוסער ביצײבט ׳ציגן א םארחא׳נזטע אוי&ן טראטואר. םען וױיזט אײך נישט, װער ס׳רופט ארוים די ״ניבע היאך״ און װי אזוי. איר זעט בלוח אן אײאיס־זיך־באירעננ־ ריםע אויטא־שויב טיטן צײכן םון ״הויטן קרײץ״ — און איר דער־ שפירט סיט שארםן שנײדיקן װײ דאס אקארשטיגעיטיעענע. א־ר דעדםיאט זיך װי א הײםיש־נאענטער צו דעד געליטענעד און אײעד פולם־שלאנ װערט האםטיקער און שטארקער... אדער דער טויט םון קא<עקס םוטער, װיאם אין דערהויפט נע־ צײבנט דורך איר םאבטיאז־א״־אפםאלנריקיער תאנט. דע־ םיםבאא םון גאדער םוטערלעבקײט א״ין טאס־שקײט אח אױםנעדריקט אין דער דאז״קער האנט־באװענונג — און איר <עבט דורך איד טויט װי פערזיענרעבן םיז־שן װײטיק. םון םאטאנראםישן שטאינדפונק אח דער םי<ם מוסטערהאםט. זיי ב־רדעד זיענען םכדש רער־עםע. די סיפן — װי נאד די דום־שע ם־<ם־קונסט םארשמײט עם צו געבן: ב<וט און פ<ײש א<ן £־< מ־ט <עבן, אזש פון עקראן אדאפצושפר־ננען. דער ם־רם אח ריויעד, נאקעטער רעא<־זם, נעזען דורך דער פ־יזםע םון א ק־נםטרעד־נשטה. און פ״־נקט װ־ א־ן רעא<ן רעען זענען או־םגעםישט םרײד און טרויער, צױוי<יזאציע און נאטור, אזוי דיאט א־ד םון דעם א<*ן אין דאזיקן ב־<ד: אט איז א באגינען, א־־ ביערנעגעבן דורך האן־געקרײ און םײנ<־צװיטשער; און אט א־ז א פדאטטםו< נרו־ם־עטאטיש בי<ד — די פארזאמרטע םאםע ארום צעמסיתטן קאדעקן און דאס ק<ינגען פון טראסװאי, װאס בעט אפ־ נײן אן א זײט און אים <אזן דורכנײן. אט האט איר טיך־מענטשרעכן טרויעד — דער טויט םון קארעקם סוטער, דאם הארץ־רײםנדיקע <יד םון די םארװאר<אזטע װענן זײעד א״ךא<"ניקייט און ק״<עכד״קער יתיומדיק״ט אויח דער װע<ט, װאס טאבט אריבעדנײן א ציםער איבערן נאנצן קערםע־; און אט אח ׳הארציקער גערעכסער: בעת חברה בעזעםט זיך אין באד, שפי<ט זיך ס־ט די א<וסינױם־טע<ערם אדער עםט דעם ז״ופ און די קאשע אן <עםצען; אט איז םו<ב<וטיקע ױננטרעכע אירבעטם־םרײד — װען די אויםנעפענטש<טע, םארװאד<אזטע ז־ננען בײם <ײגן די באן־<יניע; און אט ט־ח־םענטשרעכעד פדײד־נעםיר פונם דערגר״כטן — דער דער<עך־אייננארט־קער קארסיק־ש־ער נינון פון הא<ב״העם<עכן, םריע־־אפשטויםנדיקן מוסטאםא, װאס װערט אונז שפעטעד םענטש־ <עך־נאענט איון װעמעם פיאנערישער מויט ם׳װעדט דערהויבן צו א םימבאר. ״דער װעג אין <עבן" איז דאם <עבן א<יין. שאםס דאם סאסע נויטװענדיקסטע: א שמאטע־בנד צו דערװארעטען דאם <ײב און א שטיק< בו־ויט צו דעדהא<טן די נשטה... דאס זענען נישט נעװען קײן גנבים סון םאך, ותרכע װי<ן מאדמערן זײער אײננטום. און אויב זײ ננבענען טש״&מאדאנטשיקעם בײ פראװיגצער סרויען, װאיס קוסען צום ערשטן מא< אין שטאט, איז דאם גישט נאר צו<יבן ביס< שנאפם, װאם זײ באקוסען םון דעם ע<טעדן, דעם פראםעםיאנדצן גגב, ות<כער באםע<ט איבער זײ — נאר בעיקר צ,״<יב דעד טיםער פערתנ<עכער וזגאוז. אז דער םארװארצאזטער דארף האבן א בײג< צי ם׳םאדװי<ט זיך אים אן עפר — נעםט ער אײנעם אדער צװ״ (שוין םאדן חבד אויך), םרעןנט אין שפאם ״פאטשאם, נראזשהאנקא?" און גײט זיך אותק. אבער םון צעשגײדן א קאראקורענעם פע<ץ בײ א דאסע, װאם הארט זיך אין פודערן אויםן סיטן נאס — האט ער נארױשסו. דאם קי<ט ער נאר זײן דורשט נאך — נאך װאס וױיסט עד א<ײ| נישנג זײן שמאדקםטער םארנעגינן און גרעםטע תאװח (א חוץ ״פא־ פיראםן, קאקאין און םײד<עך״, װי ס׳דעדקריעדט א פארװארראזטעד אין קאמיםיע) איז — טװזטכ\ א\\ ב\-<ונ\. ם׳א־ז געװען א דײן־ צעשםעדערישער ערעמעגט. אין ש<אנ<עריש־זיך־בויענד־קן רום<אנד א־ז עם נעװארן א געזע<שאפט<עבע פראב<עם: װי צו םאדםענטש<עכן די דאזיקע תא<ב־ און נאנץ־םארװי<דעװעטע און ז״ מאבן פאר נוצן־ברעננענ־ דיקע בירגער. אח אותק א באװענוננ — א קאסח קענן דעם סין םאדװאר־. <אזטע: ה״מען און קאםונעס, םפעצתרע <ערערם און נית דע־■ צױננם־׳מעטאדן. אן אנרײטנדיקן טיי< סון ותם א<ץ זעען ם־ר אין דאז־קן װונדע,־<עכן בי<ד. * * * דער פי<ם ״דער ותנ אין רעבן״ איז א גהויסארטיק, נראנדיעז ותרק. שוין דער אנהײב — דער ר״םטעד נעטען םון רעזש־םעד, קאמפאזיטאר, אסכיטעקטאר, ארטיסטן, ב־<ד־אויפנעסער און ק<אנג־ םיםטעם, — איז אינטעדעסאנט און קוקט זיך װי א טײ< םון נאנצן םיצם: א סין ״טורעם םון בב<" װאקםט ארוים םון :עפ<דיקער חשכות, דרײט זיך און װײזט זײנע טדעפן ארן בא<קאנען, אויח ות<כע ם׳זענען אויסנערעכנט די ניעטען פון ארע אנטי״אנעמער; אריגינע< זענען אויך געגעבן די אויסשריםטן — אין דעד ט־ח סון בי<ד, אײנצ<נע ותרטער םון אויבן אויח אראפ און םון אונטן אדויח, מאדנע צעטדרט און א סי״צ אוונטעדגעשטדאכן, װאם או־ך דודכדעם װערן דערנרײכט נעװיםע עםעקטן. דאם וענען אבער סער־אויםעדרעכע זאכן. דער ם־י״ם איז דורך און דורך ארינינעצ בעיקר <ויט די קעסט<ערישע ותנן, אויח װע<בע יעקב ע$ס$ש];)נסקי / ^ענ^ס-אײרע? װ. נאטאנםאנס װערק ״אינטעלעגענט, קונםט און קינסטלער״ ווױ־קן אויח דעם נעדאנק, װא<ט יזי נישט נעדארפט אפערירן סיט קײן ביצדער און װא<ט נישט א״־ויםנערוםן קײן עמאציעם. און טאסע, וױי< די קונסט סיט אירע ב־<דער און ריטם שטאסען סון אונטערבאװוסטז״ן, װירקט זי ארנאניש. ׳נאטזאנםאן דערמאנט ותגן שאפענ־ויע־ן, אז עד ם<עכמ קינדװיח ד.נאה האבן סון פאעזת, כאטש ער חאט גארנישט פארשטאנען, און קראפאסקין האט אננע־ קװא<ן םון ריטם אין נעטעם ״פאגםס״, נישט םארשטיתנדיק גוט קײן דײטש. בערנסאן זאנינ אז ״א־ן פראצעם םון קונסט װע<ן מיר כעםינען, אין אן אפנעשװאכטער םארם, א ראםינירטן א׳ון אין א נע־ װיםע־ מאם ספיריטוא<יזירטן נוםח םון דעם פראצעם, װאם װערט :עוױינ<עך אנגיעותגחט אױח צוו פאראורזאכן א היפנאזע צו־ שטאנד״. םיט אנדעדע ותרטער: דער קינסט<ער — דער שריסט־ שטע<ער, טא<ער, סוזיקער היפנאטיזידט אין א ׳נעװיסער מאס זײן <יתנער, צושותר און צוהערער און סונעםטירט אים אזוי־אסום זײנע נעסי<ן און נעדאנקען. און טאקע ותרפאר איז נויסיק אותק־ שטע<ן די עמיאצתנירנדיקע נעםי<ן אין <יכט םון ק<ארן באװוםט־ זײן סון דעד םי<אזאםיע *ון ארויםברעננען זיתר תובן. 11*) װ. נאטאנסאן וזי< מיט זײן בוך הויפטזעב<עך דערװײזן, אז קונסט דארח נישט ז״ן נאר פאר פא נענינן ותגן, נאר ״דארף בא־ רײבערן דעם אינטע<עקט און נײסט״ סון <ײענער. און דערצו דארף מען שוין די הי<ף סוי קר־מיקער, װאם איז נ־שט איבעריק און שעד<עך, װי טא<סטאי מײנט, נאר גויטיק און נוצרעך. דער קינםט־ <ער שאפט װיםנדיק און נאך סער נישמ־װיסנדיק, און דעדסאר איז נויטיק אן אויסטײטשוננ. װ. נאטאנסאן דערק<ערט דעדנאך, װאם סײנט נישט־באװיסט־ זיניק, און ער ניס א םײנעם איבערב<יק א־בער די א<ע םי<אזאםישע נ<נו<*ם, װאם ם׳האט דוױכנעמאכט דאס, װאס טיר רוםן הײנט אינטואיציע. ותן די קונסט זא< נאו־ שטאמען םון געהאנק און נאר *) דער ערשטער קאםיט< אח נעדרוקס ״<ימערארישע ב<עטער״ -נאנ• 4 (403) -